اقتصاد خانواده-مدیریت مالی خانواده-نقش اقتصادی مرد ۱۳۸۷/۰۹/۰۲ - ۳۵۲۲ بازدید

الگوی مناسبی را برای ایفای نقش اقتصادی مرد در خانواده(طبق موازین اسلام و براهین عقلی) معرفی کنید. لطفا کتاب های مناسب هم معرفی کنید.

یکی از اساسی ترین مسایل خانوادگی، رسیدگی به وضع اقتصادی آن است که بر مرد واجب است در حد متعارف و معمول، وسایل رفاه و آسایش زندگی را فراهم آورد.(روایات متعددی در تشویق و تأیید تلاش مرد برای رفاه زن و فرزند موجود است، رجوع شود به بحارالانوار، ج ۱۰۴، ص ۶۹. ) از منظر آموزه های اسلامی یکی از مهم ترین کارکردهای مرد اداره اقتصادی خانواده است ؛ پرداخت هزینه ی خوراک زن و فرزندان (نفقه)، فراهم کردن پوشاک و رفع نیازهای مانند آن (کسوة)، مسکن، درمان و بهداشت، نیازهای رفاهی و روحی و مانند اینها، بر عهده ی پدر خانواده است.
این هزینه ها را اسلام به دو دسته ضروریات و نیازهای درجه دو تقسیم می کند. بخش نخست جزو حقوق مسلم و قانونی زن و فرزند و اعضای خانواده است و علاوه بر اینکه ترک آن موجب غضب خداوند می شود، دارای ضمانت اجرایی قانونی و قضایی است. بخش دوم را حقوق دانان مسلمان مستحبات می نامند و اگرچه ضمانت اجرایی و قضایی ندارند، ولی تامین آن بر ترکش رجحان دارد. به هر صورت مرد برای آنکه بتواند این هزینه ها را بپردازد، باید دارای کار و درآمد باشد و از این رو کار برای مرد در اسلام واجب شرعی است و کار اضافه برای تامین نیازهای درجه دوم رفاهی بسیار ستوده (مستحب) است.
از سوی دیگر از آنجایی که در اسلام اصل خانواده و حفظ کیان آن است ، این امر اقتضا می کند که این خانواده به مثابه یک مجموعه به هم پیوسته توسط یک نفر مدیریت شود .در اندیشه دینی ایفای نقش مدیریت با ایجاد همکاری و تعاون در مجموعه مورد ریاست خویش باید از قانون مشاوره استفاده نماید به عبارت دیگر اصل تشاور که عبارت است از وظیفه مندی اعضای یک مجموعه در سرنوشت فردی و جمعی خود ، طبق عقل ، آیات و روایات و تجربه از استبداد جمود و ایجاد مقاومت منفی جلوگیری کرده و مجموعه ها را کار آمدتر می کند .
بر این اساس در ایفای نقش اقتصادی مرد باید به وظایفی که در زمینه تأمین نیازهای خانواده برعهده اوست و همچنین نوع این نیازها و نحوه اعمال مدیریت او و بالآخره سایر وظایف دینی که در قبال جامعه برعهده دارد ؛ توجه داشت .
سیره و زندگی ائمه معصومین (ع) الگوی بسیار مناسبی برای همه مسلمانان است ؛ به عنوان نمونه امام علی (ع) در ابتدای تشکیل زندگی برای تهیه جهیزیه شتر را جهت کسب معیشت (نقش اقتصادی مرد) و شمشیر را جهت دفاع (نقش امنیتی مرد) نمی فروشد و با فروختن زره برای حضرت زهرا(س) جهیزیه می خرند. و در کنار تلاش مضاعف اقتصادی ، در کنار تأمین نیازهای خانواده همواره به انجام سایر وظایف دینی در قبال جامعه اسلامی توجه دارند و حتی در بسیاری موارد با خواست و مشورت با اعضای خانواده، برطرف نمودن مشکلات دیگر نیازمندان را بر خود و خانواده ترجیح می دهند . چنانکه آیات سوره مبارکه انسان و... بدان اشاره دارد.
نقش معنویت در زندگی اقتصادی
از منظر اسلام دنیا و زیبایی های آن نباید هدف زندگی تلقی شود. دستورات دینی برای آن است که همه تلاش و آرزوهای ما برای رسیدن به دنیا نباشد و کمال و خوشبختی خویش را در بهره مندی از امور مادی ندانیم از این جاست که نقش زهد در زندگی روشن می شود.
اگر زن و شوهر در عین برخورداری از نعمت های مادی و رفاه نسبی، خوشبختی را در فضایل اخلاقی و بی نیازی روح بدانند، دیگر برای کوچک ترین مسأیل مادی کارشان به بحث و مشاجره و اختلاف نمی کشد.
آری، کسی که مقدار خوشبختی و سعادت را به مقدار بهره مندی خویش در رفاه مادی مرتبط می داند و دنیا هدف زندگی او قرار می گیرد، اسیر زرق و برق مادیات شده و چشم و هم چشمی، رقابت در تجملات، مدگرایی در پوشاک و دکوراسیون منزل از دغدغه های اصلی زندگی او می شود؛ زیرا در صورت محرومیت از این ظواهر فریبنده، سعادت خویش را در خطر می بیند و با وجود دلبستگی ها و علاقه مندی مفرط، رعایت وضعیت اقتصادی خانواده و به خطر افتادن آرامش و صفا را نادیده می گیرد. چه بسیار زندگی ها که با پرداختن به امور مادی به انحراف کشیده شده و مرد برای برآورده کردن خواسه های زن و فرزند، مجبور شده از راه های نامشروع کسب درآمد کرده و پاسخگوی امیال بی پایان آنان باشد. مشکل اساسی بسیاری از افراد در همین است که برخلاف دستور حیات بخش قرآن، در محرومیت های مادی متأسف و نگران می شوند و خود را دور از سعادت یافته و شادی و خوشبختی را در داشتن آن ها می دانند.
هنگامی که دنیاپرستی در جامعه رواج پیدا کند، خودکامگان سودپرست به بهانه آزادی برای ایجاد کالاهای تجمّلی که تنها برای اشباع هوسرانی ها به درد می خورد، با ایجاد تقاضاهای مصنوعی دست به انواع گوناگون از تبلیغات و عرضه آن ها می زنند و به سودجویی خویش ادامه می دهند و امنیت و سلامت جامعه و خانواده را به خطر می اندازد.
اما در سایه زهد و ساده زیستی، ظواهر فریبنده دنیا رنگ می بازد و شخص می تواند با درک بیشتری، خویش را با واقعیت زندگی وفق داده و در شرایط سخت و دشوار هم با دلی شاد و امیدوار، به زندگی بپردازد و به راحتی از تجملات چشم پوشی نماید و در محیط خانواده با همدلی و همکاری در جهت سعادت و خوشبختی حقیقی گام برداشته و با پیشه ساختن قناعت و دوری گزیدن از اسراف زندگی خوبی را دنبال نماید. اگر ساده زیستی در زندگی و محیط خانواده حاکم باشد و فرزند از ابتدای رشد و شکوفایی خویش مفاهیم دیگری از قبیل ایثار، اخلاق و معنویات را درک نماید و سعادت را در دنیا و نعمت های آن نداند، با دیدی باز و روشن پا به عرصه اجتماع می گذارد و با واقعیات زندگی بهتر روبرو می شود. <
در ادامه مناسب دیدیم جهت تکمیل موضوع بخشهائی از یک مقاله تحت عنوان « اقتصاد خانواده ، موسسه جهانی سبطین(ع)» ارائه شود :
اقتصاد خانواده
نفقه زن بر شوهر واجب است یعنى قانونا و شرعا مرد موظف است کلیه مخارج خانواده را از قبیل خوراک و پوشاک و مسکن و حتى پول دکتر و دوا را تامین کند.و در صورت امتناع یا کوتاهى شرعا و قانونا موردبازخواست قرار خواهد گرفت.
زن و بچه،نیست و ندارم سرشان نمى شود،به هر حال میخواهند.وخواسته هایشان حد و انتها ندارد.حس رقابت و چشم و همچشمى در آنان بسیار قوى است.بدین جهت مرد نمى تواند و صلاح هم نیست که بدون قیدو شرط مطیع خواسته هایشان باشد.
مرد خردمند و با تدبیر حساب خرج و دخل خانواده را به طور دقیق میکند.اشیاء و لوازم زندگى را به نسبت لزوم و احتیاج درجه بندى میکند.
حوائج ضرورى زندگى مانند خوراک و پوشاک را بر سایر چیزها مقدم میدارد.مقدارى از درآمدش را براى حوادث روزگار از قبیل بیمارى وبیکارى و کسادى کنار میگذارد.
مقدارى از آن را براى اجاره یا خرید خانه ذخیره میکند.به فکرپول آب و برق و تلفن و مالیات و شهریه بچه ها نیز هست.اسباب و اثاث ضرورى زندگى را نیز در نظر میگیرد.آنگاه درآمدش را با رعایت الاهم فالاهم بر آنها تقسیم میکند.از اسراف و تبذیر خوددارى میکند.
سعى میکند پایش را از گلیم خویش درازتر نکند.هر خانواده اى که دخل و خرجشان حساب داشته باشد.و با عقل و تدبیر و رعایت اقتصادخرج کنند نه تنها دچار قرض و ورشکست نخواهند شد بلکه به زودى زندگى آبرومند و نسبتا خوبى پیدا خواهند کرد.
خداوند کریم اقتصاد و میانه روى را از علائم ایمان شمرده در قرآن مجید مى فرماید:کسانى که چون خرج کنند اسراف نکنند و بخل نورزند و میان این دو معتدل باشند (۴) .
امام صادق (ع) فرمود:من براى کسى که اقتصاد را رعایت کندضامن مى شوم که فقیر نشود (۵) .
امام صادق (ع) فرمود:چهار دسته مردم دعایشان به هدف اجابت نخواهد رسید.یکى از آنها کسى است که مالش را بیهوده تلف کند آنگاه بگوید:خدایا روزى مرا برسان.پس خدا میفرماید: مگر به تو دستور ندادم که اقتصاد را رعایت کنى؟ (۶)
عبد الله بن ابان میگوید:از موسى بن جعفر (ع) راجع به انفاق برخانواده سؤال کردم.فرمود: اسراف و تنگ گیرى هر دو مکروه هستند.
میانه روى را نباید از دست داد (۷) .
مرد خردمند و عاقبت اندیش حتى القوه از قرض و نسیه خوددارى میکند.و براى مصارف غیر ضرورى خودش را به وام نمى اندازد.
اقتصادى که بر پایه وامهاى بانکها و سایر مؤسسات استوار باشد شرعا وعقلا پسندیده نیست.
خرید اشیاء قسطى گر چه ممکن است ظاهر زندگى را زیبا گردانداما خوشى و آسایش را از خانواده سلب میکند.خانه قسطى،فرش قسطى،یخچال قسطى،بخارى قسطى،اتومبیل قسطى،تلفن قسطى،تلویزیون قسطى،ووووو این هم شد زندگى؟!آخر چه لزومى دارد که انسان اشیاءغیر ضرورى را به قیمتهاى گزاف بخرد و مقدارى از درآمدش را به صندوق بانکها و سایر مؤسسات بریزد؟آیا بهتر و عقلایى تر نیست که قدرى صبر کند تا اوضاع اقتصادیش بهتر شود و همان اجناس را با قیمت ارزانتر به طور نقد خریدارى کند؟
درست است که پول پیدا کردن خیلى در زندگى انسان تاثیر داردلیکن علم معاش و راه خرج کردن خیلى از آن مهمتر میباشد.بسیارندخانواده هایى که با وجود درآمد خوب همیشه گرفتار و مقروضند و به اصطلاح همیشه هشتشان گرو نهشان مى باشد.بر عکس،بسیارى ازخانواده ها با اینکه درآمد فوق العاده اى ندارند اما وضعشان از هر جهت خوب و آبرومند است و در کمال رفاه و آسایش زندگى میکنند.تفاوت این دو دسته در تدبیر زندگى و علم معاش مى باشد.
بنابراین صلاح خانواده در اینست که مرد با عقل و احتیاط یاشخصا امور اقتصادى منزل را بر عهده بگیرد و اگر خرید و فروش دست دیگرى است به کار او نظارت داشته باشد.
در خاتمه تذکر این مطلب لازم است که گر چه رعایت اقتصاد کارى خوب و به صلاح خانواده است لیکن سختگیرى هم خوب نیست.اگروضع مالى مرد خوب است باید در مخارج اهل و عیالش توسعه بدهد.به مقدار توانائى خویش لباس و خوراک خوب و منزل راحت برایش تهیه کند.
مال و ثروت براى خرج کردن و تامین مخارج زندگى است نه براى جمع کردن و باقى گذاشتن.باید آثار و علائم مال و ثروت در زندگى انسان و خوراک و پوشاک خانواده اش نمایان باشد.آخر چه فائده اى دارد که مرد شبانه روز زحمت بکشد و به خودش و خانواده اش سختى بدهد واموالى را روى هم بگذارد و از این دنیا برود؟!مادامیکه زنده است زن و فرزندش آرزوى یک لباس زیبا و یک خوراک خوب داشته باشند و ازکمبود مواد غذایى همیشه بیمار و رنجور باشند لیکن بعد از مرگش درتقسیم اموال به سر و کله یکدیگر بزنند؟!اگر خدا به انسان نعمت داده بایدبه همان نسبت در مخارج خانواده اش توسعه بدهد.غذا و لباس خوب برایشان تهیه کند.به مقدار توانایى خویش در هر فصلى میوه هاى آن فصل را در اختیارشان بگذارد.
پیغمبر اسلام (ص) فرمود:از ما نیست کسى که از جهت مال وثروت در وسعت باشد لیکن بر اهل و عیالش سخت بگیرد (۸) .
موسى بن جعفر (ع) فرمود:عیال مرد اسیران او هستند.پس هر کس خدا به او نعمتى داده باید در مخارج اسیرانش توسعه بدهد و الاممکن است نعمتهایش گرفته شود (۹) .
امام رضا (ع) فرمود:سزاوار است مرد در مخارج اهل و عیالش توسعه دهد تا منتظر مرگش نباشند (۱۰) .
امیر المؤمنین (ع) فرمود:هر جمعه براى اهل و عیالتان میوه تهیه کنید تا به فرا رسیدن جمعه خوشنود گردند (۱۱) .
در کارهاى خانه کمک کن
درست است که کارهاى خانه دارى بر عهده زنها است و در این باره حرفى ندارند،لیکن باید توجه داشت که اداره یک منزل کار آسانى نیست.
یک بانوى خانه دار اگر شبانه روز هم در منزل کار کند باز هم مقدارى از کارها لنگ میماند. مخصوصا در مواقع غیر عادى مانندمهمان دارى کارها روى هم متراکم میگردند و کدبانوى خانه را خسته ووامانده مى سازند.زن در انجام کارهاى خانه حرفى ندارد لیکن ازشوهرش انتظار دارد که گاه گاه او را کمک کند و دستى به بالش بگیرد.
وقتى مرد وارد خانه مى شود و مى بیند کارها از چپ و راست همسرش را احاطه نموده اند سزاوار نیست برود در گوشه اى استراحت کند و انتظار داشته باشد فورا چاى و ناهار حاضر شود.بلکه مقتضاى محبت و صفاى خانوادگى اینست که در چنین مواقع به یارى همسرش بشتابد و هر کارى را که از عهده اش ساخته است انجام دهد.
زن این عمل را دلیل صفا و محبت مى شمارد و به خانه و زندگى علاقه مند میگردد.
مردانگى به این نیست که وقتى وارد خانه شد دست به سیاه و سفیدنگذارد و فقط امر و نهى کند.خانه ستاد فرماندهى نیست بلکه کانون صفاو محبت و محل همکارى و تشریک مساعى است.پیش خود نگو:اگر درمنزل کار کنم از ابهت و جلالم کاسته مى شود و موقعیتم متزلزل میگردد.
ابدا چنین نیست بلکه در نظر همسرت مردى با صفا و در نظر دیگران دلسوز و مهربان معرفى مى شوى.
پیغمبر اسلام (ص) با آن عظمت و جلالش در منزل کار میکرد (۱۲) .
عایشه همسر پیغمبر میگوید:وقتى خلوت مى شد رسول خدا لباسش را میدوخت و کفشش را وصله میکرد و مانند سایر مردها در منزل کار میکرد (۱۳) .
و همچنین على بن ابیطالب و سایر امامها (ع) در امور خانه دارى به همسرانشان کمک میکردند. ..بنابراین شوهر نیز بر طبق وظیفه وجدانى و انسانى و اسلامى موظف است در موقعیت حساس زایمان به یارى همسرش بشتابد،و سعى و تلاش کند تا عمل زایمان بخوبى انجام بگیرد.اگر نیاز به دکتر و دارو وزایشگاه دارد،وسیله اش را فراهم سازد.با اظهار محبت دلگرم وامیدوارش سازد.هنگامى که در زایشگاه است مراقب احوال او باشد.وحضورا یا بوسیله تلفن از احوالش جویا شود.بعد از وضع حمل،درصورت امکان فورا بملاقاتش برود،و اگر ممکن نیست،یکى از خانمهاى بستگان را بملاقاتش بفرستد و از احوالش جویا شود.وقتى مى خواهنداو را به منزل بیاورند بهتر ست خودش نیز بهمراه باشد.وقتى به منزل آمداسباب و وسایل استراحت او را فراهم سازد.در دوره نقاهت اجازه ندهدبه کارهاى سنگین و دشوار اقدام نماید.سعى کند بمقدار توان، غذاهاى خوب و مقوى برایش تهیه کند.تا نیروهاى از دست داده خود را دوباره بازیابد و با سلامتى به زندگى و پرورش نوزاد مشغول گردد.
مرد با چنین رفتارى به اخلاق اسلامى عمل کرده و نزد خدا ماجورخواهد بود.رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود:بهترین شما مردى است که با همسرش به خوبى رفتار کند و من از همه شما نسبت به همسرم خوشرفتارتر هستم (۱۶) و حضرت صادق علیه السلام فرمود:خدا رحمت کندمردى را که رابطه بین خودش و همسرش را نیکو گرداند.زیرا خداوندمتعال مرد را اختیاردار و سرپرست او قرار داده است (۱۷)
بعلاوه،بدین وسیله کانون گرم خانواده را گرمتر از سابق نموده وبنیاد ازدواج را استوار میگرداند.در اینصورت خانم چنین مردى نیزمحبتها و نوازشها و دلجوئیها و زحمتهاى شوهر مهربانش را هیچگاه فراموش نخواهد کرد.و با دلگرمى و امید بیشترى در اداره زندگى تلاش خواهد کرد.
پى نوشتها:
۱-اطلاعات ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۱.
۲-وسائل ج ۱۴ ص ۱۲۲
۳-وسائل ج ۲ ص ۶۴۳
۴-فرقان آیه ۶۷
۵-وسائل ج ۱۵ ص ۲۵۸
۶-وسائل ج ۱۵ ص ۲۶۱
۷-وسائل ج ۱۵ ص ۲۶۱
۸-مستدرک ج ۲ ص ۶۴۳
۹-بحار ج ۱۰۴ ص ۶۹
۱۰-وسائل ج ۱۵ ص ۲۴۹
۱۱-بحار ج ۱۰۴ ص ۷۳
۱۲-بحار،ج ۱۶ ص ۲۲۷.
۱۳-بحار الانوار ج ۱۶ ص ۲۳۰
۱۴-راز آفرینش انسان ص ۱۰۸
۱۵-بحار الانوار ج ۶۰ ص ۳۴۲.
۱۶-وسائل ج ۱۴ ص ۱۲۲
۱۷-وسائل جلد ۱۴ ص ۱۲۴
برخی منابع جهت مطالعه بیشتر:
۱ . کتاب حق و باطل و کتاب سیری در نهج البلاغه، شهید مطهری.
۲. اسلام و توسعه اقتصادی ، ص ۲۰۵.
۳ . رزاقی،ابراهیم؛ الگوی مصرف و تهاجم فرهنگی،چاپ اول، ۱۳۷۴
۴ . حائریان، محمود؛ مدیریت خانه، انتشارات دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۸۱
۵ . افشاری، زهرا؛ اقتصاد خانواده، تهران، دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۸۰
۶ . نقش اعضای خانواده از نظر حکمت عملی ، مجله خانواده صفحه ۱۰ تا ۱۷

ممکن است این مطلب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.