برنامه و گام های عملی خودسازی ۱۳۹۰/۰۹/۰۲ - ۵۷۴۳ بازدید

برنامه و گام های عملی خودسازی چیست؟

خود سازی به معنای ظاهر خود را آراستن و کوشش برای تهذیب اخلاق خویش است.دراصطلاح , به معنای تکمیل و پرورش نفس و استفادهء بهینه از خواست ها و تمایلات به صورت همآهنگ و درجای خود می باشد.(1)بنابر قول مشهور, انسان در میان سایر حیوانات که تک بعدی هستند, دارای دو بُعد مادی و معنوی (جسمی و روحانی ) می باشد.
بُعد مادی, بعد جسمی و حیوانی و غرایز و تمایلات و جنبه های شهوانی نیز نامیده می شود و بعد معنوی نیز, بعد ملکوتی و انسانی و تمایلات عالیهء انسانی و فطری و عقلانی گفته می شود.
اما امتیاز انسان بر سایر حیوانات , به خاطر داشتن بعد معنوی و روحانی می باشد. وقتی انسان می گوید: گرسنه یاتشنه هستم و یا خانه و ماشین و زن و فرزند و پول و مقام می خواهم, خبر از بعد مادی و حیوانی خود می دهد و وقتی صحبت از شناخت و وجدان و ایثار و حقیقت خواهی و علم جویی و هنر دوستی می نماید, از بعد معنوی و ملکوتی خود خبر می دهد.
هر کدام از این دو بعد نیازمند غذایی هستند که با دیگری تفاوت دارند و غذای جسم , ورزش و پیاده روی وشنا و خوردن گوشت و شیر و سبزیجات و آجیل و شیرینی است و غذای روح , نماز و روزه و دعا و حج و امر به معروف و عبادت و ارتباط با خدا و خواندن کتاب های مفید و تلاوت قرآن و دعا و انفاق و گذشت و ایثار و اصلاح ذات البین و تواضع است.
کسی که می خواهد خود سازی کند, باید به هر دو بعد توجه کند و هر دو را هماهنگ , رشد و تعالی دهد, چون توجّه به یک بعد و غفلت از بعد دیگر, زیان غیر قابل جبرانی به بار خواهد آورد.
برای خودسازی , عالمان و فقیهان , عرفا و روان شناسان , به تناسب دیدگاه های خود, راه هایی ارائه نموده اند. روانشناسان به ابعاد تجربی پرداخته و راه های تجربی را پیشنهاد کرده اند. عارفان به لذّات روحی پرداخته و راه های ریاضت و مکاشفه و شهود قلبی و رسیدن و چشیدن را پیشنهاد کرده اند. و زاهدان به جنبه های دیگر پرداخته و راه های عبادت و شب زنده داری را پیشنهاد نموده اند، لیکن همه آنها در هدف اشتراک دارند و آن این است که نَفْس باید تهذیب شود و سیر الی اللّه کند..
راهبرد و برنامه کلی خودسازی:
به طور خلاصه می توان به راهبرد علم و عمل اشاره کرد. نقطه آغاز خودسازی تحصیل علم و آگاهی است و طی طریق با عمل صورت می گیرد. باید دقت شود منظور از علم همان وادی عقل ولی بعد نظری آن است. اولین و مهمترین وظیفه انسان تحصیل علم و تقویت آگاهی است . انسان با آگاهی و دانش و عقل نظری است که قدرت مدیریت و اصلاح نفس و انجام وظایف فردی و اجتماعی و ارتباط با خدا و تقویت معنویت را خواهد داشت. پس منظور از عمل هم مشخص شد. عمل در سه جبهه است. 1- انجام وظایف واجب دینی و اجتماعی، 2- تزکیه نفس و اصلاح اخلاق، 3- سیر و سلوک عرفانی و عبادت خداوند.
بنابراین دستورالعمل راهبردی خودسازی باید شامل بندهایی باشد که هم شامل نیازهای علمی و فکری انسان را در این مسیر تامین کند و هم عمل انسان را در تمامی حوزه های خودسازی عملی که گفته شد تنظیم و مشخص نماید.
1- کسب معرفت الهی در کنار آشنایی با حجت های دینی و عقلی همچون کلام خدا و سیره معصومین ع و سیر مطالعاتی درباره واجبات و محرمات، اخلاق فردی واجتماعی، عبادت و سلوک
2- برنامه برای انجام واجبات و ترک محرمات و گناهان و توبه کامل
3- برنامه برای تزکیه نفس از عادت های بد و صفات رزیله و اخلاق زشت
4- برنامه های عبادی برای تقویت معنویت و ارتباط با خداوند.
گفتنی است: این چهار حوزه برای تنظیم برنامه است و لازم است که سالک راه خدا با مشورت گرفتن از علمای دینی، خود برای هر یک از حوزه ها برنامه ریزی مدون و جداگانه ای داشته باشد و قسمتی از اوقات روزانه را به انجام آن اختصاص دهد.
بنابراین در خودسازی هر کسی باید برای خود چند نوع برنامه ریزی داشته باشد:
1- برنامه ریزی تحصیلی
2- برنامه ریزی شرعی
3- برنامه ریزی اخلاقی
4- برنامه ریزی عرفانی
تذکر اینکه این برنامه خاص زمان خودسازی است و شامل تمام برنامه های زندگی یک مومن نمی شود. ما در زندگی به استراحت و تفریح و دیدار دوستان و لذت های مشروع و ورزش و کار و کسب روزی حلال و مانند آن نیز نیاز داریم که بخش دیگری از زندگی و برنامه روزانه را به خود اختصاص خواهد داد.
نظر چند تن از بزرگان گذشته و معاصر را ذکر می کنیم:
امام خمینی (ره): اولین قدم برای تهذیب نفس , تفکر است , و تفکر عبارت است از آن که انسان لااقل در هرشبانه و روز مقداری ـ حتی اگر کم باشد ـ فکر کند.(2) فکر دو نوع است: مخرب و سازنده . اگر فکر کند مرتکب اعمال غیر قانونی و خلاف شرع و خلاف اخلاق بشود و از این راه ها به لذات نائل گردد, این فکر مخرّب است , ولی تفکر دربارهء عظمت و جلالت خدا ومخلوقات و نعمت های خدا و هدف آفرینشِ و اندیشیدن در این زمینه که از کجا آمده ام و چرا آمده ام و سرانجام به کجا خواهم رفت و در جهان آخرت از من چه می خواهند و چه نوع اعمال و عقاید و رفتارهایی در آن جابیش تر خریدار دارد, فکر سازنده است.
دومین قدم برای خود سازی ـ از دیدگاه امام ره ـ عزم و تصمیم انجام واجبات و ترک محرمات و جبران آن چه در گذشته از واجبات ترک شده است (3) می باشد.
امام در قدم های بعدی : مشارطه و مراقبه و محاسبه را پیشنهاد می فرمایند. مشارطه آن است که در ابتدای هر روز با خود شرط کند و عهد و پیمان ببندد بر خلاف دستورهای الهی و دین مقدس گام بر ندارد.
مراقبه , آن است که در تمام ساعات شبانه و روز مراقب و مواظب باشد بر خلاف شرط و پیمانی که بسته ,گام بر ندارد, چون یکی از نشانه های مؤمن این است که رعایت عهد و پیمان خود بنماید (والّین هم لاءماناتهم وعهدهم راعون ).(4)
محاسبه , آن است که در پایان هر روز بنشیند و حساب کند چقدر به عهد خود وفا کرده است . اگر دید کاملاً موفق بوده و انحراف و کوتاهی نداشته است , از این بابت خدا را شکر کند. در غیر این صورت غصه بخورد و ناراحت شود و از خداوند عذر خواهی کند, چون خداوندِ بزرگ به همهء کارها و اعمالی که به صورت آشکار و پنهانی انجام می گیرد, آگاهی دارد. فکر نکند اگر گاهی بر خلاف شرط و عهد خود عمل کند, خداوند اطلاع ندارد.
بعد ببیند اگر بر خلاف عهد خود گام برداشت , خود راسرزنش و ملامت نماید و برای خود جریمه بنویسد, مثلاً بگوید: اگر یک بار بر خلاف شرطم عمل کنم , یک روز یا چند روز روزه بگیرم, یا چند تومان به فقیر بدهم و یا فلان عمل خوب را برای رضای خدا انجام بدهم. امام محمد غزالی, یکی از عرفا و از معروف ترین علمای اسلام است , که شهرتش شرق و غرب را فرا گرفته است . وی جامع معقول و منقول و رئیس جامع نظامیهء بغداد بود (5) ایشان راه های خودسازی را چنین بیان می کند: اطاعت از فرامین و دستورهای الهی; ادب در حرکات و سکنات و معیشت ; پاک کردن دل از اخلاق ناپسند; آراستن دل به اخلاق پسندیده .(6)
علامه حسن زاده آملی در مورد راه های خود سازی چنین توصیه می فرماید: 1 تلاوت و بهره مندی از قرآن ; 2 دائم الوضو بودن ; 3 اعتدال در خوردن و آشامیدن , یعنی نه آن قدر زیاد بخورد که به شکم درد مبتلا شود, ونه آن قدر کم بخورد که قدرت بر انجام کاری نداشته باشد; 4 اعتدال در گفتار, امام علی 7فرمود: ; 5 محاسبهء نفس ; 6مراقبه ; 7 رعایت ادب اسلامی ; 8 عزلت و گوشه نشینی ; 9 تهجّد (شب زنده داری ) ; 10 تفکر و اندیشیدن ;11 یاد خدا در همه حال بودن ; 12 ریاضت ; 13 اقتصاد و میانه روی در کارها; 14 تعظیم امر خالق و شفقت با خلق ; 15 تمسّک به ویژگی های عبادالرّحمن. (پـاورقی 3.حسن زاده آملی , نامه ها ـ برنامه ها, ص 23ـ 26)
قرآن مجید در سورهء فرقان , آیات 63ـ 74حدود دوازده ویژگی برای عبادالرّحمن ذکر کرده است که در این جا به اختصار آورده می شود: برخی از این صفت ها به جنبه های اعتقادی ارتباط دارد و یعضی جنبهء اخلاقی و برخی اجتماعی اند و قسمتی جنبهء فردی دارند و مجموع صفات به قرار زیر است :
1 تواضع و فروتنی و دور بودن از تکبّر و غرور و خودخواهی.
2 حلم و بردباری در مقابل سخنان زشت و جاهلانه و برخوردهای نابخردانهء افراد جاهل و نادان . مؤمنان ازکوره در نمی روند, بلکه با حلم و بردباری و بزرگواری از کنار جاهلان و سخنان و کردار آن ها رد می شوند.
3 تهجّد و شب زنده داری , آن گاه که دیگران خوابیده و در بستر به استراحت پرداخته اند, عبادالرحمن ,خواب را بر خود حرام کرده و بیدار شده و به عبادت خدا می پردازند.
4 خائف و هراسناک , عبادالرحمن از مجازات و کیفرهای الهی در جهان آخرت هراسناکند.
5 اعتدال در انفاق و کمک به مستمندان , نه آن گونه که همهء دار و ندار خود را به بیچارگان و تهیدستان بدهند و در راه خدا انفاق کنند, و نه آن طور که چیزی انفاق ننمایند.
6 معبودی جز خدا ندارند, خالصانه و موحدانه به پرستش خداوند می پردازند.
7 دستانشان بدون دلیل به خون بی گناهان آلوده نیست.
8 دامان عفتشان هرگز آلوده نمی شود.
9 شهادت باطل نمی دهند و حقوق دیگران را حفظ کرده و محترم می شمارند.
10 هنگام برخورد با آیات الهی دارای چشمانی بینا و گوشی شنوا هستند.
11 توجه خاصی به تربیت فرزند و خانواده دارند و خود را در این راه مسئول دانسته و از خدا می خواهندفرزندان را مایهء روشنایی چشمانشان قرار بدهد.
12 احساس مسئولیت در مقابل مردم می کنند و نمی خواهند تنها گلیم خود را از آب بیرون بکشند, بلکه می خواهند غریق را بگیرند و از خدای بزرگ می خواهند آنان را امام و پیشوای پرهیزکاران قرار بدهد.(7)
مراحل خودسازی:
گفتنی است خودسازی باید مرحله به مرحله انجام بگیرد و سالک باید پله به پله نردبان خودسازی را طی کند. اندیشه وران فن برای خودسازی چند مرحله ذکر کرده اند که ما به اختصار آن ها را ذکر می کنیم : تخلیه ,تجلیه , تحلیه و فنا فی اللّه .
در مرحله اوّل (تخلیه ), سالک مأموریت دارد باطن خود را از اخلاق و صفات زشت و رذیله مانند بخل وحسد و کبر و غرور و ریا و دنیا خواهی خالی کرده و ویروس های فساد را از آن بزداید.
در مرحله دوم (تجلیه ) وظیفه دارد درون را جلا داده و صیقلی کند, تا تمام ویروس های فساد از آن پاک شود.
در مرحله سوم (تحلیه ) به جای ویروس های وجین شده , باغچهء دل و درون را با صفاتی مثل تقوا و تواضع و فروتنی و ایثار و فداکاری و شجاعت و حقیقت خواهی زینت دهد و این درخت های پاک را در آن غرس نماید.(8)
بالاخره بعد از طی مراحل سه گانه کارش به جایی می رسد که همه چیز را فانی در حق ببیند و وِرْد زبانش این می شود که زن و فرزند و پول و ثروت و جاه و پُست و مقام و خانه و ماشین و زندگی و جسم و جان و کل هستی فانی شدنی هستند; لذا ارزش ندارد انسان به آن ها عشق بورزد و به خاطر آن ها از حق و حقیقت و خدا غافل شود. در قرآن است : .(9)
(پـاورقی 1.لغت نامهء دهخدا.(پـاورقی 2.چهل حدیث , ص 1(پـاورقی 3.همان , ص 7(پـاورقی 4.مؤمنون (23 آیهء 8(پـاورقی 5. مرتضی مطهری , آشنایی با علوم اسلامی ـ کلام و عرفان (انتشارات صدرا), ص 109(پـاورقی 6.کیمیای سعادت .(پـاورقی 7.مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان , تفسیر نمونه , ج 15 ص 147ـ 168(پـاورقی 8.علی قائمی , مبانی تربیت و اخلاق اسلامی , ص 345ـ 346 (پـاورقی 9.الرحمان (55 آیهء 26ـ 27

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.