آیا «عربستان» قادر به دورزدن تنگه‌‌ی هرمز است؟ ۱۳۹۱/۴/۲۰ - ۳۰ بازدید

در قسمت اول این مقاله به بررسی خط لوله‌ی «حبشان - فجیره» پرداختیم و ظرفیت این خط لوله را برای دور زدن تنگه‌ی هرمز بررسی کردیم. در این بخش، به بررسی میزان وابستگی کشورهای حوزه‌ی خلیج‌فارس (عراق و عربستان) به انتقال منابع انرژی خود از راه تنگه‌ی هرمز و ارزیابی برنامه‌های جایگزین سازی مسیرهای دیگر صادراتی از سوی این کشورها می‌پردازیم. برای بررسی دقیق و همه جانبه‌ی موضوع، ناگزیر از ذکر جزئیات بیشتری شده ایم.

الف) عراق، میزان وابستگی به تنگه‌ی هرمز و ارزیابی خطوط لوله‌ی جانشین
در قسمت اول این مقاله به بررسی خط لوله‌ی «حبشان - فجیره» پرداختیم و ظرفیت این خط لوله را برای دور زدن تنگه‌ی هرمز بررسی کردیم. در این بخش، به بررسی میزان وابستگی کشورهای حوزه‌ی خلیج‌فارس (عراق و عربستان) به انتقال منابع انرژی خود از راه تنگه‌ی هرمز و ارزیابی برنامه‌های جایگزین سازی مسیرهای دیگر صادراتی از سوی این کشورها می‌پردازیم. برای بررسی دقیق و همه جانبه‌ی موضوع، ناگزیر از ذکر جزئیات بیشتری شده ایم.

الف) عراق، میزان وابستگی به تنگه‌ی هرمز و ارزیابی خطوط لوله‌ی جانشین

اگرچه عراق از راه رودخانه‌ی اروند رود و طول ساحل کوتاه خود به خلیج‌فارس راه دارد، اما نبود بنادر مناسب صادراتی بدین معناست که بیشتر نفت صادراتی عراق از راه ترمینال‌های شناور این کشور در خلیج‌فارس صادر می‌گردد که عبارت‌اند از:

البصره (سابقاً مینا البکر نامیده می‌شد) و خور الامیه که در مجموع دارای ظرفیت صادراتی ۱.۷ میلیون بشکه هستند. از مجموع نفت صادراتی عراق از راه دریا، ۹۰درصد آن به این صورت از پایانه‌ی البصره (مینا البکر) و ۱۰ درصد آن از پایانه‌ی خور الامیه صادر می‌شود.

در می ۲۰۱۰م.، شرکت نفت جنوب عراق قراردادی را با «گروه مهندسی و ساخت فاستر ویلر» برای توسعه‌ی زیرساخت‌های صادرات نفتی جنوب عراق منعقد ساخت. این قرارداد مشتمل بر توسعه‌ی زیرساخت‌های صادراتی و ۲ خط لوله (یکی زیر بستر دریا و دیگری در خشکی) که طبق برنامه قرار است در سال ۲۰۱۴م. به بهره‌برداری برسد. با این برنامه‌ریزی‌ها انتظار می‌رود که ظرفیت صادراتی عراق از جنوب کشور (خلیج‌فارس) به ۴.۵میلیون بشکه در روز افزایش یابد. طبق برنامه‌ریزی‌ها، اولین فاز این قرارداد در میانه‌ی سال ۲۰۱۲م. با ظرفیت صادراتی ۸۵۰هزار بشکه به بهره‌برداری می‌رسد. این امر وابستگی عراق را به مسیر انتقال نفت از راه تنگه‌ی هرمز در دهانه‌ی خلیج‌فارس بیشتر از وضعیت کنونی می‌نماید. [۱]

دولت عراق از زمان دولت صدام تا کنون به دلیل محدودیت سواحل این کشور در خلیج‌فارس، برنامه‌های گسترده‌ای برای صدور نفت به‌وسیله‌ی خطوط لوله از راه همسایگان خود به بازارهای جهانی داشته است که ابتدا مشخصات فنی و آخرین وضعیت پیشرفت آن‌ها را بیان می‌کنیم و سپس به ارزیابی میزان تحقق اجرایی شدن آن‌ها در راستای موضوع مقاله- کاهش وابستگی مسیر انتقالی خلیج‌فارس از راه تنگه‌ی هرمز- می‌پردازیم.

سیستم خطوط لوله‌ی فعال و برنامه‌ریزی شده‌ی صادرات نفت عراق که در حال حاضر تنها یکی از آن‌ها فعال می‌باشد، عبارت است از:

۱. خط لوله‌ی صادراتی از مسیر عربستان سعودی (متوقف و نیازمند تعمیرات اساسی)؛

این خط لوله در سال۱۹۸۹م. در زمان جنگ عراق برضد ایران و در دوره‌ی جنگ نفت‌کش‌ها برای کمک به دولت صدام حسین برای صادرات نفت خود بدون عبور از خلیج‌فارس– از مینا البکر تا بندر ینبوع عربستان- با ظرفیت ۱.۶۵میلیون بشکه در روز احداث شد. به دنبال جنگ عراق برضد کویت، عربستان این خط لوله را مسدود کرد که تا کنون متوقف مانده است. بعد از سقوط دولت صدام و روی کار آمدن دولت شیعی در عراق نیز دولت عربستان چندان تمایلی به همکاری با این دولت ندارد.

۲. خط لوله‌ی عراق به بانیاس سوریه؛

این خط لوله ۳۰۰هزار بشکه‌ای به صورت طولانی مدت بسته شده و در طول جنگ ۲۰۰۳م. به شدت آسیب دیده است.

۳. خط لوله‌ی کرکوک – جیهان؛

این خط لوله ۹۷۰کیلومتر طول و ۱.۶ میلیون بشکه در روز ظرفیت اسمی دارد هرچند که هم‌اکنون تنها ۴۵۰ هزار بشکه در روز نفت را از کرکوک به شهر یومورتالیک – نزدیک بندر جیهان ترکیه- منتقل می‌نماید. افزون بر مشکلات نگهداری آن، این خط لوله در معرض حملات مکرر نظامی گروه‌های شبه نظامی بوده است و در تابستان ۲۰۱۰م. و چندین بار در سال ۲۰۱۱م. در معرض خراب‌کاری قرار گرفته که منجر به توقف کامل صدور نفت عراق به ترکیه شده است. علاوه بر این اختلاف‌های حقوقی دولت مرکزی و دولت محلی کرد نیز سبب ایجاد مشکلاتی در نگهداری و توسعه و نیز افزایش میزان پمپاژ نفت جنوب عراق به این خط لوله شده است.

۴. خط لوله‌ی عراق- ترکیه (برنامه‌ریزی شده)؛

در سال ۲۰۰۶م.، وزیر نفت عراق اعلام کرد که بغداد در حال بررسی ساخت خط لوله‌ی جدید نفتی برای صادرات از حوزه‌ی کرکوک شمالی به ترکیه است. از آن زمان به بعد هیچ پیشرفتی در مورد قرارداد و یا اجرای عملیات ساخت این خط لوله صورت نگرفته است.

۵. خط لوله‌ی بصره- آبادان (برنامه‌ریزی شده)؛

ایران و عراق ابتدا در فوریه‌ی ۲۰۰۴م. «یادداشت تفاهم» پروژه‌ی ساخت خط لوله‌ی نفتی بصره- آبادان را امضا کردند. سه قرارداد دیگر مرتبط با آن در سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۰۷م. امضا شد که در تمامی آن‌ها احداث ۲خط لوله پیش‌بینی شده بود که یکی روزانه ۱۵۰هزار بشکه نفت از بصره به پالایشگاه آبادان منتقل می‌کند و دیگری محصولات پالایشی را به بصره برمی‌گرداند. بنا به گزارش «بیزنس مانیتور انترنشنال»، مقام‌های رسمی شرکت پالایش و پخش ملی ایران (NIORDC) در اکتبر ۲۰۰۶م. بیان نمود که طراحی مهندسی این خط لوله به پایان رسیده است.

بنا به همین گزارش، یک مقام رسمی دیگر «شرکت ملی نفت جنوب» در نوامبر ۲۰۰۷م. اظهار داشت که این شرکت هم‌اکنون کار این خط لوله را آغاز نموده است. در آوریل ۲۰۱۰م. «علی حیدری»، وابسته‌ی تجاری سفارت ایران به رویترز بیان کرد که پیش‌نویس قرارداد به طرف عراقی تقدیم شده و در مراحل نهایی فرآیند بازبینی قرار دارد. اما با همه‌ی این بیانیه‌ها و موافقت‌نامه‌های پیش گفته، هنوز پیشرفت محسوسی صورت نگرفته است.

۶. خط لوله‌ی عراق به اردن (برنامه‌ریزی شده)؛

به طور تاریخی، صادرات نفت عراق به اردن به صورت کامیونی از عراق به پالایشگاه زرقاء این کشور بوده است اما در ۳ ژانویه‌ی ۲۰۱۱م.، «علی الدباغ» - وزیر کشور عراق- اعلام کرد که این کشور موافق احداث خط لوله‌ی نفتی بین دو کشور می‌باشد. از آن زمان به بعد هم پیشرفت قابل ذکری در این مورد وجود ندارد.

۷. خط لوله‌ی عراق به سوریه (موجود و برنامه‌ریزی شده).

در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۰م.، دولت عراق با سوریه «یادداشت تفاهمی» برای احداث ۲ خط لوله‌ی نفتی و یک خط لوله‌ی گازی، امضا کردند. به دنبال آن، بیانیه‌ی دولت عراق اعلام می‌داشت که ۲خط نفتی از حوزه‌های نفتی شمال عراق به بانیاس سوریه یکی دارای حداکثر ظرفیت ۱.۵میلیون بشکه نفت سنگین و دیگری دارای ظرفیت ۱.۲۵میلیون بشکه نفت سبک می‌باشد. در فوریه‌ی ۲۰۱۱م. نیز دو کشور اعلام کردند که در مورد شرایط فنی این خطوط لوله توافق نموده‌اند اما شرایط سیاسی چند ماه گذشته‌ی سوریه، این موضوع را در حال حاضر منتفی کرده است. [۲]

ب) عربستان سعودی و تداوم وابستگی به تنگه‌ی هرمز

پایانه‌های صادرات نفت شرکت ارامکو در عربستان در دوبا، جده، جازان، جعیمه و رأس التنوره می‌باشد. در حالی که پایانه‌ی رابغ در کناره‌ی دریای سرخ نیز توسط شرکت «نفت رابغ» اداره می‌شود. در مجموع مهم‌ترین این پایانه‌ها، تأسیسات رأس التنوره در خلیج‌فارس و تأسیسات ینبوع در دریای سرخ می‌باشد.

مهم‌ترین خط لوله‌ی فعال داخلی کشور عربستان که می‌تواند در تغییر ژئوپلتیک انتقال انرژی تنگه‌ی هرمز مؤثر باشد، خط لوله‌ی نفتی شرقی- غربی این کشور است که نفت را از ساحل شرقی- خلیج‌فارس- به ساحل غربی این کشور- دریای سرخ- انتقال می‌دهد. ریاض روزانه بیش از ۴ میلیون بشکه نفت خود را از این مسیر صادر می کند.

- پایانه‌ی رأس التنوره در خلیج فارس؛

مجموعه پایانه‌ی رأس التنوره در شرق این کشور- کناره‌ی خلیج‌فارس- و نزدیک مهم‌ترین حوزه‌های نفتی این کشور قرار دارد و به‌وسیله‌ی یک خط لوله‌ی نفتی زیر بستر دریا به پایانه‌ی دریایی جعیمه در سواحل خلیج فارس متصل است. این ترمینال دارای سه بخش جداگانه است و طبق داده‌های اداره‌ی اطلاعات انرژی ایالات متحده، این سه بخش دارای ظرفیت صادراتی ۸میلیون بشکه در روز می‌باشد. در سال ۲۰۰۸م.، پایانه‌ی رأس التنوره که در ساحل خلیج‌فارس قرار دارد، ۷۵درصد صادرات نفتی این کشور را انجام داده است. بدین معنا که ۷۵درصد صادرات عربستان از تنگه‌ی هرمز عبور کرده است.

- پایانه‌ی «رأس جعیمه» در خلیج‌فارس؛

این پایانه‌ی دریایی در ۱۱ کیلومتری ساحل و نزدیک پایانه‌ی رأس التنوره قرار دارد و به‌وسیله‌ی یک خط لوله‌ی نفتی زیر بستر دریا به سواحل متصل است. ظرفیت صادراتی این پایانه، ۳.۶میلیون بشکه در روز می‌باشد.

- پایانه‌ی «ینبوع» در دریای سرخ؛

دومین پایانه‌ی صادراتی کشور عربستان سعودی در بندر ینبوع در دریای سرخ قرار دارد. برحسب داده‌های «اداره‌ی اطلاعات انرژی ایالات متحده»(EIA,۲۰۱۲)، این پایانه دارای ظرفیت صادراتی ۴.۵میلیون بشکه نفت خام و ۲.۵میلیون بشکه‌ی «ان.جی.ال»، محصولات پالایشی است. بر حسب داده‌های این مرکز، این پایانه در حال حاضر حدود ۲۵درصد صادرات عربستان را به خود اختصاص داده است. [۳] این پایانه در سال ۱۹۸۲م. با هدف کاهش وابستگی به تنگه‌ی هرمز تکمیل شد و از حیث صادرات به کشورهای اروپایی، حدود ۷۰۰۰ کیلومتر نزدیک‌تر از مسیر تنگه‌ی هرمز برای مقاصد صادراتی اروپایی است. هم‌اکنون از نصف ظرفیت این خط لوله استفاده می‌شود.

- پایانه‌ی «رابغ» در دریای سرخ؛

این پایانه در حقیقت برای انتقال نفت از منطقه‌ی ینبوع به پالایشگاه رابغ کشیده شده است و دارای ظرفیت محدود ۱۱۰هزار بشکه در روز است. این پایانه تا کنون دارای راهبرد صادراتی نبوده است.

- خطوط لوله‌ی نفتی؛

کشور عربستان دارای ۱۵هزار کیلومتر خطوط لوله‌ی نفت و فرآورده‌های نفتی داخلی است. مهم‌ترین خط لوله‌ی فعال داخلی کشور عربستان که می‌تواند در تغییر ژئوپلتیک انتقال انرژی تنگه‌ی هرمز مؤثر باشد، خط لوله‌ی نفتی شرقی- غربی این کشور است که نفت را از ساحل شرقی- خلیج‌فارس- به ساحل غربی این کشور- دریای سرخ- انتقال می‌دهد. این کشور دارای چند خط لوله‌ی صادرات نفت به بازارهای جهانی نیز می‌باشد که هیچ یک از آن‌ها هم‌اکنون فعال نیست.

- خط لوله‌ی شرقی- غربی؛

این خط لوله‌ی ۱۲۰۲ کیلومتری برای انتقال نفت از واحدهای فرآوری نفت در اباقیق به پایانه‌های غرب این کشور در ینبوع احداث شده است و ظرفیت انتقالی این خط لوله ۵میلیون بشکه در روز است که عمدتاً برای انتقال نفت سبک عربی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پایانه‌ی غرب کشور عربستان- ینبوع نیز دارای ۴.۵میلیون بشکه ظرفیت صادراتی است. هرچند در حال حاضر از نصف ظرفیت این پایانه استفاده می‌شود. زیرا با توجه به اکثریت مشتریان نفتی این کشور در آسیا، استفاده‌ی کامل از این تأسیسات، ۵ روز طولانی‌تر از مسیر تنگه‌ی هرمز بوده و لازم است که تانکرهای نفتی این کشور از تنگه‌ی ناامن باب المندب عبور کنند که هم هزینه‌ی طولانی شدن مسافت و هم حق بیمه‌ی کشتی‌ها را افزایش خواهد داد.

- خط لوله‌ی نفتی ترانس عربیا(تاپلاین)؛

این خط لوله به طول ۱۲۱۴کیلومتر در سال ۱۹۵۰م. تکمیل شد و دارای ظرفیت اسمی ۵۰۰هزار بشکه در روز است. این خط لوله، نفت القیصومه در عربستان سعودی را از منطقه‌ی شرقی این کشور با عبور از اردن، سوریه به بندر صیدا در لبنان می‌رساند. این خط لوله در جنگ ۱۹۶۷م. آسیب دید و در سال ۱۹۹۰م. به طور رسمی متوقف شد. هم‌اکنون مذاکره‌هایی برای بازگشایی مجدد این خط لوله در جریان است که به دلیل تحولات سوریه، امیدواری چندانی ندارد. مشکلات فنی زیاد و فرسودگی نیز از دیگر موانع بازگشایی مجدد آن است.

پایانه‌ی صادراتی ینبوع عربستان که در حال حاضر ۲۵ درصد صادرات این کشور را به خود اختصاص داده، اصولا با هدف کاهش وابستگی به تنگه‌ی هرمز تاسیس گردیده اما هرگز نتوانسته از تمام ظرفیت خود استفاده کند.

- خط لوله‌ی نفتی عراق به عربستان سعودی؛

این خط لوله در سال ۱۹۸۹م. به منظور کاهش وابستگی دولت صدام حسین به تنگه‌ی هرمز به بهره‌برداری رسید. این خط لوله‌ی ۴۸ اینچی، حدود ۱.۶۵میلیون بشکه در روز ظرفیت انتقال نفت از مینا البکر عراق به ینبوع عربستان را داشت که در سال ۱۹۹۰م. به خاطر حمله‌ی عراق به کویت متوقف گردید. در ژوئن ۲۰۰۱م. کشور عربستان مالکیت این خط لوله‌ی نفتی را به دست آورد و اعلام کرد که با تغییر کاربری آن، از این خط لوله به عنوان بخشی از شبکه‌ی اصلی گاز کشور، برای انتقال گاز استفاده می‌کند. به‌تازگی مباحثی در مورد بازگشایی مجدد این خط لوله مطرح شده است که به دلیل مشکلات فنی و نیز اختلاف‌های دولت عربستان با دولت شیعی عراق، در حد طرح مانده است.

- خط لوله‌ی صادراتی عربستان به بحرین؛

این خط لوله که در حقیقت تأثیر چندانی در ساختار ژئوپلتیک انتقال نفت تنگه‌ی هرمز نخواهد داشت، حدود ۲۵۰۰۰۰-۲۰۷۰۰۰ بشکه نفت را از منطقه‌ی نفتی دمام به پالایشگاه سیتره در بحرین انتقال می‌دهد. [۴]

- ناوگان نفت‌کش‌های عربستان.

شرکت دریایی بین‌المللی ولا- زیرمجموعه‌ی آرامکو- ششمین شرکت بزرگ بین‌المللی است که مالک ۲۴ VLCC(سوپر تانکر)، ۱ تانکر کلاس آفرامکس و ۴ تانکر حمل تولیدات نفتی است. افزون بر این «شرکت کشتیرانی ملی عربستان سعودی» نیز دارای ۸ سوپر تانکر می‌باشد.(*)

پی‌نوشت‌ها؛

[۱]. EIA(۲۰۱۲) Iraq Energy Report. Available:< http://205.254.135.7/countries/cab.cfm?fips=IZ>

[۲]. BMI(۲۰۱۲)Iraq Oil And Gas Report. London: BMI Press. ۳۶-۴۷

[۳]. EIA(۲۰۱۲) Iraq Energy Report. Available At:< http://205.254.135.7/countries/cab.cfm?fips=SA>

[۴]. BMI(۲۰۱۲)Saudi Arabia. Oil And Gas Report. London: BMI Press. ۳۳-۳۹.

*محمدصادق جوکار؛ کارشناس مؤسسه ی مطالعات بین‌الملل انرژی/ برهان/۱۳۹۱/۴/۲۰.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.