تأملی پیرامون وضعیت تولید علم در ایران ۱۳۹۲/۵/۲۲

تبیین سخنان رهبر انقلاب در دیدار با اساتید دانشگاه‌ها؛تأملی پیرامون وضعیت تولید علم در ایران/آمار سال ۲۰۱۳ میلادی، برابر با سال ۱۳۹۲هجری شمسی، مستخرج از پایگاه استنادی اسکوپوس، نشان‌دهنده‌ی افزایش چشمگیر تولید علم ایران است. فعالیت گسترده‌ی دانشمندان ایرانی سبب شد تا ایران در خرداد ۹۲ از رتبه‌ی ۱۶ به جایگاه ۱۵ تولید علم جهان صعود کند.
IMAGE635119077009721033.jpgتبیین سخنان رهبر انقلاب در دیدار با اساتید دانشگاه‌ها؛تأملی پیرامون وضعیت تولید علم در ایران/آمار سال ۲۰۱۳ میلادی، برابر با سال ۱۳۹۲هجری شمسی، مستخرج از پایگاه استنادی اسکوپوس، نشان‌دهنده‌ی افزایش چشمگیر تولید علم ایران است. فعالیت گسترده‌ی دانشمندان ایرانی سبب شد تا ایران در خرداد ۹۲ از رتبه‌ی ۱۶ به جایگاه ۱۵ تولید علم جهان صعود کند.
از جمله شاخص‌های پیشرفت یا عقب‌ماندگی هر کشوری، وضعیت تولید علم در آن است که توسط پایگاه‌های معتبر علمی جهانی در بازه‌های زمانی خاصی منتشر می‌شود. انتشار نتایج این پایگاه‌ها در چند سال اخیر، حاکی از پیشرفت و رشد شتابدار تولید علم در ایران است؛ طوری که سرعت رشد علم در ایران ۱۱ برابر متوسط رشد جهانی برآورد شده است (نشریه‌ی تخصصی «نیوساینتیست» انگلیس).

آمار سال ۲۰۱۳ میلادی، برابر با سال ۱۳۹۲ هجری شمسی، مستخرج از پایگاه استنادی اسکوپوس، نشان‌دهنده‌ی افزایش چشمگیر تولید علم ایران است. فعالیت گسترده‌ی دانشمندان ایرانی سبب شد تا ایران در خرداد ۹۲ از رتبه‌ی ۱۶ به جایگاه ۱۵ تولید علم جهان صعود کند. لذا جدیدترین آمار از میزان تولیدات علمی، نشان می‌دهد که تعداد مقالات ایران از اول سال میلادی تا ۶ مه (۱۶ اردیبهشت ۹۲) در پایگاه اسکوپوس به ۱۷ هزار و ۲۴۵ مقاله (۶/۱ درصد از کل تولید علم جهان) افزایش یافته که این امر سبب شده است رتبه‌ی ایران در تولید علم جهان از ۱۶ به ۱۵ صعود پیدا کند. در بین ۳۰ کشور نخست در نظام استنادی اسکوپوس، تنها کشور مالزی با رتبه‌ی ۲۴ از مجموع کشورهای اسلامی قرار دارد و در بین ۳۰ کشور نخست در نظام استنادی ISI به جز ایران و ترکیه نامی از کشورهای اسلامی مشاهده نمی‌شود.[۱]

گفتنی است ایران در سال ۹۱، در پایگاه آی‌اس‌آی نیز رتبه‌ی ۱۹ تولید علم را داشته است.[۲]بر اساس آمارهای ارائه‌شده در گزارش پایگاه اطلاعات علمی تامسون رویترز (ISI)، رتبه‌ی علمی ایران در پانزده سال گذشته در سطح جهانی به ‌سرعت افزایش یافته است. ایران در سال ۱۹۹۸ (پانزده سال پیش) در رتبه‌ی ۵۲ تولید علم جهان قرار داشت که در همین فاصله، با ۳۳ رتبه رشد، تولید علم ایران به رتبه‌ی ۱۹ ارتقا یافته است. همچنین رشد تولید علم جهان در ۱۵ سال گذشته ۴۹ درصد بوده است، در حالی که رشد تولید علم ایران در همین مدت ۲۱.۱۶ درصد بوده است.

در دوره‌ی سه‌ساله‌ی اخیر، بیشترین میزان تولیدات صورت پذیرفته است. دوره‌ی سه‌ساله‌ی اخیر، ۴۵ درصد از کل تولید علم ایران در پانزده سال گذشته را شامل شده است. به ترتیب از سال ۲۰۱۱ تا ۱۹۹۸ سهم هر سال از کل تولید علم ایران عبارت بوده است از: ۱۷.۴، ۱۳.۹، ۱۲.۸، ۱۱.۱، ۸.۶، ۵.۹، ۴.۴، ۳.۳، ۲.۵، ۱.۸، ۱.۳، ۱.۱، ۰.۸و ۰.۸ درصد.



بر اساس آمارهای ارائه‌شده در گزارش پایگاه اطلاعات علمی تامسون رویترز (ISI)، رتبه‌ی علمی ایران در پانزده سال گذشته در سطح جهانی به ‌سرعت افزایش یافته است. ایران در سال ۱۹۹۸ (پانزده سال پیش) در رتبه‌ی ۵۲ تولید علم جهان قرار داشت که در همین فاصله، با ۳۳ رتبه رشد، تولید علم ایران به رتبه‌ی ۱۹ ارتقا یافته است. همچنین رشد تولید علم جهان در ۱۵ سال گذشته ۴۹ درصد بوده است، در حالی که رشد تولید علم ایران در همین مدت ۲۱.۱۶ درصد بوده است.
وضعیت تولید علم ایران از نگاه نشریه‌ی نیچر

نشریه‌ی نیچر (از نشریات معتبر جهانی) نیز گزارش جالبی از وضعیت چهل کشور برتر جهان، از نظر تولید علم، بر اساس تعداد مقالات پژوهشی منتشرشده در نشریات علمی معتبر، در بازه‌ی زمانی ژانویه تا اکتبر ۲۰۱۱ (دی ۱۳۸۹ تا مهر ۱۳۹۰، ارائه نموده که جدول آن به شکل ذیل است:

کشور رتبه‌ی
تولید علم تعداد مقالات
۲۰۱۱ درصد تولید جمعیت
(میلیون) سرانه‌ی تولید ناخالص ملی
هزار دلار - ۲۰۱۰
ایالات متحده ۱ ۳۱۰۲۰۶ ۲۲.۷ ۳۱۲.۸ ۴۶.۴
جمهوری خلق چین ۲ ۱۴۲۶۴۵ ۱۰.۴ ۱۳۳۹.۷ ۴.۴
انگلستان ۳ ۹۰۰۱۸ ۶.۶ ۶۲.۳ ۳۶.۱
آلمان ۴ ۸۲۵۵۰ ۶.۰ ۸۱.۸ ۴۰.۲
ژاپن ۵ ۶۸۳۰۸ ۵.۰ ۱۲۷.۸ ۴۲.۷
فرانسه ۶ ۵۷۷۵۱ ۴.۲ ۶۵.۰ ۳۹.۴
کانادا ۷ ۴۹۹۴۷ ۳.۶ ۳۴.۶ ۴۵.۶
ایتالیا ۸ ۴۷۴۰۳ ۳.۵ ۶۰.۷ ۳۳.۸
اسپانیا ۹ ۴۳۳۰۰ ۳.۲ ۴۶.۲ ۳۰.۵
هندوستان ۱۰ ۳۹۶۴۰ ۲.۹ ۱۲۱۰.۲ ۱.۳
کره‌ی جنوبی ۱۱ ۳۹۲۸۵ ۲.۹ ۴۸.۶ ۲۰.۹
استرالیا ۱۲ ۳۸۶۰۷ ۲.۸ ۲۲.۸ ۵۴.۳
هلند ۱۳ ۲۹۲۹۶ ۲.۱ ۱۶.۷ ۴۶.۷
برزیل ۱۴ ۲۷۸۰۸ ۲.۰ ۱۹۲.۴ ۱۰.۹
تایوان ۱۵ ۲۴۲۵۵ ۱.۸ ۲۳.۲ ۱۸.۵
روسیه ۱۶ ۲۲۲۹۶ ۱.۶ ۱۴۲.۹ ۱۰.۴
سوییس ۱۷ ۲۱۳۷۲ ۱.۶ ۷.۹ ۶۷.۱
ترکیه ۱۸ ۱۹۷۵۳ ۱.۴ ۷۳.۷ ۱۰.۰
سوئد ۱۹ ۱۸۶۴۵ ۱.۴ ۹.۵ ۴۸.۴
ایران ۲۰ ۱۷۵۹۸ ۱.۳ ۷۵.۹ ۵.۴
لهستان ۲۱ ۱۷۱۸۶ ۱.۳ ۳۸.۱ ۱۲.۳
بلژیک ۲۲ ۱۶۱۱۱ ۱.۲ ۱۰.۸ ۴۳.۲
دانمارک ۲۳ ۱۱۷۸۷ ۰.۹ ۵.۶ ۵۵.۵
اتریش ۲۴ ۱۱۰۱۱ ۰.۸ ۸.۴ ۴۴.۸
رژیم اشغالگر قدس ۲۵ ۱۰۴۹۲ ۰.۸ ۷.۸ ۲۷.۸
یونان ۲۶ ۹۴۵۱ ۰.۷ ۱۰.۸ ۲۸.۳
نروژ ۲۷ ۹۲۰۷ ۰.۷ ۵.۰ ۸۲.۷
فنلاند ۲۸ ۹۲۰۷ ۰.۷ ۵.۴ ۴۴.۳
پرتغال ۲۹ ۹۰۳۴ ۰.۷ ۱۰.۶ ۲۱.۷
سنگاپور ۳۰ ۸۷۶۸ ۰.۶ ۵.۲ ۴۳.۰
مکزیک ۳۱ ۸۶۲۶ ۰.۶ ۱۱۲.۳ ۹.۲
جمهوری چک ۳۲ ۸۱۶۳ ۰.۶ ۱۰.۶ ۱۸.۲
آفریقای جنوبی ۳۳ ۶۹۸۸ ۰.۵ ۵۰.۶ ۷.۲
نیوزیلند ۳۴ ۶۸۰۵ ۰.۵ ۴.۴ ۳۱.۷
آرژانتین ۳۵ ۶۷۶۶ ۰.۵ ۴۰.۱ ۹.۲
مالزی ۳۶ ۶۵۶۵ ۰.۵ ۲۸.۳ ۸.۴
ایرلند ۳۷ ۶۴۲۹ ۰.۵ ۴.۶ ۴۵.۲
مصر ۳۸ ۵۵۹۲ ۰.۴ ۸۱.۳ ۲.۷
رومانی ۳۹ ۵۲۴۰ ۰.۴ ۲۱.۴ ۷.۵
تایلند ۴۰ ۵۱۹۰ ۰.۴ ۶۹.۵ ۴.۶


البته همان ‌طور که در جدول فوق مشخص است، برخی کشورهای حاضر در این رده‌بندی، جمعیت بسیار کمی دارند و اگر تعداد مقالات به نسبت جمعیت محاسبه شود، رتبه‌بندی کشورها بر اساس تولید مقالات به ازای هر صد هزار نفر جمعیت تغییر می‌کند و کشورهای کوچک اروپایی، مقام‌های اول را تصاحب می‌کنند:
کشور تولید مقاله در هر
صد هزار نفر رتبه‌ی سرانه‌ی تولید رتبه‌ی تولید علم سرانه‌ی تولید ناخالص ملی
هزار دلار - ۲۰۱۰
سوییس ۲۷۱.۶ ۱ ۱۷ ۶۷.۱
دانمارک ۲۱۱.۳ ۲ ۲۳ ۵۵.۵
سوئد ۱۹۶.۸ ۳ ۱۹ ۴۸.۴
نروژ ۱۸۴.۴ ۴ ۲۷ ۸۲.۷
هلند ۱۷۵.۳ ۵ ۱۳ ۴۶.۷
فنلاند ۱۷۰.۴ ۶ ۲۸ ۴۴.۳
استرالیا ۱۶۹.۳ ۷ ۱۲ ۵۴.۳
سنگاپور ۱۶۹.۱ ۸ ۳۰ ۴۳.۰
نیوزیلند ۱۵۳.۵ ۹ ۳۴ ۳۱.۷
بلژیک ۱۴۸.۶ ۱۰ ۲۲ ۴۳.۲
انگلستان ۱۴۴.۵ ۱۱ ۳ ۳۶.۱
کانادا ۱۴۴.۳ ۱۲ ۷ ۴۵.۶
ایرلند ۱۴۰.۳ ۱۳ ۳۷ ۴۵.۲
رژیم اشغالگر قدس ۱۳۴.۳ ۱۴ ۲۵ ۲۷.۸
اتریش ۱۳۰.۸ ۱۵ ۲۴ ۴۴.۸
تایوان ۱۰۴.۵ ۱۶ ۱۵ ۱۸.۵
آلمان ۱۰۱.۰ ۱۷ ۴ ۴۰.۲
ایالات متحده ۹۹.۲ ۱۸ ۱ ۴۶.۴
اسپانیا ۹۳.۸ ۱۹ ۹ ۳۰.۵
فرانسه ۸۸.۸ ۲۰ ۶ ۳۹.۴
یونان ۸۷.۶ ۲۱ ۲۶ ۲۸.۳
پرتغال ۸۵.۵ ۲۲ ۲۹ ۲۱.۷
کره‌ی جنوبی ۸۰.۹ ۲۳ ۱۱ ۲۰.۹
ایتالیا ۷۸.۰ ۲۴ ۸ ۳۳.۸
جمهوری چک ۷۷.۳ ۲۵ ۳۲ ۱۸.۲
ژاپن ۵۳.۵ ۲۶ ۵ ۴۲.۷
لهستان ۴۵.۱ ۲۷ ۲۱ ۱۲.۳
ترکیه ۲۶.۸ ۲۸ ۱۸ ۱۰.۰
رومانی ۲۴.۴ ۲۹ ۳۹ ۷.۵
ایران ۲۳.۲ ۳۰ ۲۰ ۵.۴
مالزی ۲۳.۲ ۳۱ ۳۶ ۸.۴
آرژانتین ۱۶.۹ ۳۲ ۳۵ ۹.۲
روسیه ۱۵.۶ ۳۳ ۱۶ ۱۰.۴
برزیل ۱۴.۵ ۳۴ ۱۴ ۱۰.۹
آفریقای جنوبی ۱۳.۸ ۳۵ ۳۳ ۷.۲
جمهوری خلق چین ۱۰.۶ ۳۶ ۲ ۴.۴
مکزیک ۷.۷ ۳۷ ۳۱ ۹.۲
تایلند ۷.۵ ۳۸ ۴۰ ۴.۶
مصر ۶.۹ ۳۹ ۳۸ ۲.۷
هندوستان ۳.۳ ۴۰ ۱۰ ۱.۳


سهم تولید علم ایران از کل تولیدات علمیخاورمیانه و کشورهای اسلامی:

سهم جمهوری اسلامی ایران از کل تولید علم خاورمیانه در دوره‌های سه‌ساله نشان می‌دهد که تولید علم کشور ایران در منطقه، جایگاه خود را به ‌سرعت رشد می‌دهد؛ در حالی که در دوره‌ی سه‌ساله‌ی ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۰، ایران تنها ۵ درصد از علم خاورمیانه را تولید می‌کرد، در سه‌ساله‌ی اخیر، یعنی ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲، تقریباً ۲۸ درصد از علم خاورمیانه را تولید می‌کند. این افزایش فقط به منطقه‌ی خاورمیانه محدود نمی‌گردد. در بین کشورهای اسلامی نیز چنین روندی مشاهده می‌شود؛ طوری که در سه‌ساله ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۰، ایران تنها ۶ درصد از مجموعه‌ی تولیدات علمی کشورهای اسلامی را در اختیار داشت، در حالی که در سه‌ساله‌ی ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲، ایران ۲۳ درصد از تولید علم۵۷ کشور اسلامی را به خود اختصاص داده است (پایگاه اطلاعات علمی تامسون رویترز ISI).

آخرین وضعیت رتبه‌بندی تولید علم ایران

تا تاریخ ۵ خردادماه سال ۹۲ (برابر با ۲۶ ماه می ۲۰۱۳)، تعداد تولیدات علمی کشور که در پایگاه‌های استنادی جهانی ثبت و نمایه‌سازی می‌شود رشد قابل توجهی را نسبت به ماه‌های قبل نشان می‌دهد. تعداد مقالات دانشمندان و پژوهشگران ایران در پایگاه اسکوپوس تا تاریخ مزبور، یعنی از اول سال میلادی، در عرض ۵ ماه، به ۱۴۲۲۸ مقاله بالغ شده است که این رقم، ایران را در جایگاه ۱۶ تولید علم جهان و رتبه‌ی اول منطقه نشانده است.

در همین بازه‌ی زمانی، آمار تولیدات علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور در پایگاه تامسون رویترز (آی‌اس‌آی) ۷۸۳۴ مقاله است. بر این اساس، ایران در بین ۱۴۱ کشور تولیدکننده‌ی علم، رتبه‌ی ۱۹ را به دست آورده است.

سهم تولیدات دانشمندان ایران در نشریات معتبر فارسی مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ثبت و نمایه‌سازی‌شده در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام نیز (ISC) در همین دوره‌ی زمانی، ۶۹۳۱ مقاله است.

رتبه‌ی ایران در میان سه نظام رتبه‌بندی جهانی و سهم از کل تولید علم جهان
نظام رتبه‌بندی رتبه‌ی جهانی تولید علم تعداد مدارک سهم ایران از کل تولید علم جهان
اسکوپوس ۱۶ ۱۴۲۲۸ ۱.۶
ISI ۱۹ ۷۸۳۴ ۱.۶
ISC --- ۶۹۳۱ ---


وضعیت رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های کشور

پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) سه سال متوالی، یعنی از سال ۱۳۸۹، دانشگاه‌های کشور را بر اساس معیارها و شاخص­های مصوب تهران که مورد تأیید ISESCO و وزرای آموزش عالی و تحقیقات علمی کشورهای اسلامی است رتبه‌بندی می‌کند.
بر این اساس:

در بین ۳۴ دانشگاه علوم پزشکی کشور که در رتبه‌بندی سال ۱۳۹۱ شرکت کرده بودند، دانشگاه‌های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران، شهید بهشتی، شیراز، اصفهان و مشهد، به ترتیب رتبه‌های اول تا پنجم را به خود اختصاص داده‌اند.

از مجموع ۵۱ دانشگاه جامع وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که در رتبه‌بندی سال ۱۳۹۱ شرکت کرده‌اند، دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، شیراز، فردوسی مشهد و شهید بهشتی موفق به کسب رتبه‌های اول تا پنجم شده‌اند.

۱۷دانشگاه صنعتی نیز به صورت جداگانه رتبه‌بندی شده‌اند که در رتبه‌بندی سال ۱۳۹۱ دانشگاه‌های صنعتی شریف، امیرکبیر، علم و صنعت ایران، صنعتی اصفهان و صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی به ترتیب در جایگاه اول تا پنجم هستند.

از مجموع دانشگاه‌های هنر، تنها سه دانشگاه در رتبه‌بندی سال ۱۳۹۱ حضور دارند که به ترتیب، دانشگاه هنر تهران، هنر اصفهان و هنر اسلامی تبریز حائز رتبه‌های اول تا سوم هستند.

۱۱پژوهشگاه و مؤسسه‌ی پژوهشی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز جدا از دانشگاه‌ها رتبه‌بندی شده‌اند که پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران، پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری، پژوهشگاه مواد و انرژی و سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران به ترتیب دارای رتبه‌های اول تا پنجم هستند.

بر اساس گزارش پایگاه تامسون رویترز، ایران در سال ۲۰۱۲ میلادی، با تولید یک‌ هزار و ۴۰۸ مقاله در رشته‌های مختلف علوم کشاورزی، جایگاه چهاردهم جهانی را کسب کرده است که مطابق گزارش همین پایگاه در سال ۲۰۱۰،ایران در رشته‌ی علوم کشاورزی با ۲۴ پله صعود در مکان ۱۶ جهان بوده است.
حوزه‌های موضوعی برتر در تولید علم

بیشترین حوزه‌های موضوعی که مقالات نمایه‌شده به آن پرداخته‌اند شامل علوم کشاورزی، علوم شیمی، علوم مهندسی، علوم پزشکی، علوم کامپیوتر و رشته‌های مربوط به انرژی بوده است. در ادامه به وضعیت تولید علم در این رشته‌ها و جایگاه ایران در آن‌ها پرداخته می‌شود:

۱. علوم کشاورزی

بر اساس گزارش پایگاه تامسون رویترز، ایران در سال ۲۰۱۲ میلادی، با تولید یک‌ هزار و ۴۰۸ مقاله در رشته‌های مختلف علوم کشاورزی، جایگاه چهاردهم جهانی را مطابق جدول ذیل کسب کرده است که مطابق گزارش همین پایگاه در سال ۲۰۱۰، ایران در رشته‌ی علوم کشاورزی با ۲۴ پله صعود در مکان ۱۶ جهان بوده است.



در بین کشورهای خاورمیانه، ایران با تولید یک‌ هزار و ۴۰۸ مقاله در جایگاه اول قرار گرفته است. ترکیه با تولید یک‌ هزار و ۱۷۷ مقاله در جایگاه دوم و کشورهای فلسطین اشغالی، مصر و سودان با انتشار ۳۴۷ مقاله، ۳۲۴ مقاله و ۲۴۴ مقاله، رتبه‌های سوم تا پنجم را به ‌دست آورده‌اند. در میان کشورهای سازمان همکاری اسلامی نیز ایران از نظر تولید و انتشار مقالات علمی در رشته‌ی کشاورزی، جایگاه اول را به خود اختصاص داده است.

سهم تولیدات علمی دانشمندان علوم کشاورزی ایران در بین کشورهای جهان ۲.۳۱۹ درصد، در بین کشورهای خاورمیانه ۳۶.۹ درصد و در بین کشورهای سازمان همکاری‌های اسلامی ۲۳.۳ درصد است. بر اساس آمارهای پایگاه اسکوپوس، در فاصله‌ی زمانی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۰ میلادی دانشمندان و پژوهشگران حوزه‌ی کشاورزی و علوم زیستی در سال ۲۰۱۰ میلادی ۲۴۴۱ مقاله تولید کرده‌اند که در حدود ۳۰ درصد از کل تولید علم را در منطقه به خود اختصاص داده است.

جدول سهم ایران از تولیدات منطقه و جهان در موضوع کشاورزی و علوم زیستی بر اساس پایگاه اسکوپوس در فاصله‌ی زمانی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۰

سال تعداد مدارک علمی درصد در منطقه درصد در جهان
۱۹۹۶ ۷۸ ۳.۸ ۰.۰۹
۱۹۹۷ ۸۶ ۴.۱ ۰.۱
۱۹۹۸ ۸۴ ۳.۹۲ ۰.۰۹
۱۹۹۹ ۱۲۱ ۵.۰۶ ۰.۱۴
۲۰۰۰ ۱۳۵ ۶.۱۸ ۰.۱۶
۲۰۰۱ ۱۳۹ ۶.۲۷ ۰.۱۵
۲۰۰۲ ۲۲۷ ۸.۹۷ ۰.۲۴
۲۰۰۳ ۲۷۴ ۹.۰۳ ۰.۲۸
۲۰۰۴ ۳۵۵ ۱۰.۶۴ ۰.۳۵
۲۰۰۵ ۴۹۴ ۱۳.۶۷ ۰.۴۵
۲۰۰۶ ۱۱۳۰ ۲۲.۱۸ ۰.۹۱
۲۰۰۷ ۱۵۹۷ ۲۷.۴۹ ۱.۱۹
۲۰۰۸ ۱۸۰۷ ۲۷.۷۲ ۱.۲۶
۲۰۰۹ ۲۰۳۱ ۲۷.۱۶ ۱.۳۶
۲۰۱۰ ۲۴۴۱ ۲۹.۵۹ ۱.۵۷


بر اساس تقسیم‌بندی‌های ریزتر، تولید علم در علوم زراعت و اصلاح نباتات و نیز در علوم غذایی در بین رشته‌های مختلف کشاورزی از همه برجسته‌تر است. در سال ۲۰۱۰ میلادی در این دو رشته‌ی تخصصی به ترتیب ۵۶۱ و ۵۲۸ مقاله توسط متخصصان این رشته‌ها به غیر از زبان فارسی در نشریات معتبر بین‌المللی به چاپ رسیده است. در علوم دامی و جانورشناسی و نیز علوم گیاهی، در همین سال، به ترتیب ۳۶۸ و ۴۳۷ مقاله تولید شده است. میزان تولیدات علمی چهار رشته‌ای که از آن‌ها نام برده شد در سال‌های پیش از ۲۰۱۰ نیز قابل توجه است؛ طوری که در سال ۲۰۰۹ میلادی در علوم زراعت و اصلاح نباتات ۵۴۳ مقاله، در علوم غذایی ۴۲۹ مقاله، در علوم دامی و جانورشناسی ۳۳۹ مقاله و در علوم گیاهی ۳۸۴ مقاله منتشر شده است.

همچنین بر اساس گزارش پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، ایران در سال ۲۰۱۲، هشت هزار و ۵۲۹ طرح تحقیقاتی در مجموعه‌های وابسته به وزارت کشاورزی در سطح کشور آغاز شده که در قالب این طرح‌ها، هزار و ۱۰۰ یافته‌ی تحقیقاتی به عنوان دستاورد جدید در اختیار فعالان حوزه‌ی کشاورزی قرار گرفته است. نیز ۱۶ رقم جدید در اختیار فعالان حوزه‌ی کشاورزی قرار گرفته است که از این ارقام، پنج رقم مربوط به حوزه‌ی غلات (سه رقم جو و دو رقم گندم)، دو رقم مربوط به دانه‌های روغنی (گلرنگ و کلزا) و دو رقم جدید مربوط به بذر هیبرید ذرت بوده است که معرفی این دو رقم آخر منجر به خودکفایی در تولید بذر هیبرید، افزایش تولید و کاهش مصرف آب در کشت ذرت شده است؛ ارقامی که همچنین نسبت به سایر ارقام ۱۰ درصد افزایش عملکرد دارند.

در سال ۹۱، هفده هزار و ۱۴۹ دانش‌آموز در حوزه‌ی فنی و حرفه‌ای تحت پوشش سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی قرار گرفتند که نسبت به سال قبل ۱۱.۸ درصد و نسبت به سال ۸۹ ، حدود ۹۷ درصد رشد داشته است. در سال ۹۱ همچنین ۳۰ هزار و ۱۹۵ دانشجو در مقاطع مختلف علمی کاربردی، تحت پوشش سازمان بودند که نسبت به سال قبل از آن، رشد سه‌درصدی داشته است. این در حالی است که تعداد کل دانشجویان علمی‌ـ‌کاربردی در سال ۹۱ کاهش داشت و این نشان می‌دهد که آموزش عملی در حوزه‌ی کشاورزی مؤثر بوده است. در سال ۹۱، تعداد ۳۳۲ هزار و ۶۴۴ هکتار از اراضی کشاورزی تحت پوشش برنامه‌ی مدیریت تلفیقی آفات قرار گرفتند که هدف آن افزایش عملکرد و جایگزینی مواد بیولوژیک با مواد شیمیایی است. همچنین در سال گذشته، ۹۲۵ سایت الگویی نیز برای انجام کارهای ترویجی در اختیار بخش کشاورزی قرار گرفت تا کشاورزان و بهره‌برداران با فناوری‌های جدید و تأثیر آن‌ها بر روی ازدیاد محصول آشنا شوند (اظهارات رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی).

۲. علوم شیمی

از میان تمام کشورهای نوظهور علمی، ایران در تولید علم از جایگاه ممتازی برخوردار است. آمریکا، ژاپن، چین، آلمان، انگلستان، فرانسه، روسیه، هندوستان، اسپانیا، ایتالیا رتبه‌‌های اول تا دهم جهان را در رشته شیمی به خود اختصاص داده‌اند و پس از کشورهای در حال توسعه‌‌ی کره‌ی جنوبی، لهستان، برزیل و تایوان که بین رتبه‌های دهم تا بیستم قرار گرفته‌اند، ایران در جایگاه ۲۳ تولید علم شیمی جهان قرار گرفته است. فاصله‌ی تولیدات علم شیمی ایران با جمهوری چک و کشور ترکیه در سال‌های مزبور اندک است. جمهوری چک در این سال‌ها ۱۱ هزار و ۴۱۳ مقاله و کشور ترکیه ۱۱ هزار و ۱۸۷ مقاله به چاپ رسانده و به ترتیب رتبه‌های ۲۱ و ۲۲ جهان را در اختیار دارند. حسب این رتبه‌بندی، کشورهایی چون اوکراین، مجارستان، رژیم اشغالگر قدس، اتریش، مصر، پرتغال و دانمارک بعد از ایران قرار دارند.



گفتنی است برترین دانشگاه‌های کشور در تولید علم شیمی به ترتیب عبارت‌اند از:دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه‌ تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه شریف،دانشگاه امیرکبیر (اظهارات سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام ISC).

همچنین پایگاه استنادی تامسون رویترز در سال ۲۰۱۲ تعداد مقالات متخصصان علم شیمی ایران را ۴۴۷۳ مقاله به ثبت رسانیده است که ۲.۳۲۵ درصد از کل تولید علم این رشته در جهان محسوب شده و رتبه‌ی ۱۳ تولید علم رشته شیمی در جهان و رتبه‌ی اول را در منطقه به دست آورده است (مطابق گزارش همین پایگاه، یعنی تامسون رویترز، در سال ۲۰۱۰، مقام ایران در علم شیمی چهاردهم جهان بوده است). بر این اساس، ترکیه که تا سال ۲۰۱۱ میلادی رقیب جدی جمهوری اسلامی ایران در منطقه از نظر تولید علم بود، در همین سال، گرچه از نظر آمار کلی در رتبه‌ی ۱۹ جهان و دوم منطقه بعد از ایران قرار دارد، با کسب رتبه‌ی ۲۰ تولید علم جهان در رشته‌ی شیمی، ۷ مرتبه عقب‌تر از ایران است.

کشورهایی مانند لهستان، تایوان، استرالیا، برزیل، سوئیس و هلند نیز به ترتیب رتبه‌‌ی ۱۴ تا ۱۹ تولید علم شیمی را در دست دارند که کشورهایی توسعه یافته­اند که ایران از نظر آمار و از نظر میزان تولیدات علمی، برتر از کشورهای یادشده قرار دارد.

ایران در مقایسه با سایر کشورهای اسلامی نیز رتبه‌ی اول در علم شیمی را به دست آورده و بعد از ترکیه که حائز مقام دوم کشورهای اسلامی است، کشورهایی مانند عربستان سعودی، مالزی و مصر به ترتیب با تولید ۱۵۲۲ مقاله، ۱۴۲۶ مقاله و ۱۳۸۲ مقاله دارای رتبه‌های سوم تا پنجم هستند.

۳. علوم مهندسی

داده‌های پایگاه استنادی تامسون رویترز (ISI) نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران با تولید شش هزار و ۵۴۲ مقاله و کسب سهم ۱۳.۷۹۴ درصدی از کل تولید علم در جایگاه اول منطقه و سیزدهم دنیا در تولید علم مهندسی جهان ایستاده است.

در بین ۱۳ کشور قاره‌ی آسیا، تنها چهار کشور چین، ژاپن، کره‌ی جنوبی و تایوان پیش‌تر از ایران قرار گرفته‌اند که به ترتیب دارای رتبه‌های اول، سوم، چهارم و یازدهم هستند. همچنین ایالات متحده در جایگاه دوم تولید علم رشته مهندسی است. گفتنی است کشورهای استرالیا، لهستان، ترکیه، برزیل، هلند، روسیه و سنگاپور بعد از جمهوری اسلامی ایران و در رتبه‌های چهاردهم تا بیستم هستند.

همچنین در خاورمیانه، جمهوری اسلامی ایران مقام اول را در اختیار دارد. بعد از ایران، ترکیه، عربستان سعودی، رژیم اشغالگر قدس و مصر به ترتیب حائز رتبه‌های دوم تا پنجم هستند و چنانچه بخواهیم ایران را از نظر تولید در رشته‌ی مهندسی با سایر کشورهای اسلامی مقایسه کنیم، مجدداً ایران در جایگاه اول قرار دارد. سپس ترکیه، مالزی، عربستان سعودی و مصر چهار کشور دیگر اسلامی هستند که رتبه‌های بعد از ایران را کسب کرده‌اند.

بر اساس اظهارات سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، در سال ۱۳۸۸ ایران در رشته‌ی مهندسی شیمی رتبه‌ی ۱۱ جهان را به دست آورد و کشورمان با تولید ۶۱۰ مقاله، در بین ۱۱۹ کشور، توانسته است قبل از ترکیه (۶۰۶ مقاله)، روسیه (۶۰۲ مقاله) و لهستان (۵۷۶ مقاله) به این مقام دسترسی پیدا کرد. همچنین در رشته‌ی مهندسی صنعتی (تولیدی) جایگاه ایران با تولید ۱۷۰ مقاله در بین ۷۶ کشور که در این حوزه‌ مقاله‌ی علمی به چاپ رسانیده‌اند یازدهم بوده است و کشورهای ترکیه با ۱۴۱ مقاله، ایتالیا با ۱۴۰ مقاله و استرالیا با ۱۱۰ مقاله بعد از ایران قرار داشتند. همچنان که در رشته‌ی مهندسی مکانیک، تعداد کل کشورهای دارای مدرک ۱۰۳ کشور است که ایران با تلاش دانشمندان خود جایگاه ۱۲ جهان را از نظر تولید علم در این رشته به خود اختصاص داد. دانشمندان ایرانی در سال ۱۳۸۸ با تولید ۳۸۹ مقاله در رشته‌ی مهندسی مکانیک ۴/۲ درصد از مجموع تولیدات علمی این حوزه را به چاپ سپردند. اسپانیا با تولید ۳۳۱ و ترکیه با ۲۹۰ مقاله بعد از جمهوری اسلامی ایران قرار داشتند.



نگاه اجمالی به رتبه‌های ایران در سه رشته‌ای که وضعیت تولید علم در کشورهای دارای مدرک در پایگاه مؤسسه‌ی اطلاعات علمی را نشان می‌دهد مشخص می‌سازد که ایران هم‌تراز با کشورهای توسعه‌یافته در عرصه­های تولید علم گام برمی‌دارد.

۴. علوم پزشکی

بر اساس نتایج منتشرشده در پایگاه اطلاعات علمی «Scimago»، علم پزشکی با ۵۳/۱۴ درصد سهم از کل تولیدات علمی کشور در میان سایر گرایش‌های علوم، بیشترین سهم را از کل تولیدات علمی کشور داراست. گرایش‌های علمی مهندسی (۸۴/۱۱ درصد)، شیمی (۴۵/۸ درصد)، کشاورزی و علوم زیستی (۳۹/۸ درصد) و علم مواد (۶۱/۷ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. همچنین بیشترین مقالات پُرارجاع مربوط به حوزه‌ی علوم پزشکی است.

در همین راستا، بر اساس اظهارات معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی از رتبه‌ی ۱۶۰۰ به رتبه‌ی ۸۰۰ جهانی ارتقا یافته و دانشگاه علوم پزشکی تهران به رتبه‌ی زیر ۵۰۰ جهانی نایل شده است. ضمن آنکه تعداد دانشمندان یک درصد کشور نیز از ۳ به ۱۱ نفر افزایش یافته است و در حال حاضر، ۱۲۰۰ ژورنال علمی در کشور موجود است که ۸۶ درصد مجلات ایندکس‌شده در اسکوبوس مربوط به وزارت بهداشت است. هم‌اکنون محققان دانشگاه­های علوم پزشکی کشور در ۱۰ حوزه‌ی علمی پیشرو در علم پزشکی دنیا مشارکت فعال دارند.

همچنین بررسی و مقایسه‌ی برون‌داد عملی دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور در پایگاه اطلاعات علمی «Web Of Scienc» و بازه‌ی زمانی پنج‌ساله نشان داد که محققان کشور همگام با تحقیقات علمی‌ پیشرو در جهان، در اکثر زمینه‌های اعلام‌شده در گرایش پزشکی، دارای فعالیت‌های پژوهشی بوده‌اند.

گفتنی است در رشته‌ی پزشکی بالینی، مطابق گزارش پایگاه اطلاعات علمی تامسون رویترز (ISI) در سال ۲۰۱۰، کشورهای آمریکا، انگلستان، آلمان، ژاپن و ایتالیا پنج کشور نخست جهان هستند که رتبه‌های اول تا پنجم را به خود اختصاص داده‌اند. فرانسه، کانادا، چین، هلند و استرالیا نیز در مقام‌های بعدی قرار دارند. رتبه‌ی ترکیه با تولید ۸۷۴۱ مقاله ۱۴ است و ایران در این رشته، با کسب رتبه‌ی ۲۵، تعداد ۳۱۷۸ مقاله تولید کرده است. بعد از ایران، کشورهای پیشرفته‌ای مانند نروژ، فنلاند، ایرلند، روسیه و سنگاپور قرار دارند که به ترتیب حائز رتبه‌های ۲۶ تا ۳۰ هستند:
نام کشور رتبه در جهان
آمریکا اول
انگلستان دوم
آلمان سوم
ژاپن چهارم
ایتالیا پنجم
فرانسه، کانادا، چین، هلند و استرالیا از ششم تا دهم
ترکیه چهاردهم
ایران بیست‌وپنجم
نروژ، فنلاند، ایرلند، روسیه، سنگاپور از بیست‌وششم تا سی‌ام
همچنین حسب داده­هایپایگاه استنادی اسکوپوس، در رشته‌ی دامپزشکی، در بازه‌ی زمانی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۰میلادی، ۱۶۹۰ مدرک ثبت شده است که به این تعداد از مقالات، ۳۵۵۹ استناد صورت گرفته که رقمی درخور توجه است و تعداد خوداستنادی نیز حدود ۱۳۷۶ استناد است.
دامپزشکی ۱۹۹۶-۲۰۱۰
اچ ایندکس ۲۰
تعداد مدارک ۱٫۶۹۰
مدارک قابل استناد ۱٫۶۶۳
تعداد کل استنادهای دریافتی ۳٫۵۵۹
تعداد خوداستنادی ۱٫۳۷۶
نسبت تعداد استناد به مقاله ۱۱,۲
۵. علوم کامپیوتر

ایران سرآمد کشورهای نوظهور علمی در کامپیوتر است. در رتبه‌بندی سال ۲۰۱۲ میلادی که توسط QS بر حسب رشته‌های موضوعی صورت گرفته است، دانشگاه صنعتی شریف در این رشته، جزء ۲۰۰ دانشگاه تراز اول جهان قرار گرفته و سهم دانشمندان و پژوهشگران ایران در تولید علم حوزه‌ی علوم و مهندسی کامپیوتر در همان فاصله‌ی زمانی ۵۹۰۰ مقاله است که به این تعداد مدرک، ۲۰ هزار و ۸۵۹ استناد صورت گرفته است. این موضوع رقمی درخور توجه و میزان خوداستنادی به این مدارک رقمی برابر با ۷ هزار و ۶۹۲ استناد است.

مطابق گزارش پایگاه اطلاعات علمی تامسون رویترز (ISI) در سال ۲۰۱۰، ایران با نشر ۳۷۴ مقاله در این رشته در جایگاه ۲۰ جهان بوده است. رتبه‌های اول تا پنجم به ترتیب در دست کشورهای آمریکا (۷۵۳۰ مقاله)، چین (۲۹۸۲ مقاله)، انگلستان (۱۸۵۰ مقاله)، آلمان (۱۵۱۵ مقاله) و فرانسه (۱۵۰۹ مقاله) است. تایوان با تولید ۱۴۴۱ مقاله در علوم کامپیوتر مقام ۶ جهان را به خود اختصاص داده است:
نام کشور رتبه در جهان تعداد مقالات
آمریکا اول ۷هزار و ۵۳۰
چین دوم ۲هزار و ۹۸۲
انگلستان سوم ۱هزار و ۸۵۰
آلمان چهارم ۱هزار و ۵۱۵
فرانسه پنجم ۱هزار و ۵۰۹
تایوان ششم ۱هزار و ۴۴۱
کانادا، کره‌ی جنوبی، ژاپن و اسپانیا از هفتم تا دهم -
ترکیه هفدهم ۴۰۴
سنگاپور هجدهم -
ایران بیستم ۳۷۴
بلژیک بیست‌ویکم ۳۵۱

۶. رشته‌های مربوط به انرژی

در سال‌های اخیر، رشته‌های مختلف زیادی مرتبط با حوزه‌ی انرژی در دانشگاه‌های کشور تأسیس شده که تأسیس این رشته‌ها به نوبه‌ی خود، در انتشار مقالات تحقیقاتی، سهم قابل توجهی داشته است و انتظار می‌رود با توجه به تأمین امنیت لازم برای تولید و انتقال انرژی، هر روز بر تعداد مقالات پژوهشی در حوزه‌ی انرژی افزوده شود.

استخراج داده‌های مربوط به انرژی در بازه‌ی زمانی ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۰ میلادی نشان می‌دهد که در طی این دوره، ۲۰۴۶ مقاله با نام ایران در پایگاه استنادی اسکوپوس ثبت شده است. تعداد استناد به هر مقاله برابر با ۴.۱۷ است.
انرژی ۱۹۹۶-۲۰۱۰
اچ ایندکس ۲۸
تعداد مدارک ۲٫۰۴۶
مدارک قابل استناد ۲٫۰۱۹
تعداد کل استنادهای دریافتی ۸٫۵۲۷
تعداد خوداستنادی ۳٫۱۱۱
نسبت تعداد استناد به مقاله ۱۷,۴
بر اساس اظهارات معاون فناوری و نوآوری معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، جایگاه ایران در حوزه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر نیز طی سال‌های اخیر ارتقای خوبی یافته است. ایران از نظر تولید علم در حوزه‌ی انرژی‌های نو در سال ۲۰۰۵ رتبه‌ی سیزدهم جهان را در اختیار داشت که در سال ۲۰۱۲ به جایگاه دوازدهم و از ابتدای سال ۲۰۱۳ میلادی به رتبه‌ی یازدهم جهان صعود کرده است.(*)

ادامه دارد...
پی‌نوشت‌ها:

[۱] دکتر جعفر مهراد، سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC).

[۲] تفاوت دو پایگاه اسکوپوس و ISI در مجلاتی است که نمایه می‌کنند. پایگاه نمایه‌سازی «تامسون رویترز» (ISI) سامانه‌ای است که ۸۰۰۵ نشریه را در بخش علوم و ۲۶۷۸ نشریه را در بخش علوم اجتماعی در پایگاه‌های اطلاعاتی خود پردازش می‌کند. در مقایسه با پایگاه اسکوپوس، که نزدیک به ۲۰ هزار نشریه علمی دارد، پایگاه «تامسون رویترز» کوچک‌تر است. بنابراین جایگاه کشورها، مؤسسات، نشریات و دانشمندان به طور طبیعی در ISI در مقایسه با اسکوپوس متفاوت است. پایگاه استنادی آی‌اس‌آی ادعا می‌کند که معتبرترین مجلات هسته‌ی بین‌المللی را نمایه‌سازی می‌کند و زیر‌بنای این پایگاه، قانونی است به نام قانون تمرکز گارفیلد. انتخاب مجلات معتبر بر اساس این قانون صورت می‌گیرد و نهایتاً دانشمندان ایرانی با در نظر گرفتن موقعیت این نشریات، به چاپ مقالات خود در آن‌ها می‌پردازند. در حال حاضر، مقبول‌ترین عامل رتبه‌بندی مجلات علمی در سطح بین‌المللی، ضریب تأثیر مجله است. ضریب تأثیر مجله نشان می‌دهد که هر مجله در جامعه‌ی علمی از چه میزان مقبولیت برخوردار است. از دیدگاه علم‌سنجی، تعداد شاخص‌هایی که می‌توان تولید علم یک کشور را بر اساس آن‌ها مورد ارزیابی و سنجش قرار داد، بسیار زیاد و بالغ بر ده‌ها شاخص است، اما شاخص‌های تولید علم، تعداد استنادها و تعداد استنادها به ازای هر مقاله، مهم‌ترین شاخص‌هایی هستند که در حوزه‌ی علم‌سنجی مورد توجه قرار می‌گیرند.

http://www.borhan.ir/NSite/FullStory/News/?Id=۵۶۵۱
*محمدجواد ولی‌زاده؛ کارشناس فرهنگی/برهان/
۱۳۹۲/۵/۲۱

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.