با وجود آیه شریفه (لا اکراه فی الدین)، حکم ارتداد و اعدام معنا ندارد؟ ۱۳۹۱/۳/۲۲ - ۴۰ بازدید

برای پاسخ، توجه به چند امر ضروری است:
برای پاسخ، توجه به چند امر ضروری است:
۱. اولین نکته‎ای که باید به آن توجه کرد این است که مجازات در اسلام به انگیزه حمایت و پاسداری از فضائل و دور نگه داشتن جامعه از رذایل است، که در جهت حفظ مصالح و منافع عمومی انجام می‎گیرد. پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمودند: « ایها الناس انتم کالمرضی و رب العالمین کالطبیب فصلاح المرضی فیما یعلمه الطبیب لا فیما الیشتهیه المریض»[۱] ای مردم! شما همانند بیماران و پروردگار عالمیان همانند پزشک است. پس مصلحت بیمار در تشخیص پزشک است نه تمایلات و خواسته‎های بیمار. بهترین قانون، آن است که وضع کننده آن ضمن شناخت مصالح فرد و جامعه، بدون آنکه خود از آن منتفع شود، و رعایت تمام جوانب مصالح اقدام به قانونگذاری کنند. احکام اسلامی به دلیلی که واضع آن شارع مقدس است، بهترین نوع ممکن است. و ملاک مجازات‎ها مصالح واقعی افراد و جامعه است.
۲. اسلام آزادی عقیده را به رسمیت شناخته، چرا که خداوند انسان را مسؤول آفریده و لازمه مسؤولیت شعور و آزادی اراده است. انسان با این دو نیرو که خداوند در وی به ودیعت نهاده، طبیعت را تسخیر می‎کند، فرهنگ می‎آفریند، تمدن می‎سازند، انتخاب یا اجتناب می‎کند، او مسؤول است و مورد تشویق یا بازخواست قرار می‎گیرد. لازمه این دو نیروی تکوینی آزادی تشریعی و اجتماعی است. انسان در پرتو آن سلوک اجتماعی خود را برمی‎گزیند. هیچ کسی حق ندارد این اصل الهی را تحت سیطره و حاکمیّت خود قرار دهد.
در فرهنگ دین ما قوام و ارزش انسان به چگونگی اعتقاد و ایمان او بستگی دارد و فرد بی‎اعتقاد صحیح در شمار چارپایان یا پست‎تر از آن به شمار می‎رود. با وجود این‎که در زبان وحی اعتقاد به توحید مطلوب خداوند است.[۲] امّا پیامبر فقط مأمور ابلاغ آن است. حق را بگو، و عقیده‎ای را بر کسی تحمیل مکن.[۳] و اگر خداوند، عقیده اجباری را مطلوب می‎دانست، آن را تحمیل می‎کرد، «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً أفَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّى یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ»[۴] «و اگر خداوند اراده می‎کرد، تمامی اهل زمین ایمان می‎آوردند (ولی خداوند چنین ایمانی را نمی‎خواهد) آیا تو مردم را به اکراه وامی‎داری که مؤمن شوند؟»
در جای دیگر با صراحت اجبار در پذیرش دین را نفی می‎کند: «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»[۵] در قبول دین، اکراهی نیست،‌راه درست از راه انحرافی روشن شده است. تعبیر «قد تبین الرشد من الغیّ» گویای این حقیقت است که باید در پی حقایق بود، نه تحمیل عقاید و این فرهنگ الهی است که سعی دارد با منطق و استدلال و جدال احسن،[۶] بشر را به سوی حق فراخواند، تا آنان پس از تأمل و تفکر، بهترین را برگزینند «ای پیامبر بشارت به بندگانی ده که پس از شنیدن سخنان، بهترین آنها را گزینش می‎کنند.»[۷] تشخیص و برگزیدن قول بهتر و عقیده برتر، زمانی میسر می‎گردد که زمینه ابراز عقاید گوناگون فراهم باشد، در غیر این صورت انتخاب احسن معنا ندارد. بر همین اساس وظیفه پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ تذکر دادن است، نه اجبار و اکراه در پذیرش دین.[۸] اصولاً اسلام و هر دین حق از دو جهت نمی‎تواند جنبه تحمیلی داشته باشد، یکی این‎که با وجود دلایل روشن، استدلال منطقی و معجزات آشکار نیازی به تحمیل نیست؛ دیگر آنکه افکار و اعتقادات نمی‎تواند تحمیلی باشد،‌زور و اعمال فشار می‎تواند در اعمال و حرکات جسمانی بشر مؤثر باشد امّا در اعتقادات قلبی هرگز. امّا منطق باطل‎گرایان این است که به دیگران فرصت اندیشه را نمی‎دهند، تلاش می‎کنند، ضمن خودسانسوری حق انتخاب را از دیگران سلب کنند.[۹]
۳. مرتد به کسی گفته می‎شود که از اسلام خارج شده و کفر را برگزیند.[۱۰] و حقیقت ارتداد کفر پس از ایمان است.[۱۱] فقیهان عامه نیز در معنای اصطلاحی مرتد گفته‎اند: مرتد عبارت است از کافر شدن مسلمانی که اسلام او به شهادتین، از روی اختیار، و پس از آگاهی بر دعائم و ارکان اسلام و التزام به احکام آن باشد.[۱۲] یک چنین کسی از نظر اسلام، احترامی ندارد، و مجازات شدیدی حتی مرگ برای او در نظر گرفته شده است.[۱۳]
۴. امّا وجه جمع احکام مرتد با آیاتی که بر اصل آزادی عقیده تصریح دارند، این است که همه آنها در مقام پذیرش اصل دین‎اند. یعنی در اسلام اصل پذیرش دین اجباری نیست. اسلام پیش از دعوت به حق سعی دارد تا جوّ اختناق را از بین ببرد، فرصت تفکر و تعقل را برای انسان فراهم سازد.[۱۴] امّا پس از انتخاب دین، کسی حق ندارد، دین را به بازی بگیرد. به بیان دیگر، شخصی که اقدام به پذیرش دین می‎کند، باید به اصل ارتداد و عواقب آن آگاهانه ملتزم شود. در حالی که همان شخص قبل از پذیرش اسلام چنین تعهدی ندارد. می‎خواهیم این را بگوییم که احکام ارتداد با آزادی عقیده تنافی ندارد، زیرا هر کسی در اصل پذیرش اسلام آزاد است، امّا باید بداند که با پذیرش اسلام، حق برگشت از او سلب می‎شود. دینی که اصل آزادی در انتخاب عقیده را اصل می‎داند، این را هم می‎گوید که باید آگاهانه و با التزام به همه احکام دین آن را پذیرا شوی، و اگر پس از انتخاب انکار کنی، احکام ارتداد درباره تو جاری می‎شود. همان‎گونه که ارتکاب دیگر انحرافات اجتماعی مجازات دارد، به طور مثال کسی که مسلمان شد نمی‎تواند شراب بنوشد و اگر مرتکب آن شود،‌حدّ بر او جاری می‎گردد و کسی که در کمال آزادی دین را پذیرفته، نمی‎تواند احکام آن را با اصل آزادی در تضاد ببیند. این یک حکم عقلانی است.
در امور اجتماعی نیز چنین است، انسان در رانندگی و عدم آن آزاد است. امّا اگر بخواهد رانندگی کند،‌باید به قوانین راهنمایی و رانندگی گردن نهد، یا اگر کسی به استخدام اداره‎ای درآمد باید مقررات آن را بپذیرد. بدون شک هیچ یک از امور ذکر شده با آزادی او منافات ندارد.
این امر در مورد دین اهمیت بیشتری پیدا می‎کند، چرا که دین حق از ضروریات اولیه انسان بوده و با گوهر انسانیت مرتبط است. فقط در اعتقادات قلبی خلاصه نمی‎شود. طبعاً در بینش اسلام بین داشتن یا نداشتن دین تفاوت وجود دارد، چنانکه دین حقیقی با خرافی نیز یکسان نیست. در نتیجه پذیرش آزادی مطلق در این زمینه مساوی با قبول هرج و مرج و تعارض اجتماعی است که یقیناً چنین چیزی را هیچ عاقلی نمی‎پذیرد. به همین دلیل ارتداد موجب عقوبت است، و حکم شدید مرتد از فروعات آزادی عقیده و حق تدین است چون ارتداد نه تنها اهانت به مقدسات دینی است، بلکه مایه تزلزل در عقاید دیگران، و در واقع تجاوز به حقوق آنان است. قرآن کریم از گروهی یاد می‎کند که همواره به اسلام و مسلمانان عناد می‎ورزیدند، از شیوه‎هایی که آنان به منظور بدبین کردن مردم به اسلام در پیش گرفتند تظاهر به اسلام، و پس از آن ارتداد از اسلام بود. اهل کتاب از گردانندگان اصلی این جریان بودند، و خداوند از توطئه پلید آنان چنین پرده برمی‎دارد. «دسته‎ای از اهل کتاب گفتند: اوّل روز به آنچه بر مؤمنان نازل شده، ایمان بیاورید، و در آخر روز انکارش کنید شاید آنان از اعتقاد خویش برگردند.»[۱۵]
واقع امر همین است، اگر پذیرش و انکار افراد به دین و مکتبی بدون ضابطه بوده و نظارتی در کار نباشد،‌آن دین تحقیر شده و اقتدار خود را از دست خواهد داد. اسلام چنین چیزی را برنمی‎تابد. بحث را با گفتاری از رهبر معظم انقلاب به پایان می‎بریم، ایشان می‎فرماید: «با توجه به آیات مربوط به ارتداد، این گونه به نظر می‎رسد که اسلام با این کار درصدد آن است که حصار ایمان اسلامی را حفظ کند، در حقیقت بعد از این‎که مردم ایمان آوردند، نظام اسلامی را مکلف کرده است که از ایمان مردم حفاظت و حراست کنند... علت خشم الهی بر مرتدین و کسانی که از دین خارج شده‎اند این است که اینها زندگی و عشرت دنیوی و هوای نفسانی را بر خواست معنوی و قلبی و فطرت انسانی خود و بر آخرت ترجیح داده‎اند. [۱۶]بنابراین مسئله فقط عوض شدن یک اعتقاد نبوده است. مسئله این بوده که کسانی به خاطر جاذبه‎های مادی و تأمین هواهای نفسانی حاضر شده‎اند به حیثیت نظام اسلامی لطمه بزنند، و به آن پشت کرده، ایمان اسلامی را رها کنند. این مقوله دیگری است و سخت‎گیری اسلام در رابطه با این مقوله است.»
در یک جمع‎بندی، احکام ارتداد نه تنها با اصل آزادی عقیده تنافی ندارد، بلکه در راستای تأمین آن بوده و ضامن امنیت اعتقادی پیروان دین می‎باشد.
--------------------------------------------------------------------------------
[۱] . محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، (تهران: اسلامیه، ۱۴۰۶ ق)، ج ۴، ص ۱۰۷.
[۲] . سوره زمر، (۳۹)، آیه ۷؛ لا یرضی لعباده الکفر.
[۳] . سوره کهف (۱۸) آیه ۲۸.
[۴] . سوره یونس (۱۰)، آیه ۹۹.
[۵] . سوره بقره (۲)، آیه ۲۵۶.
[۶] . سوره نحل (۱۶)، آیه ۱۳۵؛ سوره عنکبوت (۲۹)، آیه ۴۶.
[۷] . سوره زمر (۳۹)،‌آیه ۱۸؛ فبشر عبادی الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه.
[۸] . سوره غاشیه (۸۸)، آیات ۲۱، ۲۲؛ انما انت مذکر لیست علیهم بمصیطر، سوره ق (۵۰)، آیه ۴۵: و ما انتشارات علیهم بحیار فذکر بالقرآن من یخاف وعید.
[۹] . فصلت (۴۱)، آیه ۲۶؛ قال الذین کفروا لا تسمعوا لهذا القرآن و الغرفیه.
[۱۰] . روح الله خمینی، تحریرالوسیله،‌(قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی‎تا)، ج ۲، ص ۳۲۹،‌مسئله ۱۰ موانع الارث.
[۱۱] . سید مرتضی علم الهدی، در السلسله‌ینابیع الفقهیه، (بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، (۱۴۱۳ ق)، ج ۲۳، ص ۲۲؛ میرزا ابوالقاسم قمی، جامع الشتات، (چ سنگی، بی‎تا) ج ۲، ص ۷۴۲.
[۱۲] . عبدالرحمان،‌الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، (بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‎تا)، ج ۱۵، ص ۴۲۲؛ موفق الدین، ابن قدامه، المغنی، (بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۴ ق)، ج ۱۰، ص ۷۲.
[۱۳] . ر. ک: سیف الله صرامی؛ احکام مرتد از دیدگاه اسلام و حقوق بشر، (مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، ۱۳۷۶)، ص ۱۷۷ به بعد.
[۱۴] . سوره اعراف (۷)، آیه ۱۵۷.
[۱۵] . سوره آل عمران، (۳)، آیه ۷۲.
[۱۶] . سید علی خامنه‎ای، آزادی از نظر اسلام و غرب، مجله اندیشه حوزه، سال چهارم، شماره ۲، ص ۳۹.

پاسخ از : مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات
http://www.andisheqom.com/Files/shobahat.php?level=۴&urlId=۱۸۲&id=۳۳

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.