حکمت ترتیب سوره‌های قرآن موجود ۱۳۹۲/۰۶/۰۷ - ۱۶۵۹ بازدید

حکمت این ترتیبی که برای سوره های مبارکه ی قرآن تنظیم شده چیست؟ -چرا سوره ها به ترتیب نزول، تنظیم نشده؟-آیا الان میشه ترتیب دقیق نزول آیات رو فهمید؟
-آیا هرسوره ای نازل میشد و آیاتش تموم میشد و بعدش سوره ی بعدی میومد یا نه؟
-اسم هرسوره توسط خدا تعیین شده یا پیامبر؟ چرا هرسوره ای چند اسم دارد؟
-این ترتیببندی سوره ها توسط رسول الله انجام شده دیگه درسته؟
و سوال آخر، همانطور که می دانیم قرآن تدریحا درطول بیست وسه سال برپیامبرنازل شده. حکمت اینکه می گوییم شب قدر، شب نزول قرآن است چیست؟ آیا یکبار دیگرهم کل قرآن در شب قدر برپیامبرنازل شد؟
سپاسگزارم

پاسخ پرسش اول و دوم. درباره نظم و ترتیب سوره ها، میان اهل نظر اختلاف است. سید مرتضی علم الهدی و بسیاری از محققان، بر آنند که قرآن همچنان که هست، در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) شکل گرفته است.
اما برخی براساس روایات وارد شده در این باره، بر آنند که جمع و ترتیب سوره ها پس از وفات پیامبر اکرم(ص) به دست اصحاب ایشان صورت گرفت. (معرفت، محمد هادی، تاریخ قرآن، انتشارات سمت، ص 84).
فلسفه ترتیب و تنظیم فعلی سوره ها و آیات قرآن کریم که ترتیب و تنظیم بر اساس جمع و کتابت است نه نزول، بنابر این که توسط رسول خدا(ص) و راهنمایی ایشان صورت گرفته باشد به حکمت الهی و مصلحت اندیشی خداوند و رسول خدا(ص) در مورد قرآن و علوم، معارف و حقایق آن از جمله مسأله حفظ قرآن از تحریف و بقاء آن تا قیامت بر می گردد و این خود می تواند از وجوه اعجاز قرآن باشد.
 
پاسخ پرسش سوم.
بر اساس اسناد و روایات تاریخی و خود قرائن و سیاق سوره ها و آیات،  تا حدود زیادی و البته با مشقت می شود ترتیب نزول سوره ها و آیات و ... را حدس زد و فهمید ولی نمی توان با قطعیت مدّعی شد.

 
پاسخ پرسش چهارم.
خیر، همیشه این طور نبوده که هر سوره ای نازل می شده و آیاتش تموم می شده و بعد سوره ی بعدی نازل می گشته. و ممکن بوده که بین نزول بخشی از سوره و آیات آن و نزول سوره دیگر و آیاتش فاصله باشد.
 
پاسخ پرسش پنجم و ششم.
الف.
بیشتر دانشمندان علوم قرآن عقیده دارند که نام های سوره های قرآن کریم توقیفی است و اجتهاد را در آن نقشی نیست و برای مستدل ساختن دیدگاه خویش به احادیثی از رسول خدا(ص) استناد می جویند که در آنها نام سوره ها مذکور است چنان که در حدیث مشهوری آمده است که آن حضرت به محض نزول آیه یا آیاتی فرمان می داد که آن را در جایگاهش در فلان سوره بنویسند. (معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، مؤسسه التمهید، ص 112 ؛ حجتی، محمد باقر، تاریخ قرآن، تهران، دفتر نشر اسلامی، 1376، چاپ نوزدهم، ص 98).
پس از وفات پیامبر اکرم(ص) در طی مرور زمان، هر سوره و حتی بسیاری از آیات به خاطر خصوصیات و مزایا و یا به جهت مشتمل شدنشان بر موضوع خاصی دارای عناوینی و اسم های دیگری از جانب دانشمندان شدند. البته به نظر علامه طباطبایی بسیاری از نام های سوره ها، در زمان پیامبر اکرم(ص) بر اثر کثرت استعمال تعیین پیدا کرده و هیچ گونه جنبه توقیف شرعی ندارد. ایشان در رابطه با نامگذاری سوره های قرآنی معیارهای زیر را ارایه داده اند:
1. تسمیه سوره را گاهی با اسمی که در آن سوره واقع شده یا با موضوعی که در آن سوره از آن بحث شده در نظر می گیرند مثلا نامگذاری سوره نساء به اعتبار بیان احکام زنان در آن و سوره مائده به لحاظ سخن رفتن از مائده آسمانی در آن و سوره انعام به جهت سخن از چهارپایان و سوره نحل به علت تکیه بر زنبور عسل و سوره نمل به خاطر به میان آمدن مورچگان در آن است.
2. گاهی جمله ای از اول سوره را معرف و نام آن سوره قرار می دهند چنان که گفته می شود سوره «اقرا بسم ربّک»، «انا انزلناه» و «لم یکن» و نظایر آنها.
3. گاهی با وصفی که سوره دارد به معرفی آن می پردازند. مثلا سوره حمد به مناسبت این که در اول قرآن گذاشته شده فاتحه الکتاب و به مناسبت هفت آیه بودنش سبع مثانی نامیده می شود و یا سوره «قل هو الله» به لحاظ این که مشتمل بر توحید خالص است سوره اخلاص و به جهت این که خدای تعالی را توصیف می کند «سوره نسبه الرب» نامیده می شود.
4. گاهی تسمیه سوره به لحاظ نوع حروف مقطعه موجود در آن است مانند: سوره «ق، ص، حمسق» و... .
حاصل سخن این که درباره نام گذاری سوره بایستی گفت این عمل به صورت طبیعی شکل گرفته و نمی توان گفت به دستور رسول الله(ص) می باشد و برای همین نکته است که بسیاری از سوره ها بیش از یک اسم دارند مانند بقره، آل عمران، نحل، توبه، غایشه و... .
برای آگاهی بیشتر ر.ک: 1. طباطبایی، محمد حسین، قرآن در اسلام، ص 147، دفتر انتشارات اسلامی 2. زرکشی البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 339، انتشارات دارالکتب العلمیه .
ب.
تنظیم آیات در سوره ها به دستور پیامبر(ص) صورت گرفته و در زمان حضور ایشان ختم قرآن توسط اصحاب انجام شده وثواب سوره ها بیان گردیده که مجموعه این شواهد نشان می دهد سوره ها در زمان پیامبر(ص) شکل گرفته است.
ترتیب موجود سوره هاى قرآنى ـ که از سوره حمد شروع مى شود و به سوره الناس ختم مى گردد ـ قطعاً با ترتیب نزول آنها هماهنگى ندارد؛ زیرا بسیارى از سوره هایى که در مکه و در آغاز بعثت نازل شده است، اکنون از جهت ترتیب در پایان قرآن قرار گرفته و بر عکس بسیارى از سوره هاى مدنى در اول یا وسط قرآن قرار گرفته است. تقریباً مى توان گفت: ترتیب موجود سوره هاى قرآن برعکس ترتیب نزول آنها مى باشد و ابتدا سوره هاى طولانى آمده است و در آخر به سوره هاى کوتاه که نوعاً مکى هستند ختم مى شود، ولى مسئله این است که آیا ترتیب کنونى سوره قرآن به دستور پیامبر(ص) انجام گرفته یا با اجتهاد و رأى صحابه بعد از پیامبر(ص) بوده است؟
نظر اکثر محققان بر آن است که ترتیب موجود، امر توقیفى است؛ یعنى، از جانب خدا و به دستور پیامبر(ص) انجام شده است و مؤید آن روایاتى از جمله روایت ابى بن کعب است که گفت: روزى رسول خدا(ص) مرا احضار کرد و فرمود: جبرئیل مرا مأمور ساخته تا بر تو درود و تهنیت بگویم و قرآن را بر تو بخوانم ...، و سپس رسول خدا(ص) به بیان فضیلت سوره هاى قرآنى به ترتیب موجود در قرآن از سوره حمد تا الناس پرداخت.
همان گونه که در بالا در مورد ترتیب نزول سوره ها گفته شد، ترتیب آیات برخی سوره ها نیز با ترتیب نزول آنها تفاوت دارد و بین ترتیب نزول آیات برخی سوره ها، تقدیم و تأخّر وجود دارد؛ چه بسا آیاتى که دیرتر نازل شده، ولى در اول سوره قرار گرفته است و حتى در بعضى از سوره ها، بخشى از آیات آن مکّى و بخش دیگر آن مدنى است. ولى از مجموع اسناد و روایات چنین برمى آید که ترتیب آیات در بین سوره ها و همچنین الحاق هر آیه اى به سوره مخصوص، امرى توقیفى بوده که از جانب خدا و به دستور پیامبر(ص) انجام گرفته و تقریباً اکثریت قریب به اتفاق علماى اسلامى بر این باور هستند.
جهت اطلاع بیشتر ر.ک:
  1. محمدهادی معرفت؛ تلخیص التمهید (قم: مؤسسه النشر اسلامی، چاپ سوم، 1414 هـ ق) ج 1. 2. محمدهادی معرفت؛ علوم قرآنی (قم: مؤسسة انتشاراتی التمهید، چاپ اول، 1378). 3. سید محمدباقر حکیم؛ علوم قرآنی، (ترجمة محمدعلی لسانی فشارکی (تهران: انتشاراتی تبیان، چاپ اول، 1378). 4. محمدباقر سعیدی روشن؛ علوم قرآن (قم: مؤسسه پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1377). 5. سید ابوالقاسم خوئی؛ بیان در علوم ومسائل کلی قرآن، ترجمة محمد صادق نجفی و هاشم زاده هریسی (خوئی: دانشگاه آزاد، چاپ پنجم، 1375).6. حبیب الله طاهری؛ درس هایی از علوم قرآنی (انتشارات اسوه، چاپ اول، 1377) .
http://www.andisheqom.com *
 
پاسخ پرسش هفتم.
درباره کیفیت نزول قرآن، دو گونه آیات را مى توان دسته بندى کرد:
یک. آیاتى که بر نزول قرآن در شب قدر و ماه رمضان دلالت دارد؛ مانند آیه 185 سوره «بقره»، آیه 3 سوره «دخان» و آیه 1 سوره «قدر».
دو. آیاتى که بر نزول تدریجى قرآن در طول 20 تا 23 سال دلالت دارد؛ مانند آیه 106 سوره «اسراء» و آیه 32 سوره «فرقان».
در اینجا ممکن است سؤال شود: چگونه بین این دو طایفه از آیات را جمع کنیم و زمان بعثت با قول نزول قرآن در شب قدر چگونه قابل است؟ پاسخ هایى که از جانب علماى اهل سنت و شیعه داده شده، به شرح ذیل است:
1. بیشتر اهل سنت و برخى از علماى شیعه (مانند شیخ مفید، سید مرتضى و ابن شهر آشوب)، پاسخ داده اند: منظور از نزول قرآن در شب قدر، آغاز و شروع نزول است که در ماه رمضان بوده است؛ زیرا هر حادثه اى را مى توان به زمان شروع آن نسبت داد . ( ر. ک: محمد هادى معرفت، التمهید، ج 1، ص 113). از این رو به نظر این گروه، طایفه اول آیات، در مقابل مفاد طایفه دوم قرار نمى گیرد.
2. برخى گفته اند: مقصود از «رمضان»، رمضان سال خاص نیست؛ بلکه نوع آن است؛ یعنى، در هر شب قدر از هر سال، به اندازه نیاز مردم قرآن بر پیامبرصلى الله علیه وآله نازل مى شد و جبرئیل آن را در موارد نیاز، به دستور خدا بر پیامبرش صلى الله علیه وآله مى خواند. فخر رازى این احتمال را داده است . ( ر. ک: التفسیر الکبیر، ج 5، ص 85). بدیهى است با این فرض، قرار گرفتن طایفه اول، در برابر طایفه دوم منتفى مى گردد.
3. به نظر برخى: معناى طایفه اول این است که آیات قرآن در ماه هاى رمضان نازل شده و به لحاظ آن، انتساب نزول قرآن به ماه هاى رمضان، صحیح است . ( ر.ک: سید قطب، فى ظلال القرآن، ج 2، ص 79).
4 . برخى - از جمله شیخ صدوق معتقدند: قرآن به صورت مجموع در یک شب قدر - در بیت العزّة یا بیت المعمور نازل گردید. سپس در طول 20 یا 23 سال به صورت تدریجى، بر پیامبرصلى الله علیه وآله نازل شده است. این دیدگاه برگرفته از برخى شواهد روایى است. براى نمونه امام صادق علیه السلام مى فرماید: «قرآن یک جا بر بیت المعمور نازل شد. آن گاه در طول بیست سال بر پیامبرصلى الله علیه وآله نازل مى گردیده است» . ( ر. ک: صدوق، الاعتقادات، ص 101 ؛ بحارالانوار، ج 18، ص 250).
5. برخى دیگر از علماى شیعه مانند فیض کاشانى ( تفسیر صافى، ج 1، ص 41) و ابو عبداللَّه زنجانى ) تاریخ قرآن، ص 10) گفته اند: منظور از نزول قرآن، فرود آمدن الفاظ آن نیست؛ بلکه منظور حقایق و مفاهیم آن است و نیز مراد فرود آمدن قرآن بر قلب رسول خدا صلى الله علیه وآله است که در روایات، تعبیر به «بیت المعمور» شده است.
6. علامه طباطبایى رحمه الله با فرق گذاشتن میان نزول دفعى و تدریجى معتقد است: «انزال» همان نزول دفعى است که مرحله مفاهیم و حقایق و مقام احکام است و «تنزیل» همان نزول تدریجى است که مرحله قطعه قطعه و مقام تفصیل قرآن را شامل مى گردد. این دیدگاه برگرفته از برخى شواهد قرآنى است؛ از جمله: «کِتابٌ أُحْکِمَتْ   آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ»؛ ) هود (11)، آیه 1). علامه طباطبایى (رحمه الله) علت نیاز به نزول دفعى را این گونه بیان کرده است: «قرآن کریم، داراى یک حقیقت والا، روح باطنى و وجود بسیط است؛ همان گونه که واجد یک حقیقت تفصیل یافته و تجزیه شده در قالب الفاظ و کلمات است. یک بار همان حقیقت بسیط و روح کلى، سر بسته و متعالى قرآن، از لوح محفوظ - که مرتبه اى از علم الهى است به صورت دفعى، بر جان و روان پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله تجلّى کرد؛ زیرا کسى که معلم، مربى، بشیر، نذیر و رحمت براى عالمیان است، باید سرفصل ها، اغراض و اهداف اساسى دعوت و پیام آسمانى و کتاب خویش را به صورت کلى و اجمالى بداند و بر معارف عظیم الهى و آیین هدایت و حقایق عالى خلقت و اسرار وجود آگاهى یابد» .
براى آگاهى بیشتر ر.ک: 1. المیزان، ج 2، صص 15 و 18، ج 18، ص 139، ج 14، صص 231 و 232. 2. عبدالله، جوادى آملى، قرآن در تفسیر، تفسیر موضوعى، صص 72-74.
بنابراین علت نزول دفعى قرآن، آگاهى یافتن از اهداف، برنامه ها، هدایت ها و حقایق، به صورت اجمالى و کلى است. بایسته است که پیامبرصلى الله علیه وآله از این علم و فیض غیبى بهره مند شود؛ اگر چه نزول تدریجى و متناسب با حوادث و نیازها، براى تثبیت قلب پیامبرصلى الله علیه وآله تأثیر فراوانى دارد و ترتیب نزول آیات الهى، براى راهنمایى بشر و ارائه الگو جهت شکل گیرى یک تمدن اسلامى، بسیار راه گشا و کارساز است. از میان گفته هاى پیش، دیدگاه علامه طباطبایى مؤیدات کلامى دارد؛ اما برخى از محققان علوم قرآنى، دلایل مرحوم علامه را کامل ندانسته و معتقدند: آنچه به طور مسلم مى توان پذیرفت، تنها همان نزول تدریجى است و فضیلت ماه مبارک رمضان به جهت آغاز نزول آیاتى از قرآن در آن - به عنوان کتاب هدایت بشرى است .
برای اطلاع بیشتر ر.ک: معرفت، محمد هادى، التمهید، ج 1، ص 101-121؛ جوان آراسته ، حسین، درسنامه علوم قرآنی، بحث نزول.



ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.