خلافت در قرآن و عهدین ۱۳۹۱/۰۹/۱۳ - ۷۴۱ بازدید

احتراما خلافت و وصایت در قرآن و کتب عهدین (جدید و قدیم) مقایسه فرمایید؟

وصایت امری الهی است که در کنار نبوت و به منظور تکمیل رسالت مطرح می شود. وجود اوصیای بزرگ برای انبیای اولوالعزم، امری است که در تمام ادیان ابراهیمی، اعم از یهودیت، مسیحیت و اسلام مطرح شده است. هم کتاب مقدس و هم قرآن، وصایت را قبول داشته، آن را منصبی الاهی و نیازی ضروری برای تکمیل دین خدا می دانند. این مقاله با استناد به کتاب مقدس، قرآن و منابع اسلامی، ابتدا به بحثِ وصایت انبیای اولوالعزم می پردازد و سپس بحث وصایت در اسلام و جانشینی نبی اکرم(ص) را بررسی می کند و آن را در امتداد سلسله اوصیا که در کنار سلسله انبیا قرار دارد، مطرح می کند. در پایان، این نکته بیان میشود که کامل ترین دین، کامل ترین وصی را می طلبد؛ از اینرو پیامبر(ص) به امر خدا امام علی(ع) را به جانشینی برگزید. واژگان کلیدی: انبیا، وصایت، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع)، غدیر، علی(ع).مطالعه تاریخ ادیان، بیانگر این حقیقت است که تمام انبیای بزرگ الاهی، دارای جانشین بزرگ بوده اند؛ همانهایی که با تبیین و تفسیر آموزه های وحیانیِ انبیا و عمل به سیره ایشان، دین خدا را زنده نگه داشتند و به استمرار آن کمک کردند. در کتب مقدسِ یهودیان، مسیحیان و مسلمانان (ادیانی که خود را دین توحیدی می نامند) از اوصیایی سخن آمده است که برگزیده خداوند بوده اند و انبیا آنها را تعیین میکرده اند. انبیا اعتراف داشتند که راه آنان کامل نخواهد شد مگر اینکه مردم، تابع وصیِ آنان باشند.
از اینرو شناخت، نحوه انتخاب و انتصاب و نقش این اوصیا در ترویج و تکمیل دین، موضوعی بس مهم است که تبیین آن به فهم ما در شناخت دینِ حق، کمک فراوانی می نماید. این مقاله درصدد معرفی و تبیین جایگاه اوصیا و در پی آن، معرفی برترین و کامل ترین وصی است و سعی مینماید نیازمندی کاملترین دین و کامل ترین نبی را به کامل ترین وصی اثبات نماید.
طرفداری شیعه از امام علی(ع) صرفاً دفاع از شخص او نیست؛ بلکه دفاع از شخصیت او و جایگاه وصایت است؛ جایگاهی که هرگونه خللی در آن می تواند به رخنه ای بزرگ در دین تبدیل شود و آن را از مسیر حق خارج سازد. شیعه معتقد است تعیین شخص وصی، از جانب خداوند سبحان است که انبیا آن را به مردم اعلام میکنند؛ از اینرو، برای اثبات الاهی بودن این جایگاه، به ویژه وصایت نبی خاتم(ص)، علاوه بر قرآن، به تورات، صحف، عهد عتیق و اناجیل اربعه نیز استناد شده است. گرچه در وحیانی بودن کتاب مقدس، بحث فراوانی وجود دارد و ما هرگز آن را مانند قرآن، وحی نمی دانیم، به جهت اعتقاد جمعیت بسیاری در جهان به وحیانی بودن آن، احترام به این کتاب و تأیید برخی مطالب آن از جانب قرآن و منابع اسلامی، ما نیز سعی نموده ایم با نگاه به عهدین و قرآن، ابتدا به بحث وصایت در سیره انبیا و سپس وصایت در سیره نبی اکرم(ص) بپردازیم و در پایان، حقانیت وصایت حضرت علی (ع) را نتیجه بگیریم.
نکته دیگر اینکه شریعت انبیا با هم تفاوت دارد؛ اما دین نزد همه آنها یکی است. ما دینی به نام نوحیت، ابراهیمیت، موسویت ، عیسویت و یا محمدیت نداریم و براساس تصریح قرآن «ان اَلدّین عِندَ الله الاسلام.» (آل عمران، ۱۹) یعنی دین از آدم تا خاتم و از خاتم تا قیامت فقط یک دین است و آن اسلام و تسلیم شدن در برابر خداست که بر سه اصل توحید، نبوت و معاد استوار است. به مقتضای رشد جامعه انسانی و مدنی شدن انسان، قوانین این دین کاملتر می شد تا زمان نبی اکرم (ص) که جامعه بشری به بلوغ اجتماعی رسید و شریعت خداوند کامل شد و اسلام، نام رسمی دین خدا شد. انبیا و مؤمنان از آدم تا خاتم، همگی مسلمان (تسلیم حق) بودند و این معنای لغوی، در زمان نبی اکرم (ص) و پس از واقعه غدیر به معنایی اصطلاحی تبدیل شد و اسلام، نام دین خدا شد. (مائده، ۳) اشاره قرآن به اینکه حضرت ابراهیم حنیف و مسلمان بود (بقره ۱۳۵؛ آل عمران، ۶۷ و ۹۵) نیز در این فرایند، قابل توجیه است. براساس این دیدگاه به هر پیامبری که به مقتضای رشدِ اجتماعی بشر، مأمورِ آوردنِ شریعت خاص و قسمتی از دینِ الاهی می شد و دین را در مسیر تکامل، یک مرحله به جلو می برد، پیامبر اولوالعزم و صاحب شریعت می گویند. تا فراهم شدن شرایط اجتماعی جدید برای ارسال بقیه شریعت و ارسال پیامبر اولوالعزم دیگری، سایر انبیا موظف به تبلیغ شریعت او بودند. بنابراین دین خداوند از بدو خلقت تا قیامت، یک دین است که با اقتضای رشد و مدنیت جامعه بشری، تکامل می یابد. این روش الاهی ادامه داشت تا زمان نبی اکرم (ص) که چون جامعه بشری، اقتضای قوانین اجتماعی و مدنی اسلام را داشت، خداوند دین را کامل کرد.
نکته مهم و قابل بحث، اهمیت وصی در کنار نبی است؛ تمام انبیایی که مأمور بودند قسمتی از شریعتِ دین الاهی را بیاورند، به علت درگیری با مسایل اجتماعی و احیای دین، کمتر موفق به ترویج و تفسیر شریعت خود می شدند و این مهم را به وصی خود واگذار می کردند. از این رو نقش اوصیا در گسترش دین الاهی، بسیار پررنگ است. بنابراین نه یهودیت و نه مسیحیت، دین مورد ادعای حضرت موسی و عیسی نبوده اند و اساساً هیچ پیامبری دین خاصی نداشت و دین خدا از آدم تا خاتم بر سه محور توحید، نبوت و معاد استوار و نام آن اسلام (تسلیم در برابر خدا) بوده است و در زمان پیامبر خاتم، این نام لغوی، نام اصطلاحیِ دین خدا شد و آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الاِسْلاَمَ دِیناً.» (مائده، ۳) مبین همین نکته است.
درباره تعداد انبیای اولواالعزم نیز اختلاف است؛ اما مشهور، تعداد آن را پنج تن می دانند؛ قرآن، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و پیامبر اکرم(ص) را پیامبران اولواالعزم می داند (شوری، ۱۲؛ احزاب، ۷) که خداوند از آنان عهد گرفته و دین را به وسیله آنها تشریع فرموده است. (طباطبایی، ۱۳۴۸: ۹۰).
اگر حضرت آدم را به عنوان نخستین پیامبر در نظر بگیریم - که الفبای شریعت دین الاهی را بیان نمود - می توان مدعی شد این شش ذات مقدس یقیناً دارای وصی بوده اند تا به تفسیر شریعت آنها بپردازند و بقیه انبیا نیز مبلغ شریعت ایشان بوده اند تا پیامبر اولواالعزم بعدی از جانب خداوند ارسال شود. ما در این مقاله به بحث وصایت این شش پیامبر، در دو قسمت - پنج پیامبر در قسمت نخست و پیامبر اسلام(ص) در قسمت دوم - می پردازیم و در نتیجه گیری، مواردی که مبیّن ارزشهای آخرین و کامل ترین وصی الاهی هستند را بیان می کنیم.
۱. وصایت در سیره انبیای بزرگ پیش از اسلام:
همانگونه که اشاره شد، در کنار هر نبیِّ اولوالعزمی، یک وصی نیز معرفی شده است تا دین او را از تحریفات و انحرافات اجتماعی پس از وی حفظ نماید. این امر، بین ادیان ابراهیمی (یهودیت، مسیحیت و اسلام) مشترک است؛ یهودیان و مسیحیان بر اساس کتاب مقدس و مسلمانان بر اساس قرآن با تأیید برخی مطالب کتاب مقدس و اصلاح برخی دیگر این امر را می پذیرند. البته هر سه دین، نام اوصیا را به طور یکسان بیان کرده اند.
یادآوری این نکته ضروری می نماید که در فرهنگ ادیان آسمانی، سلسله اوصیا همان سلسله انبیای تبلیغی است. ما نیز با مراجعه به کتاب مقدس و قرآن، به بحث وصایت در سیره انبیا می پردازیم و وصایت را در پنج پیامبر بزرگ الاهی، یعنی حضرت آدم(ع)، حضرت نوح(ع)، حضرت ابراهیم(ع)، حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع) به اختصار بررسی می کنیم:
۱-۱. وصایت شیث برای حضرت آدم(ع):
داستان خلقت آدم و حوا، تخلف آنها از امر خدا، هبوط آنان به زمین، تولد هابیل و قابیل، مرگ هابیل به دست قابیل، تولد شیث و جانشینی او برای حضرت آدم، همگی از موارد مشترک در کتاب مقدس و قرآن می باشند که البته در مواردی، نقل داستان ها متفاوت می باشد. نگاه قرآن نگاهی محترمانه به خداوند، آدم و حوا می باشد، اما در کتاب مقدس، گاه مطالبی بیان شده که کمتر با روح دینی انسان ها سازگار است. کتاب مقدس در اواخر باب چهارم و اوایل باب پنجم در سفر تثنیه به معرفی جانشین حضرت آدم می پردازد و پس از نقل داستانِ مرگ هابیل به دست قابیل به سبب قبول قربانی هابیل که نشانه جانشینی پدر بود چنین بیان می دارد:
پس آدم، بار دیگر زن خود را شناخت و او پسری بزاد و او را شیث نام نهاد؛ زیرا گفت: خدا نسلی دیگر به من قرار داد به عوض هابیل که قائن (قابیل) او را کشت و برای شیث نیز پسری متولد شد و او را انوش نامید. در آن وقت به خواندن اسم یهوه شروع کردند. (پیدایش ۴: ۲۵ و ۲۶) و در جای دیگر، عمر حضرت آدم را ۹۳۰ سال بیان می کند که در ۱۳۰ سالگی، خداوند شیث را به او عطا کرد و شیث نیز ۹۱۲ سال زندگی کرد. (پیدایش ۵: ۳-۹) سپس کتاب مقدس، این نسل را تا حضرت نوح برمی شمرد.
نکته قابل استناد این است که علت درگیری قابیل و هابیل، مسأله وصایت بود و قرار شد هر کدام، یک قربانی بیاورند. هابیل، حیوانی نیکو از گله خود آورد و قابیل هم زراعت معیوبی از مزرعه خویش فراهم آورد. خداوند، هدیه و قربانی هابیل را پذیرفت و این عمل، نشانگر عهد خداوند با او بود که سبب حسادت قابیل و درنتیجه قتل هابیل شد. از اینرو، پس از تولد شیث، حضرت آدم گفت: خداوند به عوض هابیل، این نوزاد را به ما داد و این به معنای آن است که جانشین پس از حضرت آدم، شیث است.
در منابع متعدد اسلامی نیز چنین آمده است که پس از مرگ هابیل، خداوند شیث را که هبةالله و هدیه ای آسمانی بود به حضرت آدم عطا نمود. او نیز جانشین پدر شد و نخستین کسی بود که با راهنمایی های جبرئیل، پدر خود را غسل داد و کَفن و دفن کرد و بر او نماز خواند. شیث مأمور شد تا پرستش خداوند یکتا و اطاعت از او را ادامه دهد و به نسل خود بیاموزد. (۱) (مجلسی، ۱۳۷۸: ۱، ۱۹۲-۲۲۵).
بنابراین بحث وصایت از ابتدا تاحدی پراهمیت بوده که موجب قتل هابیل و تولد فرزند دیگری شده است. علامه مجلسی در حیوه القلوب روایتی را با سند معتبر از امام صادق(ع) نقل می کند که پس از بیماری حضرت آدم، وی حضرت شیث را طلبید و فرمود: ای فرزند، اجل من رسیده است و من بیمارم و پروردگار من از سلطنت خود، آنچه را می بینی برای من فرستاده است. به تحقیق بر من عهد کرد که تو را وصی خود گردانم و من تو را خزینه دار آنچه به من سپرده است، می گردانم و اینک کتاب وصیت در زیر سر من است و در آن، اثر علم و نام بزرگ خداوند (اسم اعظم) هست. چون من بمیرم این صحیفه را بگیر و کسی را بر آن مطلع مگردان.... هر آنچه از امور دین و دنیای خود به آن احتیاج داری در این هست؛ آدم آن صحیفه را از بهشت با خود آورده بود... . (مجلسی، همان: ۱، ۲۱۵ و ۲۱۶).
۱-۲. وصایت سام برای حضرت نوح(ع):
داستان حضرت نوح، ایمان نیاوردن پیروان او و درنتیجه نزول عذاب الاهی و نجات نوح، پیروان او و حیواناتی که به امر خداوند در کشتی او بودند، از معتَقدات مشترک بین ادیان ابراهیمی است. در تورات، پس از بیان شجره نامه حضرت نوح، داستان زندگی آن حضرت چنین آمده است که:
نوح، سه فرزند به نام های سام، حام و یافث داشت که بشر از نسل آنان است. نوح پس از فعالیت در تاکستان، شراب نوشید، مست شد و برهنه گردید و حام، پدر کنعان، برهنگی پدر را دید و به برادران خود خبر داد. سام و یافث رفتند؛ ولی پدر را ندیدند و وقتی نوح از مستی خارج شد و ماجرا را فهمید، حام و کنعانیان را لعن کرده و آنها را بَرده سام و یافث قرار داد و سام را به یهوه (خدای واحد تورات) مبارک گرداند و این سبب عهد و جانشینی شد. نشانه عهد خدا با حضرت نوح نیز رنگین کمان (قوس) بود. (پیدایش ۹: ۱۳)
در قسمت دیگری از تورات میخوانیم: و نوح از مستی خود به هوش آمده، دریافت که پسر کُهترش با وی چه کرده بود. پس گفت: کنعان، ملعون باد! برادران خود را بنده بندگان باشد و گفت متبارک باد یهوه، خدای سام و کنعان بنده او باشد. خدا یافث را وسعت دهد و در خیمه های سام ساکن شود و کنعان بنده او باشد و نوح پس از طوفان، سیصد و پنجاه سال زندگانی کرد پس جمله ایام نوح، نهصد و پنجاه سال بود که مرد. (پیدایش ۹: ۲۴-۲۹)
قرآن کریم نیز در سوره های نوح و هود به داستان حضرت نوح اشاره می کند و خبر از ایمان نیاوردن پسر نوح می هد که در توراتِ فعلی اثری از این گفتار نیست. در مقابل، در قرآن نامی از فرزندان نوح به میان نیامده است؛ گرچه شبیه آنچه در تورات آمده در منابع اسلامی دیده می شود.
قطب راوندی در قصص الانبیاء (۱۴۰۹: ۸۵)، علامه مجلسی در حیوه القلوب (۱۳۷۸: ۱، ۲۴۷ و ۲۴۸) و بسیاری دیگر از بزرگان با اندکی تفاوت، روایتی را با سند معتبر از امامزاده عبدالعظیم از امام هادی(ع) نقل کرده اند که روزی در کشتی باد وزید و بدن نوح، برهنه شد. حام و یافث خندیدند، ولی سام، پدر را پوشاند و وقتی نوح بیدار شد آن دو را نفرین کرد و برده سام قرار داد و او را برتر قرار داد. در آن روایت هم، قوس (رنگین کمان) نشانه عهد بود.
مجلسی، روایت معتبر دیگری را از امام صادق(ع) نقل میکند که میفرماید:... پس از فرود کشتی، جبرئیل آمد و به نوح گفت: ای نوح! مدت پیغمبری تو منقضی و ایام عمر تو تمام شد؛ پس نام بزرگ خدا و میراث علم پیغمبری را که با توست به پسر خود سام اعطا کن... که من هرگز زمین را بدون حجت نخواهم گذاشت... پس نوح، اسم اعظم، میراث علم و آثار علم پیغمبری را به پسر خود، سام داد و حام و یافث را علمی نداد تا به آن منتفع شوند. (ابن بابویه قمی، ۱۳۸۴: ۲۶۷-۲۷۱) سپس در ادامه حدیث، نسل های بعد را می شمرد که فرزندان حام، اهل سند، هند، حبشه و سیاهان اند و فرزندان سام، عرب و عجم هستند که محمد(ص) وارث نهایی آنهاست؛ فرزندان یافث، نیز همه ترک ها، یأجوج و مأجوج، چینی ها و... هستند.
از مجموع آنچه بیان شد روشن می شود که همه ادیان ابراهیمی و توحیدی، سام را جانشین نوح می دانند. اهل کتاب معتقدند او با نام یهوه مبارک شده است و مسلمانان نیز معتقدند اسم اعظم و صحیفه نوح به سام رسیده است و او مأمور ترویج شریعت الاهی پس از نوح می باشد.
۱-۳. وصایت اسماعیل(ع) و اسحاق(ع) برای حضرت ابراهیم(ع):
بحث جانشینی حضرت ابراهیم، مهم ترین و کلیدی ترین بحث در ادیان است. اهمیت حضرت ابراهیم به حدی است که همه ادیان توحیدی، خود را منتسب به ایشان می دانند و ابراهیم را پدر ادیان توحیدی میخوانند. تورات، نام ابتدایی ابراهیم را إبرام (پدر بلندمرتبه) می داند که پس از بشارت به اسحاق، خداوند او را ابراهیم (پدر اقوام) نامید. (پیدایش ۱۷: ۴-۶).
داستان حضرت ابراهیم در دو کتاب آسمانی تورات و قرآن، با یکدیگر شباهت ها وتفاوت هایی دارند.(۲) مهاجرت به کنعان، ازدواج با هاجر به پیشنهاد ساره، تولد اسماعیل و اسحاق، داستان قوم لوط و ذبح اسماعیل همه از مواردی هستند که با تفاوت های جزئی هم در تورات و هم در قرآن مطرح شده اند؛ اما در آتش افتادن ابراهیم و گلستان شدن آتش بر وی (صافات، ۸۲ به بعد؛ انبیاء، ۵۰ به بعد) و مهاجرت به حجاز و بنای کعبه (بقره، ۱۲۷) دو قضیه ای هستند که در قرآن ذکر شده اند، لکن در تورات، ذکری از آنها به میان نیامده است. البته در داستان ذبح، تورات معتقد است اسحاق، ذبیح ابراهیم بوده است، (پیدایش ۲۲: ۱ به بعد) ولی قرآن، اسماعیل را گزینه ذبح ابراهیم میداند(۳). (صافات، ۱۰۲ به بعد)
آنچه موجب اختلاف شدید بین فرزندان و پیروان حضرت ابراهیم شده است، بحث جانشین اوست. یهودیان و مسیحیان براساس آنچه در تورات آمده است معتقدند خداوند فقط با ذریه اسحاق از نسل ابراهیم عهد بسته است و فقط بنی اسرائیل (فرزندان یعقوب و اسحاق) وارث عهد خدا هستند؛ از اینرو در عهدِ خدا حقی را برای فرزندان اسماعیل قایل نیستند. در تورات آمده است که خداوند عهد خود (اعطای سرزمین نیل تا فرات) را به ابراهیم داده است: در آن روز، خداوند با ابرام عهد بست و گفت: این زمین را از نهر مصر تا به نهر عظیم یعنی فرات به نسل تو بخشیده ام. (پیدایش ۱۵: ۱۸)و سپس در ادامه پس از بشارت به اسحاق، این عهد را متعلق به فرزندان او میداند، نه فرزندان اسماعیل. «...خدا به ابراهیم گفت: اما زوجه تو، سارای، نام او را سارای مخوان، بلکه نام او ساره باشد و او را برکت خواهم داد و پسری نیز از وی به تو خواهم بخشید. او را برکت خواهم داد و امت ها از وی به وجود خواهند آمد و ملوک امت ها از وی پدید خواهند شد، آن گاه ابراهیم بر وی در افتاده، بخندید و در دل خود گفت، آیا برای مرد صد ساله، پسری متولد شود و ساره در نود سالگی بزاید و ابراهیم به خدا گفت: کاش که اسماعیل در حضور تو زیست کند. خدا گفت: به تحقیق زوجه ات، ساره، برای تو پسری خواهد زایید و او را اسحاق نام بنه و عهد خود را با وی استوار خواهم داشت تا با ذریه او بعد از او عهد ابدی باشد و اما در خصوص اسماعیل تو را اجابت فرمودم؛ اینک او را برکت داده، بارور گردانم و او را بسیار کثیر گردانم، دوازده رییس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی به وجود آورم لکن عهد خود را با اسحاق، استوار خواهم ساخت که ساره، او را بدین وقت در سال آینده برای تو خواهد زایید. (پیدایش ۱۷: ۱۵-۲۲)
دو نکته مهم در این فرازها وجود دارد:
یک. عهد خدا، اعطای سرزمین نیل تا فرات بوده است و صاحبان آن، برگزیدگان جهان خواهند بود؛
دو. این عهد در نسل ابراهیم، فقط به فرزندان اسحاق می رسد نه به فرزندان اسماعیل؛ زیرا وارث و ذبیح ابراهیم، اسحاق است نه اسماعیل.
درحقیقت تورات نسبت به احوال حضرت اسماعیل ساکت است و فقط به چهار نکته اشاره می کند:
یک. داستان تولد اسماعیل؛ (پیدایش ۱۶: ۱-۶).
دو. نسل کثیر، دوازده رییس و امتی عظیم از نسل او؛ (پیدایش ۱۷: ۲۰).
سه. ختنه اسماعیل در ۱۳ سالگی که از نخستین موارد شریعت و نشانه عهد خدا با ابراهیم بود؛ (همان: ۲۳-۲۷).
چهار. سکونت در فاران (صحرای سینا) و پیدا شدن چشمه (بئر شبع) در آنجا و اینکه مادرش برای او زنی از مصر گرفت. (پیدایش ۲۱: ۱۳-۲۲).
تورات درباره اسماعیل سخن دیگری نمی گوید و او را از عهد الاهی و ارث بردن از ارض موعود (نیل تا فرات) محروم می داند. اساساً اعتقاد صهیونیسم مسیحی و صهیونیسم یهودی درباره مالکیت یهود بر نیل تا فرات، ناشی از همین نگاه تورات می باشد. تورات، بار دیگر به صراحت اعلام می کند که وارث عهد خداوند فقط ذریه اسحاق است: پس (ساره) به ابراهیم گفت: این کنیز را با پسرش بیرون کن؛ زیرا پسر کنیز با پسر من، اسحاق، وارث نخواهد بود، اما این به نظر ابراهیم درباره پسرش بسیار سخت آمد، خدا به ابراهیم گفت: درباره پسر خود و کنیزت به نظرت سخت نیاید؛ بلکه هر آنچه ساره به تو گفته است، سخن او را بشنو، زیرا ذریه تو از اسحاق خوانده خواهد شد. (پیدایش ۲۱: ۱۰-۱۳)
اما قرآن، هم اسماعیل و هم اسحاق را در عهد خدا مساوی می داند و عهد خدا را امامت و ولایت بر مردم می داند، نه ارض موعود و آن را از آنِ ظالمان نمی داند: «وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لاَیَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.» (بقره، ۱۲۴)
مسلمانان معتقدند بنی اسرائیل در عصر خود، قوم برگزیده بود، (بقره، ۴۷ و ۱۲۲) اما پیامبر آخرالزمان از نسل اسماعیل است و شاید همین امر، باعث شد تا یهودیان و مسیحیان، نبوت نبی اکرم(ص) را نپذیرفتند؛ چون او از بنی اسماعیل بود نه بنی اسرائیل. قرآن می فرماید: «وَلَن تَرْضَى عَنکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» (بقره، ۱۲۰) و پیامبر را آگاه می کند که آنها هرگز تابع تو نخواهند شد، چون با اینکه تو را به خوبی می شناسند «یَعرِفُونَه کما یَعرِفُون أبنائَهم.» (انعام،۲۰) معتقدند تو از قوم بنی اسرائیل که وارث عهد خداست، نیستی!
درمجموع، وجود وصی برای حضرت ابراهیم از اصول مسلم و مهم در ادیان توحیدی است که قبول آن می تواند بسیاری از مسایل بین ادیان را حل نماید، زیرا نگاه نژادیِ یهود و ادعای مالکیت ارض موعود (نیل تا فرات) ریشه در بحث وصایت دارد.
نگاه اسلام، نگاه مبتنی بر مقام امامت و ولایت است؛ یعنی هر فردی از آل ابراهیم که شرایط را داشته باشد به این عهد می رسد، چه از نسل اسحاق باشد و چه از نسل اسماعیل. خداوند این اصل را چنین بیان می نماید: «فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْکاً عَظِیما.ً» (نساء، ۵۴) و در جواب تقاضای ابراهیم نیز می فرماید: «لاَیَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.» (بقره، ۱۲۴). مسلمانان نیز بر همین اساس، هم اسماعیل و هم اسحاق را وصی ابراهیم می دانند.
۱-۴. وصایت یوشع بن نون برای حضرت موسی(ع):
حضرت موسی، یکی از انبیای اولوالعزم و موعود بنی اسرائیل بود که از زمان حضرت یوسف به سبب قحطی، از کنعان به مصر مهاجرت کرده بودند و زندگی خوشی داشتند، اما بعدها گرفتار ظلم فرعون و قبطیان شدند و حضرت موسی توانست آنها را از چنگال فرعون نجات دهد. داستان ولادت و رشد موسی در قصر فرعون، (۴) کشتن یک قبطی، فرار به مدین و ازدواج با دختر شعیب، مبعوث شدن به رسالت در وادی طوی، انتخاب هارون به عنوان وزیر و دستیار خود، رفتن به سمت فرعون، مقابله با ساحران، آوردن معجزات متعدد و سرانجام نجات بنی اسرائیل، سرگردانی و دریافت الواح در طور سینا، گوساله پرستی بنی اسرائیل، نزول منّ و سلوی و... همه از موارد مشترک بین قرآن و تورات است. البته در نقل داستان ها تفاوت هایی - مانند اینکه تورات، ساخت گوساله را به هارون نسبت می دهد؛ اما قرآن ساحت این پیامبر را پاک می داند و آن را به سامری نسبت می دهد - وجود دارد؛ لکن اصل داستان ها مشترک است(۵)
طبق آنچه در تورات آمده است، هارون پس از چندین دهه تلاش، قبل از ورود به کنعان از دنیا رفت و حضرت موسی نیز در «موآب» چشم از جهان فرو بست؛ اما قبل از مرگ خود، مردم را جمع کرد و همه را از جانشینی یوشع بن نون آگاه کرد. تورات داستان مربوط به جانشینی موسی را چنین بیان می کند: و خداوند به موسی گفت: اینک ایام مردن تو نزدیک است. یوشع را طلب نما و در خیمه اجتماع، حاضر شوید تا او را وصیت نمایم. پس موسی و یوشع رفته در خیمه اجتماع حاضر شدند و خداوند در ستون ابر در خیمه ظاهر شد و... پس الان این سرود را برای خود بنویسید و تو آن را بر بنی اسرائیل تعلیم داده، آن را در دهان ایشان بگذار تا این سرود، برای من بر بنی اسرائیل شاهد باشد... پس موسی این سرود را در همان روز نوشته، به بنی اسرائیل تعلیم داد و یوشع بن نون را وصیت نموده، گفت: قوی و دلیر باش؛ زیرا که تو بنی اسرائیل را به زمینی که برای ایشان قسم خوردم داخل خواهی ساخت و من با تو خواهم بود. (تثنیه ۳۱: ۱۵-۲۵). البته در مواضع دیگری از عهد عتیق، به جانشینی یوشع اشاره شده است، (تثنیه ۳: ۹).
اما نکته این است که جانشین موسی، امام و رهبر قوم موسی است که وظیفه دارد بنی اسرائیل را به کنعان باز گرداند. وقایع مربوط به یوشع در صحیفه یوشع، ششمین صحیفه از صُحُف عهد عتیق ذکر شده است. علامه مجلسی هم چندین روایات معتبر می آورد که بیانگر جانشینی یوشع برای حضرت موسی هستند و حتی در آنها نبوت موسی و جانشینیِ یوشع، با نبوت نبی اکرم(ص) و جانشینیِ حضرت علی(ع) مقایسه شده است. این روایات، منسوب به نبی اکرم(ص)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) هستند و در همه آنها چنین آمده است که حضرت موسی، موقع مرگ خود، یوشع بن نون را وصی خود گرداند. (مجلسی، همان: ۷۹۷ به بعد).
درمجموع می توان گفت: تمام ادیان ابراهیمی، یوشع بن نون را وصی حضرت موسی و هارون را وزیر و دستیار او در امر رسالت می دانند. آری! ترویج شریعت موسوی بعد از او به یوشع و جانشینان او رسید و سلسله اوصیا در تورات، همان سلسله انبیاست و ما بحث وصایت در موسی را به دلیل رعایت اختصار در همین جا ختم می کنیم.
۱-۵. وصایت شمعون (پطرس) برای حضرت عیسی(ع):
پس از حضرت موسی، سایر انبیا مبلّغ شریعت او بودند و هیچ یک ادعای تغییر یا تکامل شریعت موسوی را نداشتند تا اینکه حضرت عیسی، به نبوت رسید و مدعی شد: گمان مبرید که آمده ام تا تورات یا صحف انبیا را باطل سازم. نیامده ام تا باطل نمایم بلکه تا تمام کنم زیرا هر آینه به شما می گویم تا آسمان و زمین زایل نشود، همزه ای یا نقطه ای از تورات هرگز زایل نخواهد شد تا همه واقع شود، پس هر که یکی از این احکام کوچک ترین را بشکند و به مردم چنین تعلیم دهد، در ملکوت آسمان کمترین شمرده شود، اما هرکه به عمل آورد و تعلیم نماید او در ملکوت آسمان بزرگ خوانده خواهد شد. (متی ۵: ۱۷-۲۰)
این فرازها چنین می نماید که عیسی برای کامل تر کردن شریعت موسی آمد. مسیحیان معتقدند او در ۳۰ سالگی مبعوث شد و در ۳۳ سالگی، ابتدا به صلیب کشیده شد، بعد از آن دفن شد و سپس به آسمان رفت و کمتر به ترویج شریعت خود پرداخت. او یکی از حواریون را که شمعون نام داشت، پطرس (صخره) نامید و گفت: من کلیسا را بر تو بنا می کنم.(۶) اما طبق صریح قرآن و منابع اسلامی، حضرت عیسی هرگز به صلیب کشیده نشد، بلکه به آسمان رفته و زنده است و در آخرالزمان باز خواهد گشت (آل عمران، ۵۵؛ نساء، ۱۵۷و۱۵۸) و پس از عروج وی، شمعون بن حمون الصفا از حواریون آن حضرت، جانشین او شد.
منابع شیعی او را جد مادری امام زمان(عج) می دانند.(۷) نکته مهم این است که مسیحیتِ فعلی، مسیحیت عیسوی و پطرسی نیست؛ بلکه مسیحیت پولسی است. پولس که در اصل یهودی و نامش شائول بود، که برای دستگیری مسیحیان از اورشلیم عازم سوریه شد؛ اما به گفته خودش، در بین راه نابینا شد و با معجزه حضرت عیسی، پس از سه روز شفا یافت و از این رو طرفدار عیسی شد. در قرن نخست، اختلاف بین شمعون (پطرس) که شریعت موسی را حق می دانست، با شائول (پولس) که نفی شریعت را تبلیغ می کرد، اختلاف افتاد.
پولس حتی شرط مختون بودن را که از زمان ابراهیم، جزء شریعت الاهی بود حذف نمود و در امم غیر مختون، عیسی را خدا معرفی کرد و او را فدیه ای نامید که آمد، رنج برد و به صلیب کشیده شد تا گناهان انسان ها بخشیده شود و از این رو بت پرستان روم، طرفدار او شدند. او جهانی بودنِ مسیحیت را تبلیغ کرد؛ اما شمعون (پطرس) در همه این موارد، مخالف او بود و می گفت: شریعت عیسی، همان شریعت موسی است و عیسی، مسیحای یهود بود که آمد تا آنها را از انحراف برهاند. در پایان این منازعه، پولس پیروز شد و شمعون (پطرس) که مغلوب شده بود برای تبلیع ایده خود به همه جا رفت و سرانجام در رم به دست نرون به شهادت رسید. (بایرناس، ۱۳۸۵: ۶۰۸ به بعد)
امروزه، مسیحیت تحت تأثیر تعلیمات پولس است نه پطرس که وصی واقعی حضرت عیسی بود و خودِ مسیحی ها نیز به این امر معترف هستند. پولس اساساً از حواریون نبود و پس از خیانت یهودا اسخریوطی و حذف نام او از حواریون، که تعداد ایشان به ۱۱ نفر رسید، مسیحیان پولس را جایگزین او کردند و او را پولس حواری نامیدند تا عدد ۱۲ حفظ شود (۸).
درمجموع هم مسلمانان و هم مسیحیان، شمعون را وصی حضرت عیسی می دانند؛ گرچه عقاید شمعون بر عقاید پولس پیروز نشد، برتری او بر سایر حواریون بر کسی پوشیده نیست؛ زیرا او نخستین مؤمن به حضرت عیسی و کسی بود که آن حضرت، کلیسا را بر او بنا کرد.
جمع بندی:
۱. خداوند، شریعت خود را تحت عنوان دین واحد به انسان ها عرضه کرده است. برخی از انبیا به فراخور زمان، مأمور آوردن قسمتی از این شریعت بودند که به آنها پیامبران اولواالعزم می گویند. هریک از ایشان برای خود، جانشینی انتخاب می کرد و این انتخاب در واقع، انتصابی از جانب خداوند بود که آنان مأمور ابلاغ آن به مردم می شدند. بررسی تعالیم این انبیا بدون توجه به سیره و سلوک اوصیای آنان، ابتر است؛ زیرا تفسیر دین ایشان برعهده اوصیای آنان بوده است.
۲. وصایت در سیره پیامبر اعظم(ص) سلسله انبیا با ارسال حضرت محمد(ص) از جانب خداوند به اتمام رسید. او خاتم الانبیاء، رحمةللعالمین، اسوه حسنه ای برای مردم و تنها پیامبری بود که ادعای جهانی بودن دین خود و کامل شدن دین خدا را داشت. او با اعتقاد به اینکه جامعه بشری به بلوغ فکری و فرهنگی رسیده است و تحمل دستورات پیچیده اجتماعی را دارد، مدنیّتی آورد که مقدمه ساز حکومت الاهی واحد و جهانی باشد؛ اما به علت شرایط خاص آن زمان و مشکلاتی که آن حضرت داشت، نتوانست احکام و عقاید تشریعی را کاملاً برای مردم تبیین نماید. تفسیر و تبیین دین آن حضرت پس از او نیازمند شخصیت بزرگی بود که بتواند از عهده آن برآید؛ زیرا دین اسلام دارای احکام بسیاری در زمینه های مختلف اجتماعی، سیاسی، نظامی، عقیدتی و فرهنگی بود و ازسوی دیگر، یک دین الاهی و اکمال یافته بود؛ از این رو خداوند مستقیماً در تعیین مفسّر دین، دخالت نمود تا جامعه بشری دچار انحراف نشود. او پیوسته به پیامبرش حکم می کرد که این مفسر و مبین دین را به مردم معرفی نماید و به همه بگوید که وی جانشین اوست و در کنار مرجعیت دینی، زعامت سیاسی را نیز بر عهده جانشین او نهاد.
رسول الله نیز از همان نخستین دعوت خود که خویشان را فراخواند تا لحظه قبل از مرگ که تقاضای قلم و کاغذ کرد، همواره در گفتار و کردار خویش، جانشین بعد از خود را معرفی و تحسین می نمود و مناصب مهم را به او واگذار می کرد. تا جانشینیِ این شخص برای مردم ثابت شود. آری! او بارها و بارها علی بن ابیطالب را به مردم معرفی کرد. از کودکی، وی را نزد خود برد و لذا او از همان کودکی، مسلمان بود. بعدها صاحب میراث اسم اعظم و علم الاهی شد و پیامبر، او را شرط ورود به شهر علم خویش خواند و برائت نامه را به فرمان خدا به او سپرد و او بود که بت های آویزان شده در مسجدالحرام را شکاند.
کوتاه سخن اینکه در تمام مراحل رشدِ و اعتلای اسلام، نام علی بن ابیطالب می درخشد و این بهترین گواه بر توجه پیامبر به وی به عنوان متولی دین، پس از خود بود. اندیشمندان بزرگی مانند میرحامد حسین، صاحب عبقات الانوار و علامه امینی، صاحب الغدیر به بررسی واقعه جانشینی حضرت علی در منابع اهل سنت پرداخته اند و ما در این مقاله، قصد تکرار مکررات نداریم؛ فقط بحث وصایت در گفتار و رفتار پیامبر(ص) و واقعه غدیر را به اختصار پی می گیریم.
۲-۱. وصایت حضرت علی(ع) در گفتار پیامبر اکرم(ص) گفتار نبی اکرم(ص) بهترین دلیل برای اثبات آموزه های دینی است و اگر ایشان به امری تصریح نمایند، یقیناً مورد پذیرش همه مسلمانان - اعم از شیعه و سنی - خواهد بود و تصریح پیامبر، تأویل بردار نیست. ما معتقدیم تصریحات بسیاری درباره وصایت، از نخستین روز دعوت تا آخرین لحظه نبوت، در کلام پیامبر اسلام(ص) وجود دارد، که به دلیل اختصار، یک مورد را به تفصیل و بقیه را به اجمال ذکر می کنیم(۹).
پیامبر اسلام(ص) از همان ابتدای رسالت خویش، مأموریت یافت تا جانشین خود را معرفی نماید. در متون تاریخی و تفسیری آمده شده است که پس از نزول آیه «وَ اَنْذِر عَشِیرَتَکَ الاَقْرَبین» (شعراء، ۲۱۴) پیامبر اکرم(ص) به فرمان خداوند، گروهی از بنی هاشم را دعوت کرد و پس از انذار ایشان از عذاب الاهی، خواست تا به دین و رسالت او ایمان بیاورند. سپس فرمود: هر کس نخستین ایمان آورنده باشد، برادر، وارث و جانشین او خواهد بود. از آن جمع، فقط علی بن ابیطالب به پیامبر ایمان آورد و آن حضرت در همان مجلس، ایشان را به عنوان برادر، وارث و جانشین خود برگزید. این امر مورد اتفاق شیعه و سنی می باشد؛ برخی مانند طبری در جامع البیان (۱۴۱۵: ۱۹، ۱۴۹) و ابن اثیر در البدایۀ و النهایۀ (۱۴۰۸: ۳، ۵۳) و السیرۀ النبویۀ (۱۳۹۶: ۱، ۴۵۹)گاه به جای کلمه های وصی و جانشین، از عبارت کذا و کذا استفاده کرده اند، ولی در جای دیگر به وصایت امام علی(ع) تصریح کرده اند. مثلاً طبری در تاریخ خود کلام پیامبر اکرم(ص) را چنین نقل می کند: «فَاَیُّکُم یُوَازِرونی عَلی هَذا الاَمْر عَلی اَنْ یَکونَ اَخِی وَ وَصیّی وَ خَلِیفَتی فِیکُم ... ثمَّ قَالَ: اِنَّ هَذا اَخِی وَ وَصیّی وَ خَلیفَتی فِیکُم فَاسْمَعوُا لَه وَ اَطیعُوا». (بی تا: ۲، ۶۳)
این قضیه، در کتب شیعه و بسیاری از کتب اهل سنت نقل شده است. اکنون پس از اطمینان از اعتبار سندی آن می توان گفت: بهترین دلیل بر اهمیت بحث وصایت، مطرح کردن آن در آغاز رسالت و نخستین دعوت رسمی و علنی است؛ زیرا رسالت با امامت کامل خواهد شد. علاوه بر این، احادیث منزلت، سفینه، ثقلین و لوح و قلم نیز حاوی پیام وصایت امام علی(ع) در کلام نبی اکرم(ص) هستند که تفصیل این موارد مجال دیگری را می طلبد. البته صریح ترین کلام، حدیث غدیر است که به آن خواهیم پرداخت.
۲-۲. وصایت حضرت علی(ع) در رفتار پیامبر اکرم(ص):
علاوه بر گفتار نبی اکرم(ص) رفتار آن بزرگوار نیز همواره امام علی(ع) را به عنوان شخصی که لیاقت انجام اموری را دارد که دیگران از انجام آن ناتوانند، معرفی می کرد و فقط او را لایق خلافت و وصایت مقام خود می دانست. بیان رفتارهای ویژه پیامبر در معرفی او به عنوان وصی و جانشین خود، فرصتی فراتر را می طلبد و در چنین نوشتار کوتاهی نمی گنجد. رفتارهایی چون قبول تربیت علی(ع) در کودکی، قرار دادن او به جای خود در لیله المبیت و نزول آیه ۲۰۷ بقره در شأن آن حضرت، مأمور کردن او برای پرداخت امانت های مردم مکه به آنان، برقراری پیمان اخوت با او در مدینه، انتخاب او به عنوان پرچمدار در جنگ خیبر و بیان جملاتی در وصف علمدار خیبر قبل از آن، قرار دادن او بر دوش خود برای شکستن بت ها در جریان فتح مکه، مأموریت تلاوت آیات برائت در منی به او، مأموریت دادن برای جمع آوری زکات و تحسین پیامبر از روش عادلانه آن حضرت و... نمونه هایی از تأیید عملی وصایت امام علی(ع) برای پیامبر اکرم(ص) است که برای بسیاری از آنها از جانب خداوند و پیام آور او، نشان های لیاقت - در قالب نزول آیه و بیان حدیث - و تحسین اعطا شده است. درمجموع رفتارهای پیامبر اکرم(ص) از ابتدای بعثت تا انتها، به خوبی بیانگر حمایت های دینی، معنوی و سیاسی آن حضرت از امام علی(ع) است که به دلیل ذکر این مناقب و فضایل در کتاب های تاریخی و تفسیری از تفصیل آنها پرهیز می کنیم.
۲-۳. تجلی ولایت و وصایت در غدیر:
در دهمین سال هجرت، پیامبر آخرین و تنها حج خود پس از مهاجرت به مدینه را به جا آورد. هنگام بازگشت، در روز هیجدهم ذی الحجة و زمانی که به غدیر رسیدند، جبرئیل نازل شد و آیه «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَابَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَیَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ» (مائده، ۶۷) را فرود آورد. رسول الله(ص) در آن آفتاب سوزان پس از نماز ظهر به همه امر فرمودند برای شنیدن پیامی که نگفتن آن، مساوی با نقص رسالت است، متفرق نشوند. پس از اجتماع مردم، پیامبر بر فراز منبری از جهاز شتران قرار گرفت و خطبه طولانی غدیر را ایراد فرمود.
فرازهایی از آن خطبه، فهرست وار و به ترتیب عبارتند از:
حمد خدا؛
بیان اوصاف و توانمندی های خداوند سبحان؛
بیان اینکه خداوند به پیامبر، امر فرموده که فرمان او را به مردم بگوید (لاَنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنی انّی اِنْ لم اَبْلُغ مَا اَنزلَ اِلیَّ فَمَابَلَّغْتُ رِسالَتی... فَاَوْحَی اِلیَّ بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم یَا اَیُّها الرَّسول بَلِّغْ مَا اُنْزِلَ اِلَیکَ مِنْ رَبِّک وَ اِنْ لم تَفْعَل فَمَابَلَّغْتَ رِسَالَته...)؛
بیان اینکه جبرئیل سه بار بر پیامبر نازل شد تا پیام خدا را برساند؛
بیان اینکه منزلت علی(ع) برای پیامبر اکرم(ص) مانند منزلت هارون برای موسی(ع) است؛
گله پیامبر از وجود منافقان بسیار و صرف نظر از ذکر نام آنان به دلیل بزرگواری آن حضرت؛
تأکید مجدد بر نقص رسالت در صورت عدم ابلاغ دستور خداوند؛
نصب علی(ع) به عنوان امام از طرف خداوند، لزوم اطاعت از او و حرمت مخالفت با او (فَاعْلَموُا معَاشِرَ النَّاس اِنَّ اللهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُم وَلیّاً وَ اِمَاماً مُفْتَرِضاً طَاعَتُهُ عَلیَ المهاجِرینَ وَ الانْصار و عَلی التَّابِعینَ لهم بِاحسانٍ وَ عَلیَ الْبَادِی وَ الحاضِر وَ علیَ الاعْجَمی وَ العَربی و الحُرِّ وَ الممْلوک وَ الصَّغِیر وَ الکَبیر...)؛
تأکید مجدد بر امامت علی(ع) و اولاد ایشان (ثُمَّ مِنْ بَعدی عَلیٌ وَلیُّکُم وَ اِمامُکُم بِامرِ الله رَبُّکُم ثُمَّ الامامَة فی ذُرُّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ اِلی یومِ الْقِیامةٍ)؛
تعلیم همه حلال ها و حرام ها و همه علوم به علی(ع)؛
اشاره به اول مسلمان بودن علی(ع) و اولین فدایی پیامبر(ص) بودن؛
برتر قرار دادن علی(ع) و تعیین ایشان به امامت از طرف خداوند سبحان (وَ اقْبِلوُهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ اِنَّهُ اِمَامٌ مِنَ اللهِ)؛
ورود مخالف علی(ع) به جهنم؛
کافر محسوب شدن کسی که به این امر شک کند؛
افضل بودن علی(ع) از مردم؛
بیان خبر جبرئیل که دشمن علی(ع) ملعون و مغضوب است (مَلْعُونٌ ملعونٌ، مَغْضُوبٌ مغضوبٌ، مَنْ رَدَّ قَوْلی هذا وَ لم یُوَافِقهُ، اَلاَ أِنَّ جِبرَئَیل خَبَّرَنی عَنِ اللهِ تَعالیَ بِذلک وَ یَقوُلُ مَنْ عَادی عَلِیّاً وَ لم یَتَوَلَّهُ فَعَلِیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی)؛
دعوت به پیروی از محکمات و پرهیز از متشابهات قرآن؛
دست علی(ع) را بلند کردن و گفتن: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهَذَا عَلیٌ مَوْلاهُ وَ هُوَ عَلیُّ بنُ اَبی طالِب اَخِی وَ وَصِیّی؛
نامیدن علی(ع) و اولادش به عنوان ثقل اصغر و معرفی قرآن به عنوان ثقل اکبر؛
ودیعه بودن علی و اولادش در میان مردم؛
بیان اینکه حق رسالت با این اعلام، ادا شد؛
بیان اینکه این اعلام از جانب خداوند است و غیر از علی(ع) کسی لایق این سمت نیست (اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ قَالَ وَ اَنَا قُلْتُ عَنِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ اَلاَ اِنَّهُ لَیْسَ اَمِیرُالمؤمِنینَ غَیرَ اَخِی وَ لاَتَحِلُّ اِمْرَةُ المْؤمِنینَ بَعْدِی لِاَحَدٍ غَیْرَهُ)؛
تأکید مجدد پیامبر(ص) بر حقانیت علی(ع) (هَذا عَلیٌ اَخِی وَ وَصیّی وَ وَاعِی عِلْمِی وَ خَلِیْفَتی عَلی اُمَّتی وَ عَلی تَفْسِیرِ کِتابِ الله عَزَّوَجَلَّ)؛
دعا در حق محبان و لعن مخالفان علی(ع)؛
شاهد گرفتن خداوند بر اینکه تفسیر اسلام برعهده علی(ع) است تا دین کامل شود (...بِمَا اَکْمَلْتَ لِعِبَادِکَ مِنْ دِینِهِمْ وَ اَتْمَمْتَ عَلَیْهِمْ نِعْمَتَکَ وَ رَضیتَ لهَمُ الاسلامَ دِیناً فَقُلْتَ وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیرَ الاسلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فی الآخِرَةِ مِن َالخاسِرین)؛
تأکید مجدد بر اکمال دین با امامت علی(ع) (اِنَّما اَکْمَلَ اللهُ عَزوجلَّ دِیْنَکُمْ بِاِمَامَتِهِ)؛
به کار بردن صفاتی مانند تقی، نقی، هادی، مهدی و... برای علی(ع)؛
معرفی علی(ع) و اولاد او به عنوان برترین و بهترین اوصیا (نَبِیُّکُمْ خَیْرُ نَبِیٍّ وَ وَصِیُّهُ خَیْرُ وَصِیٍّ وَ بَنُوهُ خَیْرُ الاوْصِیاء)؛
معرفی دشمن علی(ع) به عنوان دشمن خدا؛
تأکید بر اینکه سوره مبارکه عصر در مورد علی(ع) است؛
بیان اینکه پس از مرگِ پیامبر(ص) به عقب برنگردید؛
ذکر مجدد صفات پسندیده علی(ع)؛
بیان اینکه صحیفه، نزد علی(ع) است؛
قرار دادن امامت در اولاد او تا قیامت؛
تأکید دوباره بر امامت او (هذا علیٌ اِمامُکُمْ وَ وَلیُّکُم وَ هو مَواعِیدُ الله)؛
تأکید مجدد بر وجود امامت پس از علی(ع) در اولادش (اَنَا صِراطُ اللهِ المستقیمُ الذی اَمَرَکُمْ بِاتِّبَاعِهِ ثم عَلیٌّ مِنْ بَعْدِی ثم وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ اَئِمةٌ یَهْدوُنَ اِلیَ الحقِّ)؛
خواندن سوره حمد؛
معرفی دشمنان علی به عنوان منافق؛
وعده ورود بدون حساب به بهشت به پیروان علی(ع) (یَدْخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حسابٍ)؛
تأکید مجدد بر عذاب جهنم برای مخالفان علی(ع)؛
تأکید مجدد بر وصایت علی(ع) (اِنِّی نَبِیٌ وَ عَلیٌّ وَصِیّی)؛
نامیدن مهدی(ع) فرزند علی(ع) به عنوان آخرین امام در سلسله اوصیا (و اِنَّ خَاِتمَ الاَئِمَّةِ مِنَّا الْقائِمُ المهدِی صَلواةُ اللهِ علیه)؛
بیان دوباره فضایل علی(ع) (اَلّاَ أَنَّهُ ناصِرُ دِینِ اللهِ، اَلّاَ أنَّهُ خِیَرَةُ اللهِ، اَلّاَ أَنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ...)؛
معرفی علی(ع) به عنوان آخرین وصی و حجت دین خدا (وَ لاَحُجَّةَ بَعْدَه)؛
وجود همه علوم نزد او؛
سفارش به فریضه حج، اقامه نماز و پرداخت زکات؛
بیان اینکه علی(ع) مبین دستورات دینی است (فَعَلیٌّ وَلیُّکُم وَ مُبَیِّنٌ لَکُمْ)؛
تأکید مجدد بر امامت او و اولادش؛
نام بردن از قائم دین (قَائِمُهُمُ المهدی)؛
تأکید بر نماز، زکات، امر به معروف، نهی از منکر، توجه به قیامت و لزوم اقرار به امامت علی(ع) (الاِقْرارَ بِمَا عَقَدْتُ لِعَلیٍّ مِنْ اِمْرَةِ المؤمِنین)؛
تأکید مجدد بر امامت در صلب علی(ع)؛
نام بردن از امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به عنوان بزرگان جوانان بهشت (و اَنَّهُما سَیِّدا شَبابِ اَهلِ الجَنَّه)؛ امام بودن آنان (وَ اَنَّهُمَا الامامانِ بَعدَ اَبِیهِمِا عَلیٍّ)؛
خود را پدر آنان خواندن (و اَنَا اَبُوهُمَا قَبْلَهُ)؛
شاهد گرفتن خدا و ملائکه بر این امر(کَفیَ بِاللهِ شَهیداً... وَ مَلائِکةُ اللهِ وَ جُنُودُهُ و عَبِیدُهُ)؛
بیان اینکه بیعت کننده با علی بیعت کننده با خداست (مَنْ بَایَعَ فَاِنمَّاَ یُبَایِعُ اللهَ عزَّوجلَّ)؛
لزوم بیعت با علی، حسن و حسین(ع) و اولاد ایشان (بایِعوُا عَلِیّاً وَ الحسنَ و الحسینَ و الائِمَّةَ کَلِمَةً طَیِّبَةً بَاقُیَةً)؛
لزومِ خواندن علی(ع) به نام امیرالمؤمنین (سَلِّموُا عَلیَ عَلیٍّ بِاِمْرَةِ المؤمنینَ)؛
ذکر مناقب آن حضرت در قرآن (اِنَّ فَضَائِلَ عَلیِّ بنِ ابی طالبٍ عِنْدَ اللهِ عزّوجلَّ وَ قَدْ اَنْزَلهَا فی الْقُرآنِ اَکْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِیَهَا فی مَقامٍ واحدٍ) و سرانجام تأکید مجدد بر ورود بیعت کنند گان و محبان علی(ع) به بهشت. این فهرستی از عناوین خطبه غدیر بود که مرتبط با بحث وصایت امام علی(ع) است. غدیر، مصداق آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِیناً». (مائده، ۳) است.
بررسی خطبه غدیر که ما فقط به عناوینی از آن اشاره کردیم، به خوبی مبین نصب الاهی امیرالمومنین(ع) به عنوان وصی نبی اکرم(ص) است و بحث درباره این مطلب که عبارت «مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَهَذا عَلیٌ مَولاهُ» به معنای دوستی آن حضرت است، نه ولایت و امامتِ ایشان، امری بسیار مضحک و بی پایه و اساس است. پیامبر اکرم(ص) در این خطبه، بارها نام علی(ع) و اولاد او را برده است و رسماً ایشان را وصی، خلیفه، مبین و مفسر دین و منصوب از جانب باری تعالی می خواند و بیعت با او را بیعت با خدا می داند، آیا باز می توان در وصی بودن امام علی(ع) برای نبی اکرم(ص) تردید کرد؟ از این رو باید زحمات افرادی چون میرحامد حسین صاحب عقبات الانوار، علامه امینی صاحب الغدیر و دیگر بزرگان را ستود که ثابت کردند این حدیث شریف در منابع سنی نیز به چند طریق ذکر شده است و همه ایشان ناگزیر از پذیرش وصایت حضرت امیر(ع) برای نبی اکرم(ص) هستند. از بهترین دلایل برای جانشینی امام علی(ع) کلمات خود آن حضرت در نهج البلاغة (۱۰) و سیره اصحابی مانند سلمان، اباذر و ابن عباس پس از رحلت پیامبر است که هرگز حاضر به بیعت با خلفا نشدند و همواره بر غصب حق علی(ع) استدلال می کردند.
نتیجه آنچه از مجموع این نوشتار به دست می آید، لزوم امر وصایت پس از نبوت و ابتر بودن نبوت بدون وصایت است، زیرا همه انبیای اولواالعزم، به امر خداوند برای خود اوصیایی برگزیدند و نبی اکرم(ص) نیز از این قاعده مستثنا نبود و پس از اکمال دین، علی(ع) و اولاد او را مفسر و مرجع دینی بعد از خود نامید.
جمع بندی مباحث را در چند امر بیان می کنیم:
۱. دین خدا فقط یک دین و همان اسلام و تسلیم شدن است که از آدم صفی الله شروع می شود و با خاتم حبیب الله به کمال می رسد، این دین بر سه رکن توحید، نبوت و معاد استوار است و هر پیامبری که به مقتضای زمان، یک شریعت از این دین الاهی را بیاورد، نبی اولواالعزم خوانده می شود.
۲. اکمال نبوت هر پیامبری در گرو تعیین وصی اوست و نبوت بی وصایت، ابتر است. انبیای صاحب شریعت، به دلیل مسایلی مانند درگیری با حاکمان ظالم و بیان مطالب نو که گاه جامعه آنها هنوز پذیرای آن نبود، نمی توانستند شریعت خود را به خوبی تبیین نمایند؛ از این رو تبیین، تفسیر و تکمیل شریعت خود را به وصی خود می سپردند.
۳. اکمال دین نیز در گرو تعیین وصی است؛ اگر نبوت هر پیامبری نیازمند یک وصی است، دین الاهی نیز پس از ارسال شریعت، نیازمند یک وصی است تا بتواند علاوه بر تفسیر شریعتِ آن نبی و کمک به او در انجام رسالت، در مرحله تکمیل دین الاهی - که گاه فراتر از محدوده شریعت است - عمل نماید.
۴. دین خاتم و اکمل، وصی خاتم و اکمل می طلبد. همه انبیا دارای اوصیایی بوده اند که در اکمال نبوت و دین ایشان، ایفای نقش کرده اند؛ اما چون انبیای سابق، شریعت محدودتری داشتند، حد و مرز وصایت آنها نیز محدود می شد. پس از اینکه دین خدا و شریعت الاهی با رسالت نبی اکرم(ص) کامل و تمام حد و مرز آن روشن شد، نیازمند یک وصی است که خود کامل ترین، برترین، صاحب همه علوم و منصوب از جانب خداوند باشد؛ چه اینکه در غیر این صورت نقض غرض در هدایت مردم لازم می آید. از این رو ما معتقدیم کامل ترین دین و شریعت، نیازمند کامل ترین وصی است.
۵. بحث انگیزترین مسأله در زمان رسول الله(ص) از بعثت تا رحلت ایشان، مسأله جانشینی بود که به امر خداوند حکیم از نخستین روز اعلام نبوت خویش (دعوت عشیره خود) (شعراء، ۲۱۴) تا آخرین لحظه (حدیث لوح و قلم) همواره دل نگران و متوجه آن بود. او اوج این دعوت، غدیر است که در آن بدون هیچ تردید، علی(ع) به عنوان وصی، جانشین، مبین، مفسر، مکمل و حجت خدا پس از رسول او معرفی شد و چون نبی اکرم(ص) آخرین نبی است، طبیعتاً علی(ع) نیز وصی است نه نبی و پس از او فرزندانش وظیفه مرجعیت دینی و زعامت سیاسی را برعهده دارند.
درنتیجه دین خداوند که از آدم شروع و با خاتم کامل شد و دارای کامل ترین نبی (محمد(ص)) وکامل ترین شریعت (اسلام) است، نیازمند کامل ترین وصی نیز می باشد، که باید تا قیامت رسمیت داشته باشد در غیر این صورت نقض غرض در هدایت بشر است. این وصی را پیامبر اسلام(ص) به امر خداوندِ حکیم تعیین کرد و وصی اکمل برای دین اکمل منصوب شد و غدیر، تجلیگاه تحقق این آرمان بلند است... . والحمدلله رب العالمین.
پی نوشت:
۱. برای آگاهی بیشتر از این داستان بنگرید به: قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء؛ محمد محمدی اشتهاردی، قصههای قرآن؛ عیاشی، تفسیر عیاشی؛ ابوجعفر طبرسی، مجمع البیان؛ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۱.
۲. برای آگاهی بیشتر از داستان حضرت ابراهیم(ع) بنگرید به: کتاب مقدس (سفر پیدایش، ابواب ۱۲ - ۲۴)؛ قرآن کریم (سوره¬های ابراهیم، انبیا، صافات و...).
۳. البته در منابع اسلامی نیز گاه اسحاق را گزینه ذبح ابراهیم می دانند؛ اما مشهور می گویند: او اسماعیل بوده است؛ البته ممکن است اعتقاد نخست، از اسرائیلیات باشد. برای آگاهی بیشتر به تفاسیر قرآن کریم، ذیل آیات پیشگفته مراجعه فرمایید.
۴. البته تورات، آن را قصر دختر فرعون می داند.
۵. برای آشنایی بیشتر بنگرید به: کتاب مقدس (سفر خروج، باب ۲ به بعد تا پایان سفر تثنیه)؛ قرآن کریم (سوره های بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، طه، انبیا، قصص، نمل و...) و تفاسیر این آیات.
۶. الان نیز کلیسای واتیکان، خود را از سایر کلیساها برتر می¬داند؛ چون قبر شمعون، وصی عیسی در آنجاست و آنان خود را وصی شمعون می-دانند.
۷. برای اطلاعات بیشتر بنگرید به: تفاسیر عیاشی، قمی و... ذیل آیات مذکور؛ قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء؛ محمدبن بابویه قمی (صدوق)، کمال الدین و تمام النعمۀ و عیون اخبار الرضا(ع)؛ نعمانی، الغیبۀ، محمدحسن طوسی الغیبۀ.
۸. برای آگاهی بیشتر از وقایع صدر نخست مسیحیت، بنگرید به: کتاب مقدس (اناجیل اربعه)؛ جان بایرناس، تاریخ جامع ادیان؛ جمعی از نویسندگان، جهان مذهبی؛ هانس کونگ، تاریخ کلیسای کاتولیک؛ عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، مسیحیت؛ و... .
۹. برای اطلاع بیشتر از وقایع صدر اسلام و بحث جانشینی امام علی(ع)، بنگرید به: عزالدین ابن اثیر، تاریخ کامل؛ محمدبن اسحاق، سیره ابن اسحاق؛ ابوجعفر محمدبن بابویه قمی (صدوق)، عیون اخبار الرضا؛ محمدبن شعبه حرانی، تحف العقول عن آل الرسول؛ ابوجعفر محمدبن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب؛ ابن هشام، السیرة النبویة ؛ محمدبن نعمان (مفید)، الارشاد؛ احمدبن اسحاق یعقوبی، تاریخ یعقوبی.
۱۰. امام علی(ع) بارها از زایل شدن حقش و همچنین صبر و سکوت خود به دلیل حفظ اسلام خبر داد. خطبه۲: ...وَ فِیهِمُ الوَصِیّةُ و الوِرَاثََةُ...؛ خطبه ۳: ...فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَذیً وَ فِی الْحَلْقِ شَجاً...وَ لولا حضُورُ الحاضِر...وَ ما أخَذَاللهُ عَلیَ العُلماء...لَاَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلیَ غَارِبِهَا..؛.خطبه ۶: ...فَوَالله مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی مُسْتأثِراً عَلَیَّ مُنْذُ قَبَضَ اللهُ نَبِیَّهُ...؛ خطبه ۶۷: ...لَو کانتِ الاِمَامةُ (اَلاِمارَة) فِیهِم لَمْ تَکُنِ الْوَصِیَّةُ بِهِمْ... و...
منبع:
فصلنامه علمی ـ پژوهشی اندیشه نوین دینی، سال چهارم، شماره دوازدهم، بهار ۱۳۸۷، صفحات۹ - ۳۶ نویسنده: حبیب الله طاهری(دانشیار دانشگاه تهران.)
منابع:
۱. قرآن
۲. نهج‌البلاغه
۳. کتاب مقدس
۴. ابان، ابا، ۱۳۵۸، قوم من؛ تاریخ بنی‌اسرائیل، ترجمه نعمت‌الله شکیب اصفهانی، تهران، کتابفروشی یهودا بروخیم و پسران.
۵. ابن‌اسحاق، محمد، ۱۳۶۸، سیره ابن‌اسحاق (السیر و المغازی)، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
۶. ابن‌اثیر، عزالدین، ۱۳۷۴، تاریخ کامل، ترجمه حسین روحانی، تهران، اساطیر.
۷. ابن‌بابویه قمی(صدوق)، ابوجعفر محمدبن علی، ۱۳۸۴، کمال الدین و تمام النعمة.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.