خدا و دیدگاه داوکینز ۱۳۹۶/۱۰/۰۶ - ۵۰۰ بازدید

دیدگاه داوکینز در نفی خدا از طریق تکامل زیستی و نقد آن چیست؟

ریچارد داوکینز استاد «رفتارشناسی حیوانات» در یکی از دانشگاه های انگلیس است. او برآن است تا با دلایلی احتمالی وجود خدا را تا حد زیادی ناممکن بنمایاند. عمده دلایل وی در این زمینه به شرح زیر است:

دلیل اول: اصل انتخاب طبیعی

داوکینز در کتاب "ساعت سازکور"[ The Blind Watchmaker.] ادعا می کند که بر اساس نظریه تکامل[ Evolution.] داروین پیدایش گونه های مختلف زیستی از جمله انسان توسط خالقی هوشمند، مانند خدا طراحی نشده، بلکه همه برآمده از "اصل انتخاب طبیعی" است. او بر این مسئله تأکید می ورزد که در گذشته مواجهه با دنیای شگفت انگیز زیستندگان، بشر را بر سر یک دو راهی قرار می داد: پیدایش تصادفی، یا طراحی آفریننده ای دانا و توانا! لیکن چون تصادف نامعقول و محال به نظر می رسید تنها راه معقول توجیه جهان آفرینش الهی بود. به نظر وی داروین با قرار دادن اصل انتخاب طبیعی، دوگانه[ Dualism.] خدا یا تصادف را بر هم زد و نشان داد که تنوع زیستی می تواند از طریق انتخاب طبیعی، بدون دخالت خالق حکیم پدید آید و در عین حال تصادفی هم نباشد.
در گام دوم، داوکینز مدعی است برای این احتمال که «تمامی زندگی به واسطه فرآیند بی برنامه تکامل داروینی به وجود آمده است»، هیچ گونه انتقاد غیرقابل ردی نداریم. پس این درست است که تمامی زندگی به واسطه فرآیند بی برنامه تکامل داروینی به وجود آمده است.

نقد

در این باره اشکالات چندی وجود دارد از جمله:
۱.فارغ از اینکه اصل انتخاب طبیعی داروین از منظر زیست شناختی درست یا نادرست و ثابت شده یا ثابت نشده باشد؛ باید دید که این اصل از نظر فلسفی مغایر با اصل خداباوری است یا نه؟ واقع این است که اصل مزبور هیچ گونه دلالتی بر نفی وجود خدا ندارد، بلکه بر عکس همان نتیجه ای را می دهد که خداباوران مطرح می کنند. برای روشن تر شدن مطلب این سوال مطرح می شود که آیا اصل انتخاب طبیعی اصلح در تنازع بقا، یک قانون حاکم در نظام طبیعت و به تعبیر دیگر انتخاب طبیعت است، یا هیچ گونه قانونی در این زمینه وجود ندارد و انتخاب اصلح کاملاً به صورت تصادفی رخ می نماید؟
الف. بنا بر گزینه نخست طبیعت قانونمند و هدفدار است و یکی از قوانین آن انتخاب اصلح در تنازع بقا است. گویی در طبیعت نوعی شعور مرموز و حرکتی غربال گرانه به سوی هدفی تکاملی نهفته است. آن گاه این سؤال مطرح می شود که همین قانونمندی طبیعت تصادفی است یا تابع حکمت و اراده حکیمانه خالق دانا و توانا. فرض نخست محال است و همان تصادفی است که داوکینز نیز از پذیرش آن می گریخت و مطلب دوم همان سخن خداباوران است.
در این رابطه شایان توجه است که استناد قانونمندی طبیعت به خداوند به معنای آن نیست که جهان چیزی است و قانون آن چیز دیگر. به عبارت دیگر این گونه نیست که ابتدا خداوند مواد جهان را بیافریند و سپس قانونی را برای آن وضع کند؛ بلکه همان آفرینش نخستین و اراده اولی الهی به این تعلق گرفته که ماده را با ویژگی های دینامیکی و پویا و نظام پذیر به گونه ای ایجاد کند که در روندی تدریجی از آن جهانی شگفت و زیبا آن گونه که مشاهده می کنیم پدید آید. بنابراین اگر کسی مدعی شود که نظام شگفت جهان ذاتی آن است هیچ منافاتی با الهی بودن آن ندارد.
ب. بنابر گزینه دوم بقای اصلح امری کاملا تصادفی و بی برنامه است، اما تصادفی که همواره تکرار می شود و دقیقاً مسیری خطی و رو به جلو، نظام وار و تکاملی را می پیماید. در اینجا مجدداً با اشکالاتی از جمله اشکال محال بودن تصادف روبرو می شود.
به عبارت دیگر اصل انتخاب طبیعی، نه می تواند اصل هدفمندی و شعور و انتخاب آگاهانه را نفی کند و نه می تواند دوگانه خدا یا تصادف را از میان بردارد و گزینه سومی را جانشین سازد؛ زیرا در هر فرضی با همین دوگانه برخورد کرده و به حکم عدم امکان تصادف باید به وجود خالق حکیم اعتراف کند.
شهید مطهرى در این باره می فرماید: "خود داروین در جاهاى مختلفى از کتابش و در گوشه و کنار حرف هایش اعتراف مى کند که بالأخره باید به عامل مجهولى براى پیدایش این تغییرات معتقد شد؛ یعنى مى گوید همه این عواملى که من ذکر مى کنم باز هم معما را حل نمى کند. حتى مى گوید که به من اعتراض کرده اند که تو براى «انتخاب طبیعى» مانند یک قوه فعاله ماوراءالطبیعى نظر مى دهى؛ چون او آنجا که مى گوید «طبیعت، اصلح را انتخاب مى کند» از حدودى که «خود به خود انتخاب مى شود» بیشتر است و اصلاً او نشان مى دهد که مثل اینکه طبیعت خودش به سوى انتخاب مى رود؛ یعنى همان توجه به هدف و همان که الهیون مى گویند «اصل توجه به غایت»[ شهیدمطهرى، مجموعه آثار، ج ۴، ص ۲۲۱.].
۲. اینکه داوکینز مدعی است در برابر احتمال "پیدایش تمامی زندگی به واسطه فرآیند بی برنامه تکامل داروینی" هیچ گونه انتقاد غیرقابل ردی نداریم؛ ادعایی گزاف است و چنان که گذشت این نظریه خود دلالت بر وجود نوعی برنامه و هدف در روند تکامل دارد و بدون آن گرفتار مشکل تصادف می شود.
۳. بر فرض همه انتقادات بر تئوری تکامل زیستی داروین و دلالتش بر بی برنامگی و ناهدفمندی روند تکامل قابل رد باشد؛ باز نمی توان آن را ثابت شده انگاشت و پاسخ به انتقادات را دلیل بر صحت نظریه قلمداد کرد. الوین پلانتینگا در این باره می نویسد: صورت منطقی استدلال داوکینز این گونه است:
الف. برای احتمال «p» هیچ گونه انتقاد غیرقابل ردی نداریم، پس:
ب. «p» صادق است.
لیکن روشن است که نمی توان با رد انتقادات علیه یک چیز آن را به عنوان امر واقع (fact) اثبات کرد[ www.christianitytoday.com.].
۴. برخی دانشمندان برآنند که برای به وجود آمدن حیات ذی شعور، بسیاری ثابت های فیزیکی مثل نیروی گرانش و درجه حرارت می بایست در بازه های بسیار محدودی قرار بگیرند. براساس دیدگاه خداباورانه این هماهنگی توجیه می شود زیرا موجودی عاقل (خداوند) تصمیم به چنین کاری گرفته است و به وجود آمدن چنین شرایط نادری براساس صدفه و شانس بسیار ناممکن است.
داوکینز در جواب این مطلب می گوید که جهان های بسیار و بی شماری وجود دارد و از این رو ممکن است در تعدادی از آنها شرایط حیات حاصل شود و در تعداد بی شماری این شرایط به وجود نیاید.
در جواب گفتنی است اینکه جهان های بسیاری وجود دارند که شرایط حیات را ندارند دلیلی بر آن نیست که در جهان ما شرایط حیات به صورت خود به خودی فراهم شود زیرا به وجود آمدن شرایط حیات در جهان ما به رغم این مطلب باز هم بسیار اندک است. به عبارت دیگر به وجود آمدن یا نیامدن حیات در یک جهان ارتباطی با عدم یا وجود شرایط حیات در جهان دیگر ندارد و این دو به لحاظ احتمال وقوع اموری مستقل از هم اند. مشکل اصلی داوکینز طبیعت باوری او است. طبیعت باوری دلالت دارد بر اینکه تکامل بدون برنامه است. و از اینجا می توان نتیجه گرفت که نمی توان به لحاظ عقلی هم طبیعت باوری و هم نظریه تکامل را پذیرفت. بنابراین طبیعت باوری با یکی از آموزه های اصلی علم معاصر تضاد دارد[ همان.].

دلیل دوم: پیچیدگی خدا

داوکینز در فصل چهارم کتاب "پندار خدا"[ The God Delusion] به بوئینگ ۷۴۷ فرِد هویل، اشاره می کند که گفته بود: "احتمال ایجاد [تصادفی] حیات بر زمین، بیش از این احتمال نیست که تندبادی بر یک انبار اوراقی بوزد و از آن قراضه ها یک بوئینگ۷۴۷ بسازد!" او از این مثال استفاده می کند که تبیین پیچیدگی های جهان از طریق خدا مشکلی را حل نمی کند، زیرا همین مسئله در مورد خدا مطرح می شود و بی پاسخ می ماند و به عبارت دیگر خدا مانند سازنده آن بوئینگ است که چگونگی پیدایش او ساده تر از آن نیست. از این رو می گوید اگر کسی به عنوان خدا با آن همه قدرت و دانایی وجود داشته باشد، باید بسیار پیچیده[ Complex.] باشد، به ویژه آن که او مبدع هستی است و هرگاه چیزی، چیز دیگری را طراحی و ابداع کند، دست کم باید به اندازه محصول خود پیچیدگی و اطلاعات داشته باشد. از دیگر سو بین پیچیدگی و اطلاعات با احتمال وجود نسبت معکوس است؛ یعنی هر اندازه چیزی پیچیده تر باشد احتمال وجود داشتنش کمتر است. پس تقریباً با اطمینان می توان گفت خدا وجود ندارد.

نقد

داوکینز خدا بودگی را مساوی با پیچیدگی و احتمال وجودش را بسیار اندک می انگارد. در این باره چند نکته در خور توجه است:
۱. مراد از پیچیدگی چیست؟ او در «ساعت ساز کور» می گوید امری پیچیده است که دارای اجزایی باشد و آن اجزا به گونه ای در کنار هم سازمان یافته باشند، به طوری که احتمال سازمان یافتن آنها تنها به واسطه شانس بسیار کم باشد. لیکن خداوند حقیقتی فرامادی است، نه مادی و بنابراین اصلاً اجزا ندارد. بر این اساس پیچیدگی فقط در مادیات معنی دارد و کاربست این تعابیر در مورد حقایق فرامادی، به ویژه خداوند که بسیط علی الاطلاق است کاملاً نابجا و ناسخته است.
۲. مدعای داوکینز مبنی بر رابطه معکوس بین پیچیدگی و اطلاعات با احتمال وجود، نه قاعده ای عقلی و فلسفی است و نه اصلی علمی و تجربی[ این گمانه بر اصل عدم در هستی مبتنی است و از منظر حکمت متعالیه اشکالاتی بر آن وارد است که این مختصر را مجال بررسی آن نمی باشد.]. اگر چنین باشد این همه ارگان های پیچیده و جهانی با این همه پیچیدگی نباید وجود می داشت.
۳. این گمان داوکینز که بر اساس آفرینش گرایی جهان از طریق خدا تبیین می شود، اما همین مسئله در مورد خدا تکرار شده و بدون پاسخ می ماند سخنی نادرست است. خداباوران با استناد به ادله فلسفی دیگری ملاک های نیاز به علت و تبیین را بررسی کرده و ثابت می کنند که او واجب الوجود و مبیَّن بالذات است و در او ضوابط و معیارهای معلولیت وجود ندارد تا سخن از چرایی وجود او رود[ این مسئله در پرسش شماره ۱۱ بررسی خواهد شد.].
۴. الوین پلانتینگا معتقد است: "داوکینز در استدلال های خود ماتریالیسم را مفروض می گیرد و از این رو است که می گوید هرچه میزان اطلاعات و آگاهی موجودی بیشتر باشد امکان وجودش کمتر می شود. زیرا وقتی فرض کنیم آخرین ذرات جهان ذرات بنیادی مادی هستند، توجیه وجود موجودی که به همه چیز آگاه است تنها براساس علل مادی بسیار ناممکن می شود. ولی نمی توان با فرض ماتریالیسم، خداباوری را نفی کرد، براساس الهیات کلاسیک خداوند واجب الوجود است و در تمامی جهان های ممکن وجود دارد. بنابراین احتمال وجود خدا یک و احتمال عدم وجودش صفر است. بنابراین وقتی داوکینز می گوید وجود خدا غیرمحتمل است باید استدلالی ارائه کند مبنی بر اینکه موجود واجبی با ویژگی های خداوند وجود ندارد. ظاهراً داوکینز اصلاً نمی داند که می بایست چنین استدلالی ارائه کند".[ همان.]

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.