دنبال علم رفتن ۱۳۹۲/۱۱/۱۷ - ۲۷۷۴ بازدید

چرا باید به دنبال علم برویم؟

پاسخ اجمالی: رمز تاکید اسلام بر علم و معرفت این است که خیر دنیا و آخرت انسان در گرو معرفت و دانش است.پاسخ تفصیلی: اهمیت و عظمت مقام علم؛ در حدی است که خداوند در قرآن به پیامبرش دستور می دهد: «قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون... ؛(ای پیامبر!)بگو: آیا کسی که عالم است با کسی که نمی داند برابر است». (زمر، آیه 9)پیامبر اسلام در مقام ارزش گذاری به علم می فرماید: «طلب العلم فریضة علی کل مسلم الا ان الله یحب بغاه علم؛ دانش آموختن بر هر مسلمانی واجب است. همانا خدا، طلب کنندگان دانش را دوست دارد». (اصول کافی، ج1، کتاب فضل العلم، ح 1، ص 35)
گرایش به یادگیری علوم به انگیزه های مختلف صورت می گیرد و به طور معمول نیازهای اولیه حیاتی و طبیعی و محسوس، جاذبه های بیشتری برای انسان ها دارد. لذا برای فراهم سازی بیشتر آسایش و تسلط بیشتر بر طبیعت، گرایش های مختلف علمی و تخصص های فراوان به وجود آمده است. اما تنها وارستگان و ژرف اندیشان هستند که فراتر از نیازهای اولیه طبیعی و محسوسات به ارتباط نهانی دانش ها و ارتباط جهان هستی با آفریننده آن فکر می کنند و از هدفمندی این همه جنب و جوش ها سخن به میان می آورند.
مهمترین رسالت دین، ایجاد انگیزه ی فراطبیعی در میان انسان ها و جهت دهی صحیح به تلاش های روزانه با رویکرد توحیدی است به طوری که علاوه بر تأمین نیازهای روزمره ی زندگی، به هدفمندی و تلاش برای دستیابی به مقصود هستی اقدام کند. از این رو در فرهنگ اسلامی تمام دانش های مورد نیاز برای زندگی بشری دارای اهمیت است و توصیه شده به مقدار لازم و نیاز جامعه، مردم برای فراگیری آن اقدام کنند و از آن به «واجب کفایی» تعبیر شده است.
اما برای همه انسان ها در هر مرتبه علمی که قرار دارند، توجه به هدف و هدفمندی جهان و ایمان به مبدأ و معاد، لازم و «واجب عینی» شمرده شده است و غفلت اکثریت جامعه بشری جای تأسف دارد؛ زیرا حتی از علوم تجربی و مهندسی نیز می توان به آن هدف مقدس دست یافت و منافاتی با زندگی روزمره ندارد. لذا از نظر قرآن و روایات، علم، وسیله است نه هدف؛ آن هم وسیله اى که انسان را به کمال مى رساند و دنیا و آخرت او را آباد مى کند. پس علوم غیردینى نیز مى تواند نقش آفرین بوده و موجبات سعادت آدمى را فراهم کند. این در صورتى است که هدف تلقى نشود، بلکه وسیله پیشرفت و رسیدن به کمال باشد. از طرف دیگر علوم دینى نیز اگر طالب آن قصد رسیدن به دنیا را داشته باشد، موجب بدبختى انسان مى شود.
در نگاه کلى قرآن، هر علمى که انسان را به دنیاپرستى سوق دهد و به چنگال مادیات بسپرد و فهم و شعور او را به طرف خواب و عیش و نوش بکشاند هدف نهایى او را تنها وصول به مادیات قرار دهد، چیزى جز ضلالت و گمراهى نیست.
 اسلام علاوه بر اینکه به پیروان خود سفارش می کند که علم آموزی داشته باشند حتی به مخالفین خود نیز سفارش می کند که دنبال حکمت و علم باشید چون می داند که انسانی که به حکمت برسد به حقیقت نزدک شده و به حقانیت حقایت پی می برد لذا توصیه اکید می کند که بیایید و با علم آموزی و کسب معارف خود را در معرض بیشترین حقایق قرار دهید. معجزه پیامبر اسلام(ص) قرآن است که کتابی سراسر معارف و حکمت است و این خود نشان از اهمیت علم در اسلام دارد زیرا می دانید که معجزه دیگر انبیاء کتاب نبوده است و معجزاتی داشته اند که مشاهده ای و وقوعی بوده است ولی تنها معجزه اسلام قرآن است که دانش و علم را شامل می باشد. دیگر ادیان هم به علم اشاره دارند ولی در اسلام شروع، خاتمه و میانه راه و همه و همه چیز با علم و معرفت سنجش می شود و عالم و دانشجو و کاسب علم از ثواب و قرب زیادی برخوردار می باشد و روایات و سفارشات بیشماری در این مسئله وارد گردیده است. قرآن هم سخن خود را با « خواندن » ، « علم » و « کتابت » آغاز کرد و پیوسته مسلمانان را به تفکر و تدبر درهر چه آفریده شده است ، فرا خواند .
قرآن علم را نور و جهل را ظلمت می داند ، می فرماید مطلقا نور بر ظلمت ترجیح دارد .
در سیره پیامبر صلی الله علیه وآله بیشترین تاکید در مورد علم آموزی است که به برخی از آنها اشاره می کنیم: 
- از پیامبر اکرم( صلّی الله علیه و آله ) روایت شده است که: «خداوند چون برای کسی نیکی بخواهد او را عالمی ژرف نگر در دین می سازد»( المحجه البیضاء، ج 1، ص 17)
- همچنین از ایشان نقل شده است: عالم هفتاد درجه از عابد برتر است. [همان، ص 18]
و نیز فرموده اند: « کسی که دوست دارد به آزادشدگان از آتش نگاه کند، باید به دانش آموزان نظر نماید. قسم به کسی که جانم به دست اوست هیچ دانشجویی که در مسیر علم رفت و آمد می کند نیست مگر آنکه خداوند برای هر قدمش عبادت یکسال را می نویسد و برایش با هر قدمی که بر می دارد شهری در بهشت می سازد و در حالی که بر زمین گام می زند زمین برایش آمرزش می طلبد و او در حالی که بخشوده است صبح و شام می کند و فرشتگان گواهی می دهند که دانش طلبان، آزادشدگان خدا از آتشند. »
- پیامبر ( صلّی الله علیه و آله و سلّم ) در روایت دیگری فرموده اند:
- کسی که راه علم آموزی را می پوید خداوند او را در راهی به سوی بهشت پیش می برد(اصول کافی، ج 1، کتاب فضل العلم، باب ثواب العالم و المتعلم)
- از پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نقل شده است:
چون روزی آید که در آن علمی که مرا به خداوند نزدیک کند بر من افزوده نشود مرا در طلوع خورشید آن روز مبارکی نیست. (المحجه البیضاء، ج 1، ص 16)
- سفارش به خواندن در نزول اولین آیات بر پیامبرصلی الله علیه وآله.
دین اسلام،کامل ترین دین در میان ادیان الهی است که به همه جوانب زندگی انسان نگاهی ویژه دارد و برنامه ای کامل برای این منظور در نظر گرفته تا انسانها با عمل به این برنامه به تکامل برسند. سفارش و تأکید بسیار اسلام برعلم آموزی،تا جایی است که نخستین آیاتی که بر پیامبر بزرگوار اسلام نازل شد، سفارش به خواندن بود: اقرا باسم ربک الذی خلق. خلق الانسان من علق. اقرا و ربک الاکرم. الذی علم بالقلم. (علق: ۱-۵)
«بخوان به نام پروردگارت که (جهان را)آفرید.(همان کسی که) انسان را از خون بسته ای خلق کرد. بخوان که پروردگارت بزرگوار است؛ همان کسی به وسیله قلم تعلیم کرد و به انسان آنچه را نمیدانست،یاد داد».
- تعلیم وعلم آموزی ، از اهداف بعثت حضرت رسول معرفی شده :
خداوند در قرآن کریم با صراحت تعلیم را یکی از اهداف برانگیخته شدن پیامبر اکرم(ص) دانسته وفرموده است: «هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ؛ او کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده ،رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنان میخواند وآنان را تزکیه می کند و به آنان کتاب (قرآن )و حکمت می آموزد همانا پیش از این ، همه در ورطه جهالت و گمراهى آشکار بودند».
رسول خدا صلی الله علیه وآله در گفتار و رفتار خود بارها به اهمیت علم،آموختن و نقش آن درتکامل زندگی انسان تأکید و سفارش کرده است. نقل است پیامبر اکرم(ص) دو گروه را در مسجددید؛گروهی مشغول عبادت بودندو گروهی سرگرم مذاکره و بحث علمی . پس آن حضرت ، رفتن به نزد گروه دوم را بر پیوستن به جمع عبادت کنندگان ،ترجیح داد ودرباره این رفتار خود فرمود:«من برای تعلیم فرستاده شده ام».
- ترغیب وتشویق به علم ودانش اندوزی بدون قید وشرط:
 تحصیل علم از نظر اسلام یک ضرورت مطلق است و هیچ قید و شرطی ندارد. «نه قید زمانی نه قید مکانی وفردی ونه هیچ قید ومحدودیت دیگری ؛ از دیدگاه اسلام هیچ امری نمی تواند مانع کسب علم و دانش شود به عنوان نمونه:
1) مسئله جنسیتی نمی تواند مانع کسب و علم دانش شود:چنانکه نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) می فرماید:«طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَة؛کسب علم و دانش بر هر زن و مرد مسلمان واجب است.»( بحار الأنوار، ج 1، ص 177. )
هنگامی به اهمیت این سخن پی خواهیم برد که توجه داشته باشیم در آن عصر زنان و دختران پَست‌ترین موجود به حساب می‌آمدند و به تعبیر قرآن کریم:«إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ؛ هر گاه به یکى از آنها بشارت دهند دخترى نصیب تو شده صورتش (از فرط ناراحتى) سیاه مى شود، و مملو از خشم مى گردد.» (سوره نحل، آیه 58.)
2) زمان نیز نمی تواند مانع کسب علم و دانش شود:چنانکه نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله) در این زمینه می فرماید:«اطلبوا العلم من المهد إلى اللّحد؛ از گهواره تا گور دانش بجوئید. نشان می دهد علم آموزی،محدودیت زمانی ندارد.» (نهج الفصاحة ص 218.)
3) دوری مکان نیز نمی تواند مانع کسب علم و دانش شود:چنانکه رسولخدا (صلی الله علیه و آله) در این راستا فرمودند:«طلبوا العلم و لو بالصّین؛دانش طلب کنید هر چند در چین باشد.» (الحکم الزاهره، ص 51.)
از نظراسلام،طلب علم فریضه ای است که جا ومکان خاصی نمی شناسد و محدودیت مکانی ندارد.
- در پاره ای روایات بر این حقیقت تأکید شده است که علم باید برای رضای خداوند باشد, (همان، ص 330) حضرت رسول اکرم به روایت امیرمؤمنان می فرماید: «هر که علم را برای رضای خدا طلب کند به هیچ بابی از آن دست نمی یابد مگر آن که به سبب آن در نفس خود دارای فروتنیی افزون تر می شود و در میان مردم بیشتر به تواضع می پردازد و ترس او از خدا افزایش پیدا می کند و کوشش او در کار دین بیشتر می شود. این کس همان است که از علم سود می برد و باید آن را بیاموزد.
- در فرهنگ دینی علم باید برای فهمیدن باشد نه برای جدال کردن، فخرفروشی و فریب دادن دیگران، (همان، ص 332)
-اگر علم و دانش برای خدا نبود و رضای حضرت حق در آن مقصود و منظور اصلی نباشد علمی است که حجاب اکبر خواهد بود و چنین علمی آدمی را به کمال نمی رساند ولو آن که علم دینی باشد.
 در پایان این حدیث شریف را که از غرر روایات است تقدیم کرده و به تفکر در آن توصیه می کنم : حضرت علی (ع) می فرماید: «سر علم، فروتنی و تواضع است و چشم آن، تهی بودن از رشک [و حسد] و گوش آن، فهم و زبان آن، راستگویی و قلب آن، نیت نیکو و عقل آن، شناخت اسباب امور و از ثمرات آن است : تقوا و دوری گزیدن از هوس و هوا و پیروی از هدایت و پرهیز کردن از گناهان و دوست داشتن برادران و گوش دادن به سخنان دانشمندان و پذیرفتن از ایشان. نیز از ثمرات آن است، فروگذاشتن انتقام با قدرت و قبیح شمردن ارتکاب باطل و پسندیدن پیروی از حق و گفتار راست و دوری گزیدن از شادی به غفلت و از انجام دادن هر کاری که مایه پشیمانی شود. علم بر عقل می افزاید و در آموزنده خود صفات پسندیده می آفریند... و آز را سرکوب می کند و مکر را از کار می اندازد و بخل را می کشد و جانور وحشی را به بند می اندازد و آدمی را به درستی در گفتار و کردار می رساند».(الحیاه، ج 2, ص 335, حدیث 8)
برای مطالعه بیشتر ر.ک:
- علم و دین ایان، ایان باربور، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی
- دین و چشم اندازهای نو، نوشته چند نفر از دانشمندان غربی، ترجمه غلامحسین توکلی
- عقل سلیم علم، جیکوب برونوسکی، ترجمه کامبیز عزیزی، نشر نی.
ـ از علم سکولار تا علم دینی ، فیزیکدان ایرانی دکتر مهدی گلشنی
ـ قرآن و علوم طبیعت ، دکتر مهدی گلشنی
ـ تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، دکتر مهدی گلشنی
ـ علم دینی ، سید حمیدرضا حسنی
 

 

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.