حکومت و سیاست ۱۳۹۴/۱۱/۱۹ - ۲۱۱ بازدید

نگاه حضرت علی(علیه السلام) به حکومت و حکومت‌داری چگونه است؟
در بینش امیرمؤمنان علی(علیه السلام) حکومت‌داری به خودی خود هدف و غایت اصلی و نهایی نیست؛ بلکه حکومت ابزار و وسیله ای برای پیاده ساختن یک سری اهداف والای الهی و اجرای حق و عدالت در جامعه است.
شهید مطهری به زیبایی در این باره می‌ گوید: «علی(علیه السلام) مانند هر مرد الهی و رجل ربّانی دیگر، حکومت و زعامت را به عنوان یک پست و مقام دنیوی که اشباع کننده حس جاه طلبی بشر است و به عنوان هدف و ایده آل زندگی، سخت تحقیر می‌ کند و آن را پشیزی نمی‌ شمارد؛ آن را مانند سایر مظاهر مادی دنیا از استخوان خوکی که در دست انسان خوره داری [جزامی] باشد بی مقدارتر می‌ شمارد، اما همین حکومت و زعامت را در مسیر اصلی و واقعی اش یعنی به عنوان وسیله ای برای اجرای عدالت و احقاق حق و خدمت به اجتماع، فوق العاده مقدس می‌ شمارد و مانع دست یافتن حریف و رقیب فرصت طلب و استفاده‌جو می‌ گردد و از شمشیر زدن برای حفظ و نگه‌داری اش از دستبرد چپاول‌گران دریغ نمی‌ ورزد».[ سیری در نهج‌البلاغه، مطهری، ص ۱۲۱.]
مهمترین پیامدهای این گونه نگرش ابزار گونه به حکومت آن است که حکومت بایستی در خدمت رسیدن به اهداف متعالی مثل اجراء حق و عدالت و مبارزه با ظلم و فساد باشد؛ نه این‌که این اهداف والای الهی برای دست یابی به حکومت ذبح شود و از بین برود. کسانی‌که برای دستیابی به حکومت و سلطه زود گذر دنیایی تمامی ارزش های انسانی و اخلاق و انصاف و عدالت را زیر پا گذاشته و لگد مال می‌ کنند؛ در واقع دچار یک نوع استکبار و فرعون صفتی هستند که هدفی جز ارضا کردن حس برتری خواهی و جاه طلبی ندارند.
ابن عباس می‌ گوید که در «ذی قار» خدمت امیرمؤمنان(علیه السلام) رسیدم، و او مشغول وصله کردن کفش خود بود. به من فرمود: این کفش چقدر ارزش دارد؟ گفتم: هیچ. امام(علیه السلام) فرمودند:
«و الله لَهی أحبّ إلیَّ مِن إمرَتکم، إلّا أن اُقیم حقّاً أو اَدفع باطلاً»[ خطبه ۳۳، ص ۶۲.]؛ «به خدا سوگند این کفش کهنه را بیش از حکومت بر شما دوست دارم، مگر آن‌که حقی را به‌پا دارم، و باطلی را از بین ببرم».
امام(علیه السلام) تنها در یک صورت حکومت را از کفش کهنه بیشتر دوست دارند و آن هم فقط برای به پا داشتن حقی و از میان برداشتن باطلی.
امیرمؤمنان در نامه ای به أشعث بن قیس کارگزار خود در آذربایجان نگرش صحیح به حکومت را این‌گونه ترسیم می‌ کنند:
«و إنَّ عملَک لیس لک بطُعمةٍ و لکنّه فی عُنُقک أمانةٌ، و أنت مُسترعی لمن فوقک»[ نامه ۵، ص ۵۳۶.]؛ «کاری که بر عهده توست [حکمرانی] طعمه تو نیست، بلکه امانتی بر گردنت است، و از تو خواسته شده تا فرمان‌بردار مافوق خود باشی».
بر پایه این سخن حکیمانه امام(علیه السلام)، حکومت‌داری و فرمانروایی برای کارگزاران نبایستی وسیله ای برای آب و نان و ابزاری برای برتری‌جویی و دستیابی به منافع شخصی و گروهی باشد؛ بلکه از نگاه امام(علیه السلام) حکومت امانتی است الهی که حاکم و فرمانروا در مراقبت از آن مسؤول و پاسخ‌گو است؛ قرآن کریم می‌ فرماید:
«إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا»[ نساء ، آیه ۵۸.]؛
«خداوند به شما فرمان می‌ دهد که امانت ها را به صاحبان آنها برگردانید».
از نگاه فقهی چند نکته درباره «امانت» وجود دارد:
۱. انسان مالک امانت نیست که هر گونه خواست در آن تصرّف نماید؛ بلکه امانتی که از سوی دیگری به طور موقت به عهده انسان داده شده بایستی مورد مراقبت و نگهداری قرار بگیرد که آسیبی نبیند، و آن را صحیح به صاحبش برگرداند.
۲. در صورت آسیب دیدن امانت؛ فرد امانت‌دار اگر کوتاهی و تقصیری در نگه‌داری آن داشته باشد، ضامن است و بایستی جبران کرده و صاحب آن را راضی نماید.
حکومت داری نیز نوعی امانت الهی است که نبایستی در آن خیانت کرد و آن را مِلک شخصی خود دانست؛ و در صورت کوتاهی و تفصیر ضامن و پاسخگوی مردم است. ازاین رو امام(علیه السلام) در ادامه همین نامه به کارگزار خود درباره یکی از مهمترین عوامل فساد حکومت ها که ثروت و ذخایر کشور است هشدار می‌ دهند: «در دست تو بخشی از اموال خداوند است و تو یکی از خزانه‌داران او هستی باید آن را حفظ کنی تا به دست من برسانی».[ نامه ۵، ص ۵۳۶.]
تعبیر «مال الله» در این نامه همان تعبیری است که قرآن کریم می‌ فرماید:
«وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ»[ نور، آیه ۳۳.]؛
«و از آن مالی که خداوند به شما داده به ایشان بدهید».
بنابراین حکمران جامعه اسلامی خزانه دار اموال الهی است؛ او «مال الله» را که ذخایر کشور است امانت الهی می‌ داند و در مصرف درست آن در راستای مصالح جامعه کمال دقت و تدبیر را به کار می‌ گیرد.[ پیام امام، مکارم، ج ۹، ص ۷۳.]
در سخنان امام(علیه السلام) به حکمران «راعی» و به توده های مردم «رعیت» گفته شده؛ به این دلیل که «رعیت» از ماده «رعی» به معنی حفظ و نگهداری است و به مردم از این جهت «رعیت» گفته شده که حکمران و کارگزار عهده‌دار حفظ و نگهداری جان و مال و حقوق و آزادی های آنهاست.[ سیری در نهج‌البلاغه، مطهری، ص ۱۴۳.]
ازاین‌رو امیرمؤمنان این‌گونه به مالک اشتر درباره برخورد محبت آمیز سفارش می‌ کنند:
«و أشعر قلبک الرّحمة للرّعیة، و المحبّة لهم، واللُّطف بهم، و لا تکوننّ علیهم سَبعاً ضاریاً تغتنم اَکلَهم، فأنّهم صنفان: إمّا أخٌ لک فی الدّین، أو نظیرٌ لک فی الخَلق»[ نامه ۵۳، ص ۶۳۲.]؛ «مهربانی و محبت ورزیدن و لطف به مردم را در دل خود جای ده، و با آنان چونان حیوان درّنده مباش که خوردنشان را غنیمت شماری زیرا مردم دو دسته اند: یا برادر دینی و ایمانی تو هستند و یا نظیر تو در آفرینش (هم نوع تواند)».
همچنین امام علی(علیه السلام) به مأموران جمع آوری مالیات می‌ فرمایند:
«فأنصفوا الناس من أنفسکم، واصبروا لحوائجهم، فأنّکم خزّان الرّعیة و وکلاءُ الأمّة و سفراء الأئمّة و لا تُحشِموا أحداً عن حاجته و لا تَحبسوهُ عن طلبته»[ نامه ۵۱، ص ۶۲۸.]؛ «میان خود و مردم با انصاف باشید، و برای انجام نیازهایشان شکیبایی بورزید، که شما خزانه داران رعیت، و وکیلان امت و سفیران پیشوایان هستید. هیچ کس را به سبب نیازمندیش مرنجانید، و او را از خواسته اش باز ندارید».
آری کارگزاران حکومتی دارای سه ویژگی هستند، آنها «خزّان الرّعیة» و «وکلاء الأمّة» و «سفراءٌ الأئمّة» هستند که بایستی در حکومت داری راه و روش عدل و انصاف را در پیش گیرند.
امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در فراز دیگری فلسفه تشکیل حکومت اسلامی را این‌گونه ترسیم می‌ کنند:
«اللّهم إنّک تعلم أنّه لم یکن الّذی کان منّا منافسةً فی سلطان و لا التماس شیءٍ من فُضول الحُطام، و لکن لِنَرِ‌دَّ المعالم من دینک، و نُظهر الأصلاح فی بلادک، فیأمن المظلومون من عبادک و تقام المعطّلة من حدودک»[ خطبه ۱۳۱، ص ۲۵۰.]؛ «خدایا تو می‌ دانی که آنچه از ما سرزد نه به خاطر تمایل به کسب قدرت و سلطنت بود، و نه برای به دست آوردن چیزی از مال بی ارزش دنیا، بلکه برای آن بود که نشانه های دین تو را به جای خود باز گردانیم، و امور شهر ها را اصلاح نموده و سامان دهیم، تا بندگان ستمدیده تو ایمنی یابند و حدود و احکام تعطیل شده تو اجرا شود».

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.