انتخاب مهندس بازرگان -دولت موقت -امام خمینی(ره) و بازرگان ۱۳۹۰/۰۵/۱۲ - ۶۲۱ بازدید

چرا امام بازرگان را رئیس دولت موقت انتخاب کرد ؟آیا خواست که صدای اعتراض ملی گرایان بلند نشود یا دلیل دیگری داشت؟اصلا بازرگان ملی گرا بود؟

بازرگان در مسند نخست وزیرى امام خمینى (ره) چند روزپس از ورود به تهران (15 بهمن 1357) مهندس مهدى بازرگان را به نخست وزیرى منصوب کرد.امام خمینى هنگام معرفى نخست وزیر دولت موقت انقلاب می فرماید: «براى اینکه خاتمه بدهیم به این وضع هر چه زودتر، به اتکاء آراء عمومى که بر ماست و ما، به احتساب آراء عمومى، و شما مى بینید که آراء عمومى که با ماست و ما را به عنوان وکالت و یا به عنوان رهبرى قبول دارند، یک دولتى را معرفى مى کنم.رئیس دولتى را معرفى مى کنم، موقتا دولتى را تشکیل بدهید که هم به آشفتگیها خاتمه بدهد و هم این مسائل کنونى که مجلس مؤسسان است، یعنى ترتیب انتخابات مجلس مؤسسان را بدهد و مقدمات آن را درست کند و مجلس مؤسسان تاسیس بشود و انتخابات مجلس هم انجام بشود و آنها دولت قانونى را انتخاب بکنند و مجلس مؤسسان که تشکیل شد، جمهورى اسلامى را به رفراندوم بگذارد [...] لهذا، دولت موقت را تعیین کردیم.» ( آخرین تلاشها، در آخرین روزها، صفحات 195- 192. )
سپس امام خمینى درباره شخصیت مهندس بازرگان و سوابق سیاسى او، و دلایل انتصابش به نخست وزیرى گفت:
«و چون جناب آقاى مهندس بازرگان را سالهاى طولانى است که از نزدیک مى شناسم، مردى است فاضل، متدین از لحاظ ریاست و امین به ملت و ملى و بدون گرایش به چیزى که خلاف مقررات شرع است.من ایشان را معرفى مى کنم که ایشان رئیس دولت باشد.ایشان واجب الاتباع است، ملت باید از او اتباع کند، یک حکومت عادى نیست، یک حکومت شرعى است، باید از او اتباع کند، مخالفت با این حکومت مخالفت با شرع است....» (همان، صفحات 195- 192. )
معرفى مهندس بازرگان به نخست وزیرى دولت موقت، با استقبال وسیع مردم و راهپیماییهاى عظیم روبه رو شد.
متن فرمان نخست وزیر مهندس بازرگان بدین شرح بود:
15/11/1357
بسم الله الرحمن الرحیم
جناب آقاى مهندس بازرگان بنا به پیشنهاد شوراى انقلاب بر حسب حق شرعى قانونى ناشى از آراء اکثریت قاطع قریب به اتفاق ملت ایران که طى اجتماعات عظیم و تظاهرات وسیع و متعدد در سراسر ایران نسبت به رهبرى جنبش ابراز شده است و به موجب اعتمادى که به ایمان راسخ شما به مکتب مقدس اسلام و اطلاعاتى که از سوابقتان در مبارزات اسلامى و ملى دارم، جنابعالى را بدون در نظر گرفتن روابط حزبى و بستگى به گروهى خاص مامور تشکیل دولت موقت مى نمایم تا به ترتیب اداره امور مملکت و خصوصا انجام رفراندوم و رجوع به آراء عمومى ملت درباره تغییر نظام سیاسى کشور به جمهورى اسلامى و تشکیل مجلس مؤسسان از منتخبین مردم جهت تصویب قانون اساسى نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت بر طبق قانون اساسى جدید را بدهید.مقتضى است که اعضاى دولت موقت را هر چه زودتر با توجه به شرایطى که مشخص نموده ام تعیین و معرفى نمایید.کارمندان دولت، ارتش و افراد ملت با دولت موقت شما همکارى کامل نموده و رعایت انضباط را براى وصول به اهداف مقدس انقلاب و سازمان یافتن امور کشور خواهند نمود.موفقیت شما و دولت موقت را در این مرحله حساس تاریخى از خداوند متعال مسئلت مى نمایم.
روح الله الموسوى الخمینى .
علت انتخاب بازرگان:
در پاسخ به این سوال و چرایی آن از سوی امام (ره) دیدگاههای مختلفی وجود دارد؛در میان مفروض هایی که تاکنون مطرح شده اند ابتدا این نکته مورد یادآوری قرار می گیرد که هم اعضای شورای انقلاب و هم حضرت امام براین اعتقاد اصرار داشته اند که نخست وزیر نباید روحانی باشد. درکنار این اصل، آنها به دنبال فردی می گشتند که دارای تجربه مدیریتی و حکومتی بوده است. جریان اصیل اسلامی به رهبری روحانیت در شرایط اختناق حاکم برکشور، هیچ گاه این مجال را نیافته بود افرادی را برای آموختن مهارت های مربوط به مدیریت نهادهای حکومتی تربیت کند. اما بازرگان کسی بود که در کنار سابقه مدیریت در دهه 20 و ابتدای 30 (ریاست دانشکده فنی، عضویت درهیئت خلع ید از انگلیس، ریاست 9ماهه برهیئت مدیره شرکت ملی نفت و بالاخره مدیریت سازمان لوله کشی آب تهران) به تدین نیز اشتهار داشت.
یک فرض دیگر نیز براین دیدگاه مبتنی است که این گزینش به منظور کاهش حساسیت قدرت های غربی و دفع مزاحمت مقدر آنها در اولین روزهای تولد نظام جمهوری اسلامی بوده است. مطرح کنندگان این فرضیه به کارنامه اعضای نهضت آزادی در هماهنگ سازی برنامه های مبارزاتی خود با آمریکا برای اثبات این فرض، اشاره می کنند. همچنین از دیدگاهی«امام خمینی (ره) به خاطر تدبیری که داشت و نمی‌خواست در ابتدای انقلاب فشارها را گسترش دهد، بازرگان را انتخاب کرد و اگر در سال اول بازرگان انتخاب نمی‌شد، ما نمی‌توانستیم انقلاب را جلو ببریم. انتخاب بازرگان توسط امام (ره) بزرگترین کلاهی بود که امام (ره) به سر آمریکا گذاشت. »(محسن رضایی، تابناک ، ۲۷ دی ۱۳۸۹ )
آقای هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود به عامل دیگری در میان انگیزه های اعضای شورای انقلاب اشاره می کند:
«عامل مهم دیگری هم اعضای شورای انقلاب را به انتخاب آقای بازرگان ترغیب کرد که آن رابطه ایشان و بختیار بود که تصور می شد از حاد شدن مسائل و درگیری های خونین جلوگیری خواهد کرد و انتقال قدرت را آسان می کند. بالاخره جبهه ملی و نهضت آزادی و اعضای آن باهم روابط و سوابقی داشتند که این می توانست در مذاکرات و گفت وگوها موثر باشد.»(علت انتخاب بازرگان از زبان هاشمی رفسنجانی، مرتضی صفارهرندی، کیهان،30/9/89 )
ارزیابی دولت بازرگان :
برای ارزیابی دولت بازرگان باید به مسئولیت ها و وظایف این دولت به عنوان دولت موقت و عملکرد این دولت در راستای انجام مسئولیت های محوله توجه نمود . مهندس بازرگان به پیشنهاد شورای انقلاب توسط امام (ره) به عنوان نخست وزیر دولت موقت مشخص گردید . و ظایف این دولت را امام در حکم انتصاب وی این گونه ترسیم نمودند« جنابعالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و بستگی به گروه خاص ، مأمور تشکیل دولت موقت می نمایم تا ترتیب اداره امور مملکت و خصوصاً انجام رفراندوم و رجوع به آرای عمومی ملت درباره تغییر نظام سیاسی کشور به جمهوری اسلامی و تشکیل مجلس مؤسسان از منتخبین مردم جهت تصویب قانون اساسی نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت بر طبق قانون اساسی جدید را بدهید»( صحیفه امام ، ج6، ص 54) بنابر این فرمان نخست وزیری مهندس بازرگان شامل چهارمأموریت ها و مسئولیت بود که عملکرد دولت بازرگان در این چهار مورد باید مورد ارزیابی قرار بگیرد :
1. انتصاب و انتخاب مسئولان دولتی بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و وابستگی به گروهی خاص 2. انجام رفراندوم و رجوع به آرای عمومی ملت درباره تغییر نظام سیاسی کشور به جمهوری اسلامی 3. تشکیل مجلس مؤسسان جهت تصویب قانتون اساسی جدید 4. برگزاری انتخابات مجلس نمایندگان ملت .اما در مورد مسئولیت نخست وی دولت بازرگان برخلاف مفاد صریح حکم انتصاب امام ، ائتلافی از احزاب و گروههای ملی گرا ، لیبرال ، سکولار و اسلامی بود ، نماد گروه اول جبهه ملی بود که اعضای آن سی و سه درصد کابینه را تشکیل می دادند ، نماد گروه دوم نهضت آزادی و وابستگان آن بودند که نیمی از پست های کابینه را در اختیار داشتند بقیه اعضای کابینه نیز چپهای مذهبی بودند که در کابینه سهم کمتری داشتند از تشکیلات این گروه می توان به گروه جاما ( جنبش انقلابی مردم مسلمان ایران ) و حزب خدا پرستان سوسیالیست اشاره کرد .
در مورد انجام رفراندوم جمهوری اسلامی ، با توجه به تفکرات لیبرالی نهضت آزادی و بازرگان ، تلاش دولت موقت این بود که طرح جمهوری دموکراتیک اسلامی مورد رفراندوم قرار بگیرد این در حالی بود که امام (ره) بر روی عنوان جمهوری اسلامی تأکید و اصرار داشتند و تا زمانی که رهبر انقلاب با قاطعیت و صراحت اعلام کردند که من به جمهوری اسلامی رأی می دهم نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد ( صحیفه نور ، ج5، ص 181) دولت موقت هم چنان بر موضع و نظر خود اصرار می ورزید .
اما در مورد مجلس مؤسسان با تشخیص امام ره مبنی بر اینکه اگر مطابق قانون اساسی قدیم، مجلس مؤسسان تشکیل شود به دلیل عدم آشنایی اکثر نمایندگان با مبانی دینی ، ممکن بود قانون اساسی تدوین شده با مبانی دینی هماهنگی لازم نداشته باشد و در عمل فرق چندانی با قانون اساسی گذشته نداشته باشد و به دنبال تغییر نام آن به مجلس خبرگان و کاهش تعداد اعضای آن ، دولت موقت به مخالفت با آن پرداخت و با ارائه پیش نویس قانون اساسی با شکل و محتوای جدید و بر پایه اصل ولایت فقیه از سوی این مجلس تصمیمی به انحلال مجلس خبرگان گرفتند که به دلیل قاطعیت امام ، تصمصم آنها بی اثر ماند .(ر.ک: مواضع نهضت آزادی در برابر انقلاب اسلامی ،نهضت زنان مسلمان ،ص 172)
برخورد مسالمت آمیز و غیر قاطعانه با مخالفان نظام جمهوری اسلامی و عناصر ضد انقلاب درغائله های کردستان ، خوزستان و ترکمن صحرا نیز از نقاط ضعف این دولت ونشانه هماهنگ نبودن آن با حرکت انقلابی مردم بود.
نقطه دیگری که موجب برملا شدن ماهیت دولت موقت و فاصله داشتن آن از اهداف و اصول انقلاب اسلامی داشت مساله سیاست خارجی انقلاب اسلامی و برخورد با آمریکا بود که بر خلاف خواست رهبری و مردم مسلمان ایران که به دلیل دشمنی های آمریکا و توطئه های آن برعلیه نظام جمهوری اسلامی با این کشور به دشمنی پرداخته و زیر بار اهداف سلطه طلبانه آن نمی رفتند ، خواهان ادامه دادن به رابطه با آمریکا و برخورد ملایم آمیز و مسالمت جویانه با این کشوربود و دولت موقت سعی داشت این نکته را در باور همه بگنجاند که ایران برای گام نهادن در راه توسعه و دسترسی به دستاوردهای تکنولوژی پیشرفته به یاری و کمک آمریکا و کشورهای غربی نیازمند است . سران دولت موقت بر خلاف دیدگاه مردم ، به هیچ عنوان آمریکا را عنصری نامطلوب و دشمن ملت ایران و سد راه استقلال آنان نمی دانستند و تلاش می کردند تا با سر پوش نهادن بر جنایات این کشور طوری رفتار کنند که گذشته ها گذشته و هم اکنون افق های تازه ای برای همکاری ایران و آمریکا به وجود آمده است دکتر یزدی به عنوان معاون بازرگان ضمن اظهار تمایل دولت موقت به عادی شدن روابط ، تصریح می کند « گذشته ، گذشته است و ایرانیان مردان عمل هستند و زمینه های بسیاری برای همکاری وجود دارد . ایران نیزبه مرور زمان نیازمند تکنولوژی و محصولات کشاورزی آمریکا خواهد بود »(اسناد لانه جاسوسی ،شماره 34، ص 62) اوج این شکاف در جریان اشغال لانه جاسوسی آشکار گشت و مهندس بازرگان با اعلام استعفای خود به عمر نه ماهه دولت موقت پایان داد اگر چه مهندس بازرگان در نوشته های خود کوشیده است مساله استعفای خود را با جریان اشغال سفارت آمریکا بی ارتباط نشان دهد ولی کمتر کسی باور می کند که دولت موقت بدون اشغال سفارت آمریکا در روز سیزدهم آبان ماه 58 ، در روز چهاردهم آبان استعفا دهد .
دولت موقت با توجه به حاکمیت تفکرات لیبرالیستی و سکولاریستی نمی توانست غیر از این عمل کند و توقعی هم از آن نمی رفت که با مسائل کشور برخوردی انقلابی داشته باشد به هر حال مشکل بزرگ لیبرال ها که تفکر حاکم بر دولت موقت بود ، این بود که درک صحیحی از انقلاب اسلامی نداشتند و ماهیت حقیقی انقلاب اسلامی را نشناختند .(ر.ک : محمدی ، منوچهر ، انقلاب اسلامی ، زمینه ها و پیامدها ، قم ، نشر معارف ، 1384،ص 165-169)
به طور کلی در جریان عملکرد دولت موقت چهار ویژگی اساسی به چشم می خورد که وجود همین چهار ویژگی باعث سقوط دولت موقت و انزوای سیاسی بازرگان و نهضت آزادی گردید . این چهار ویژگی عبارتند از ؛ سیاست گام به گام و تساهل در امور، نادیده انگاشتن نقش رهبری ، بی توجهی به ملت و روحیه انقلابی مردم ، و تمایل و وابستگی به آمریکا( رضوی نیا ، علی ، نهضت آزادی ، مروری بر تاریخچه، ماهیت و عملکرد ، تهران، صبح ، 1375، ص 51-57)
برای آشنایی بیشتر به منابع زیر مراجعه شود ؛
لیبرالیسم ایرانی ، جهاندار امیری، تهران : پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، 1388. ( توصیه می شود )
دولت موقت ، خیر الله اسماعیلی ، تهران ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
چرا و چگونه بازرگان به نخست وزیری رسید؟ http://www.rasekhoon.net/article/print-26007.aspx
انقلاب اسلامی ، زمینه ها و پیامدها ، منوچهر محمدی ، قم، نشر معارف
انقلاب اسلامی ایران ، قم، نشر معارف
جریان شناسی سیاسی در ایران ، علی دارابی ، تهران ، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، ص 448- 451،
مهندس بازرگان و اندیشه های او
نهضت آزادی ، مروری بر تاریخچه، ماهیت و عملکرد ، علی رضوی نیا ، تهران، صبح

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.