نسخه آزمایشی

خطاب هاى قرآن ۱۳۹۳/۶/۱۳ - ۱۹۸۴ بازدید

خطاب هاى قرآن



پرسش. چرا خطاب آیات قرآن،
بیشتر به مردان است؟ مگر بانوان نیمى از جمعیت را تشکیل نمى دهند؟
قرآن پژوهان، خطاب هاى قرآن را به دو دسته تقسیم کرده اند:
۱. خطاب ویژه براى مرد یا زن؛ مانند:
«وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ...»(۱)؛
«مادران فرزندانشان را شیر دهند».
زیرا شیردهى ویژه زنان است و به طور طبیعى و بدیهى از عهده مردان خارج است. و
همچنین:
«کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ...»(۲)؛ «جنگ بر
شما (مردان) نوشته (واجب) شده است».
زیرا به طور معمول شرکت در جنگ ها وظیفه مردان است و زنان از این سختى معاف شده
اند.
۲. خطاب مشترک: خطاب هاى مشترک در قرآن دو گونه است:
۲-۱. گاهى با عنوان فراگیرى همچون واژه «ناس» و «انسان» عموم انسان ها را خطاب مى
کند؛ مانند:
«یا أَیُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ...»(۳)؛
«اى مردمان پروردگارتان را بپرستید...».
«وَ وَصَّیْنَا الاْءِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً...»(۴)؛
«و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکى کند».
اینگونه خطاب هاى قرآنى مشترک میان زن و مرد است و همگان را شامل مى شود.
۲-۲. گاهى در ظاهر از لفظ مذکر استفاده مى کند؛ ولى شامل زن و مرد مى شود؛ مثل:
«لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِى رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ
حَسَنَةٌ»
(۵)؛ «همانا براى شما در [پیروى از ]رسول خدا سرمشقى نیکوست».
بدیهى است الگوگیرى از پیامبر صلى الله علیه و آله اختصاص به مردان ندارد.
در قرآن گاهى حتى از لفظ «رجل» استفاده مى شود اما مرد و زن را شامل مى شود؛ مانند:
«ما جَعَلَ اللّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی
جَوْفِهِ...»
(۶)؛ «خداوند براى هیچ مرد [و زنى ]در درونش دو قلب ننهاده
است».
بدیهى است دارا بودن یک قلب اختصاص به مردان ندارد. در این باره دلایلى گفته شده
است:
یکم. استفاده بیشتر از الفاظ مذکر، به جهت قاعده ادبى «تغلیب» است. در زبان
هایى مانند عربى ـ که براى مرد و زن، دو گونه فعل وجود دارد (مذکر و مؤنث) ـ در
مواردى که هر دو گروه، مورد نظر باشد، صیغه مذکر به کار مى رود. بنابراین «یا
أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» هم شامل زنان مى شود و هم مردان. هم چنان که در مورد
موجوداتى مانند خداوند که مذکر و مؤنث درباره آنان مطرح نمى باشد از ضمایر مذکر
استفاده مى شود. مثل: «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ». از این رو تاکنون هیچ مفسر و یا
آشنا به زبان و ادبیات، نگفته است که مجموعه خطاب هاى قرآن اختصاص به مردان دارد.
دوم. این گونه سخن گفتن در میان انسان ها، معمول است و اختصاصى به قرآن
ندارد؛ به خصوص در مقام قانون گذارى و تهیه آیین نامه ها و منشورها، از الفاظ و
ضمایر مذکر استفاده مى شود، ولى معناى عموم اراده مى گردد.
سوم. خطاب کمتر قرآن به زنان، برخاسته از نگرش قرآن به رعایت حرمت زنان است
و نشان از غیرت خداوند دارد. طبیعى است سخن گفتن مو&#۱۶۲۰;بانه و عفیفانه با زنان و کمتر
نام بردن آنها، یکى از راه هاى حفظ حرمت آنان است. این به معناى عقب نگه داشتن نیمى
از انسان ها نیست؛ زیرا این گونه سخن گفتن، نشانگر نوعى احترام و ارج نهادن به مقام
شامخ آنان است؛ چنان که در میان خانواده هاى محترم و با شخصیت، این گونه معمول است
و زنان را کمتر به طور مستقیم مورد خطاب قرار مى دهند.
البته در مواردى که نیاز به تأکید دارد و یا جهت فرهنگ سازى نیاز به تصریح دارد، به
طور آشکار و جداگانه از الفاظ ویژه زنان و مردان در آیات قرآن استفاده شده است؛
مانند آیات شریفه:
«إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ
الْمُو&#۱۶۲۰;مِنِینَ وَ الْمُو&#۱۶۲۰;مِناتِ وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصّادِقِینَ
وَ الصّادِقاتِ وَ الصّابِرِینَ وَ الصّابِراتِ وَ الْخاشِعِینَ وَ الْخاشِعاتِ وَ
الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمِینَ وَ الصّائِماتِ وَ
الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذّاکِرِینَ اللّهَ کَثِیراً وَ
الذّاکِراتِ أَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً»
(۷).
«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُو&#۱۶۲۰;مِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ
حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا
یَعْمَلُونَ»
(۸).
و حتى گاهى یک زن به عنوان الگو و ضرب المثل براى همگى مردان و زنان مطرح شده است.
چنان که درباره زن فرعون در قرآن مى خوانیم:
«وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ
فِرْعَوْنَ...»
(۹)؛ «و براى کسانى که ایمان آورده اند، خدا همسر فرعون
را مَثَل آورده...».

پی نوشت ها:

۱. بقره ۲، آیه ۲۳۳.
۲. همان، آیه ۲۱۶.
۳. بقره ۲، آیه ۲۱.
۴. عنکبوت ۲۹، آیه ۸.
۵. احزاب ۳۳، آیه ۲۱.
۶. احزاب ۳۳، آیه ۴.
۷. احزاب ۳۳، آیه ۳۵.
۸. نحل ۱۶، آیه ۹۷.
۹. تحریم ۶۶، آیه ۱۱.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.