نسخه آزمایشی

زن از دیدگاه امام خمینى (ره) ۱۳۹۲/۳/۱۵


یکى از مهمترین الگوهاى دین‏شناختى حضرت امام در حوزه مسایل زنان، که در واقع یک وجه مهم و اساسى در تمایز میان اندیشه و نگاه ایشان و بسیارى از بزرگان دیگرى که از زبان دین سخن مى‏گفتند و مى‏گویند، به شمار مى‏رود؛اصل و محور فراگیر و گسترده‏اى است که در اینجا با عنوان مسؤولیت و دخالت در سرنوشت،از آن نام مى‏بریم. آن چه در این بخش مورد نظر است عمدتا از وجه نظر مسؤولیت عملى زن در دو حوزه فرد و جامعه است و نگاهى به بعد کلامى و مباحث انسان شناختى ندارد. تردیدى نیست که زن نیز ، در سرنوشت‏خود دخیل است و پاسخگوى عمل خود مى‏باشد.مدار تکلیف و مسؤولیت، عبارت است از اراده، اختیار و آزادى عمل از یک سوو خرد و آگاهى از سوى دیگر. شرایط هر انسانى- زن یا مرد -در گرو دستاوردها و اکتسابات خود است، چه خوب و چه بد:
کل نفس بما کسبت رهینة (۱)

و:

لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت (۲).

.آن چه در این مختصر از منظر دین‏شناسى امام مطرح می شود؛ زن و مرد و مسؤولیت مشترک آنان در حوزه عمل بانوان ،به ویژه در زمینه‏ حضور اجتماعى ایشان مى‏باشد.مظاهر حضور اجتماعى اعم از تلاشهاى فرهنگى، آموزشى، سیاسى و هنرى، تحصیل، اشتغال، تولیدات صنعتى، کشاورزى ،دامى و دیگر فعالیتهاى اجتماعى با «حفظ جهات شرعى‏»، اختصاص به قشر یا جنسى خاص ندارد و زنان نیز نه تنهاحق پرداختن به آنها را دارند بلکه در بسیارى موارد تکلیف دینى و اجتماعى آنان به شمار مى‏رود و تلاش حضرت امام نیز ،طى سالهاى مبارزه و پس از آن، از جایگاه مرجعى بزرگ و رهبرى که فقط و فقط از موضع احکام دین و تکالیف اسلامى سخن مى‏گوید، مصروف این شد که بانوان را به صحنه آورد و از قید و بندها و محرومیتهاى خودساخته‏اى که بر تلاش اجتماعى و نقش‏آفرینى آنان که با توطئه دشمنان و ناآگاهى ایجاد شده بود ،رها کند و آنان را به مرحله‏اى از رشد و بالندگى برساند که در ردیف یکى از افتخارات خود و جامعه اسلامى در آغاز وصیت‏نامه سیاسى الهى خویش اعلان کند:

((ما مفتخریم که بانوان و زنان پیر و جوان و خرد و کلان در صحنه‏هاى فرهنگى و اقتصادى و نظامى حاضر و همدوش مردان یا بهتر از آنان، در راه تعالى اسلام و مقاصد قرآن کریم فعالیت دارند...و از محرومیتهایى که توطئه دشمنان و ناآشنایى دوستان از احکام اسلام و قرآن بر آنها بلکه بر اسلام و مسلمانان تحمیل نمودند، شجاعانه و متعهدانه خود را رهانده و از قید خرافاتى که دشمنان براى منافع خود به دست نادانان و بعضى آخوندهاى بى‏اطلاع از مصالح مسلمین به وجود آورده بودند، خارج نمودند (۳))).

اصل همسانى زن و مرد در جایگاه اجتماعى و حضور سازنده و فعال در صحنه‏هاى مختلف جامعه -به عنوان یک انسان مستقل - امرى نیست که آشنایان به اسلام بى‏آلایش و رها از داوریهاى پیش‏ساخته و تکلفهاى خودساخته، به آن اذعان نداشته باشند.مفسر عالى‏قدر، علامه طباطبایى در شرح جایگاه اجتماعى زن در بیانى کلى مى‏نویسد:

زن در برآوردن نیازهاى انسانى و اجتماعى خویش با مرد یکسان است و مى‏تواند مستقلا تصمیم بگیرد و مستقلا عمل کند و مالک دستاوردهاى خود باشد.در نگاه ایشان تنها دو ویژگى در زن است که طبعا و به مقتضاى آن دو، مسؤولیتهاى خاصى را متوجه او مى‏سازد:

«آن دو ویژگى، یکى جایگاه و مسؤولیت زن در چرخه شکل‏گیرى وجود آدمى و رشد آن است؛ که بقاى نسل ،متکى بر این جایگاه است و طبعا در «تشریع‏» و تنظیم مناسبات اجتماعى، به مقتضاى آن ، احکام و مسؤولیتهایى را متوجه او مى‏سازد و دوم، ساختار لطیف و ظرافتهاى ادراکى وى است که به گونه‏اى در مسؤولیتهاى محوله به او تاثیرگذار مى‏باشد»

حضرت امام به مقتضاى شناخت همه جانبه و عمیقى که از آموزه‏هاى دینى دارند - به شرحى که در مقدمه گذشت - رسالت‏خود و انقلاب اسلامى را دستیابى زنان، به مقام والاى انسانى مى‏دانند، به گونه‏اى که بتواند در سرنوشت‏خود دخالت کند:

((ما مى‏خواهیم زن به مقام والاى انسانیت‏برسد.زن باید در سرنوشت‏خودش دخالت داشته باشد)). (۶)

اگر قرآن کریم، سرنوشت جوامع را به دست‏خود آنان مى‏داند و پیشرفت و تحولات نیک آن را در سایه تلاشهاى آحاد جامعه معرفى می نماید ؛انحطاط اخلاق، فرهنگ ،زوال نعمتها و شکست تمدنها را نیز ناشى از عملکرد خود مردم مى‏شمارد (۸) این «مردم» اختصاص به گروهى خاص ندارد.جلوه‏اى از این اصل قرآنى همان است که در سخنان امام بارها بر آن تاکید شده است; از جمله اینکه:

((اسلام زن را مثل مرد در همه شؤون، همان طورى که مرد در همه شؤون دخالت دارد، دخالت مى‏دهد)). (۹)

حضرت امام چنان که اشاره شد، دخالت در سرنوشت‏خود و شؤون اجتماعى را نه تنها حق بانوان ،بلکه تکلیفی شرعى ،به عنوان عمل به وظیفه دینى و اجابت دعوت الهى مى‏شمارند و این، الگویى است که ما را در شناخت‏بیشتر دین یارى مى‏دهد و یک عامل اساسى برای برترى اسلام در تکریم شخصیت زنان و حمایت از حقوق اجتماعى و سیاسى آنان و تاکید بر مشارکت و حضور آنان در عرصه‏هاى مختلف اجتماعى در مقایسه بادیگر مکاتب و نظامها است.

((این بانوان را کى بسیج کرده که در همه شؤون کشور دخالت مى‏کنند و دخالت‏بجایى هم مى‏کنند؟ اینها را خدا دعوت کرده است.اینها لبیک براى خدا دارند مى‏گویند)). (۱۰)

پیامبر اکرم (ص) دعوت خویش را، از روز نخست متوجه همه اقشار اجتماعى مى‏دانست.دومین فردى که به او ایمان آورد یک زن بود که تا آخر نیز به پاى ایمان خویش ایستاد و آن همه فداکارى کرد و نام خویش را به عنوان یکى از چهار زن برگزیده جهان توحید ثبت نمود.زنان در همه صحنه‏ها حضور داشتند، حضورى مسؤولانه و از سر اداى وظیفه دینی و رسالت ایمانى خود، در پاسخ به نداى پیامبر (ص).در نخستین بیعتى که با پیامبر (ص) پیش از هجرت در عقبه، از جانب چند نفر از مردم یثرب که هنوز نام «مدینه‏» را نیز به خود نگرفته بود، صورت گرفت، از زنى به نام هفراء دختر عبید بن ثعلبه نام برده شده است و در اهمیت‏حضور وى همان بس که برخى علت نامگذارى آن بیعت‏به «بیعة النساء» را همین مى‏دانند.در بیعت دوم سال بعد نیز ،حداقل دو زن حضور داشتند.در بیعت عمومى مردم مکه هنگام فتح آن نیز همه شرکت جستند.قرآن کریم نیز به مساله استقبال زنان از بیعت پرداخته و پیامبر (ص) را موظف به‏پذیرش آن کرده است. (۱۱) در جریان هجرت نیز که یک امر حیاتى براى مسلمانان بود، چه در هجرت مخفیانه به حبشه که از جمع حدود یکصد نفر ازمهاجران، و چه در هجرت به مدینه، پیش از هجرت پیامبر (ص) و پس از آن که مسلمانان اموال خویش را در مکه نهاده و به دنبال پیامبر (ص) روانه مدینه مى‏شدند و حدود ۵۰۰ کیلومتر راه را با دشوارى بسیار طى مى‏کردند،نزدیک ۲۰ نفر زن شرکت داشت.

حضرت امام در باب ضرورت مشارکت‏بانوان ،در آن چه که به سرنوشت جامعه اسلامى مربوط مى‏شود، در حوزه‏هاى مختلف اجتماعى، بیانات بسیارى دارند که پرداختن به همه نکات و آموزه‏هاى آن از مجال بحث‏بیرون است.آن چه در این مختصر بازگو مى‏شود تنها اشاراتى بس کوتاه، آن هم به بخشى از محورها و عناوین است، افزون بر آنچه در سایر بخشهاى مقاله آمده است.

مشارکت‏سیاسى:

یکى از محورهایى که در حضور اجتماعى بانوان، سخت مورد تاکید حضرت امام است، مساله مشارکت‏سیاسى آنان مى‏باشد:

((زن باید در سرنوشت‏خودش دخالت داشته باشد.زنها در جمهورى اسلام‏راى باید بدهند.همان طورى که مردان حق راى دارند، زنها حق راى دارند)). (۱۲)

((همان طورى که مردها باید در امور سیاسى دخالت کنند و جامعه خودشان را حفظ کنند، زنها هم باید دخالت کنند و جامعه را حفظ کنند.زنها هم باید در فعالیت‏هاى اجتماعى و سیاسى همدوش مردها باشند)). (۱۳)

آنچه در این نوشته، به عنوان محور اصلى دنبال مى‏شود، این نکته اساسى است که حضرت امام اینها را از موضع دین و در جایگاه معرفى اسلام، بازگو مى‏کنندو چهره‏اى که از دین و شریعت ترسیم مى‏کنند جز این نیست که بانوان دوشادوش مردان، در عرصه‏هاى مختلف اجتماعى و شؤون زندگى، حضور فعال و مسؤولانه دارند.

حضور در عرصه سازندگى:

یکى دیگر از صحنه‏هاى مشارکت فراگیر، مساله سازندگى همه جانبه کشور و جامعه است که هیچ کس نباید و نمى‏تواند تردید کند که بدون حضور فعال بانوان جامعه اسلامى، بتوان در این مهم توفیق کامل به دست آورد.در این خصوص نیز حضرت امام، تاکیدهاى زیادى دارند:

((همه ملت ایران، چه بانوان و چه مردان باید این خرابه‏اى که براى ما گذاشته‏اند، بسازند.با دست مرد تنها درست نمى‏شود، مرد و زن باید با هم این خرابه را بسازند)). (۱۵)

((زنان شیردل و متعهد، همدوش مردان عزیز به ساختن ایران عزیز پرداخته چنانکه که به ساختن خود در علم و فرهنگ پرداخته‏اند و شما شهر و روستایى را نمى‏یابید جز آنکه در آنها جمعیتهایى فرهنگى و علمى از زنهاى متعهد و بانوان اسلامى ارجمند به وجود آمده است)). (۱۶)

حضرت امام اساسا معناى آزادى صحیح بانوان را نیز همین مى‏شمارند که آنان بتوانند با حفظ شؤون دینى و انسانى خود، در سازندگى کشور نقش ایفا کنند:

((امروز زنان در جمهورى اسلامى همدوش مردان در تلاش سازندگى خود و کشور هستند و این است معناى آزادزنان و آزادمردان، نه آنچه در زمان شاه مخلوع گفته مى‏شد، که آزادى آنان، در حبس و اختناق و آزار و شکنجه بود)). (۱۷)

تلاش فرهنگى:

یکى از عرصه‏هاى حضور اجتماعى که از منظر دینى، بانوان وظیفه دارند در آن مشارکت فعال داشته باشند، تلاش در عرصه فرهنگ به معناى وسیع کلمه است.و حضرت امام، بارها بر این مهم -که طبعا بخش عمده‏اى از حیات اجتماعى را در بر مى‏گیرد- تاکید کرده‏اند:

((شما مى‏دانید که فرهنگ اسلام در این مدت مظلوم بود، در این مدت چند صد سال، بلکه از اول بعد از پیغمبر سلام الله علیه تا برسد به حالا فرهنگ اسلام مظلوم بود، احکام اسلام مظلوم بودند، و این فرهنگ را باید زنده کرد و شما خانمها همان طورى که آقایان مشغول هستند، همان طورى که مردها در جبهه علمى و فرهنگى مشغول هستند، شما هم باید مشغول باشید)). (۱۸)

مشارکت در نظارت عمومى:

نظارت فعال و متعهدانه بر آن چه در جامعه اسلامى به ویژه در اجزاء نظام اسلامى مى‏گذرد و تلاش براى حسن جریان امور، وظیفه‏اى است‏شرعى و متوجه همه افراد جامعه- چه زن و چه مرد-زن نیز باید در نظارت بر امور، خود را مسؤول بداند.نظارت مسؤولانه علاوه بر آگاهیهاى لازم، نیازمند حضور فعال و اظهار نظر در مسایل است:

((باید همه زنها و همه مردها در مسایل اجتماعى، در مسایل سیاسى وارد باشند و ناظر باشند; هم به مجلس ناظر باشند، هم به کارهاى دولت ناظر باشند، اظهار نظر بکنند)). (۱۹)

این سخن امام، شعاعى از فرمان قرآن کریم است که به صراحت پیوند مسؤولانه و ایمانى زنان و مردان مؤمن را یادآور مى‏شود و آنان را عهده‏دار مسؤولیت امر به معروف و نهى از منکر مى‏شماردو مسؤول اقامه نماز، اداى زکات و پیروى از خدا و رسول مى‏داند:

((و المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و یطیعون الله ورسوله اولئک سیرحمهم الله ان الله عزیز حکیم)). (۲۰)

آرى به گفته قرآن، این چنین جامعه‏اى با چنان پیوندهاى ایمانى و مناسبات اجتماعى مسؤولانه و نظارت همه جانبه در کنار انجام دیگر وظایف دینى است که مورد لطف و عنایت‏خداوند قرار مى‏گیرد.

حضور در دفاع و تدارک میدان نبرد:

تحمیل جنگى ناخواسته بر ملت انقلابى ایران، فرصتى تاریخى را براى بانوان مجاهد و فداکار فراهم آورد که گوهر وجود ایمانى و ارزشهاى انسانى خویش را به زیباترین و گویاترین شکل به نمایش گذارند و زمینه‏اى شد که حضرت امام نیز وجه دیگرى از مشارکت‏بانوان در مقدرات اساسى جامعه و سرنوشت‏خویش را بازگو کنند. این چنین بود که یکى از محورهاى اساسى در بیانات حضرت امام درباره جنگ تحمیلى و دفاع مقدس را، ضرورت و نحوه حضور بانوان و تلاش جهادى آنان تشکیل مى‏دهد; از آموزش نظامى گرفته تا تدارکات جبهه، تربیت فرزندان و تشویق همسران و بستگان براى حضور در میدان نبرد، حضور در سپاه و ارتش و حتى حضور خود بانوان در جهاد دفاعى که مسؤولیتى مشترک میان زن و مرد است. اینها همه از نگاه دینى، تحلیل و استدلالهاى روشن وانکار ناپذیرى دارد.

((زنان در صدر اسلام با مردان در جنگها هم شرکت مى‏کردند.ما مى‏بینیم و دیدیم که زنان همدوش مردان بلکه جلوتر از آنان در صف قتال ایستادند، خود و بچه‏هاى خود و جوانان خودشان را از دست دادند و باز هم مقاومت کردند)). (۲۱)

((اگر خداى ناخواسته زمانى یک هجومى به مملکت اسلامى بشود باید همه مردم، زن و مرد حرکت کنند.مساله دفاع این طور نیست که تکلیف منحصر به مرد باشد یا اختصاص به یک دسته‏اى داشته باشد; همه باید بروند و از مملکت‏خود دفاع بکنند)). (۲۲)

((من از آنچه تا کنون به همت مردان و زنان با شرف و رزمنده شده است، امید آن دارم که در بسیج همه جانبه آموزش نظامى و عقیدتى و اخلاقى و فرهنگى با تایید خداوند متعال موفق شوند و دوره تعلیمات و تمرینهاى عملى نظامى و پارتیزانى و چریکى را شایسته و به طورى که سزاوار یک ملت اسلامى به پا خواسته است‏به پایان رسانند)). (۲۳)

استدلال بر ضرورت آموزش نظامى توسط بانوان در شکلهاى مختلف آن نیز کاملا روشن است.کما اینکه امام خطاب به جمعى از بانوان‏مى‏فرمایند:

((اگر دفاع بر همه واجب شد، مقدمات دفاع هم باید عمل بشود.از آن جمله قضیه اینکه ترتیب نظامى بودن، یادگرفتن انواع نظامى بودن را براى آنهایى که ممکن است.اینطور نیست که واجب باشد بر ما که دفاع کنیم و ندانیم چه جور دفاع کنیم.باید بدانیم چه جور دفاع مى‏کنیم...البته در آن محیطى که شما تعلیم نظامى مى‏بینید باید محیط صحیح باشد، محیط اسلامى باشد، همه جهات عفاف محفوظ باشد، همه جهات اسلامى محفوظ باشد)). (۲۴)

پایان بخش این محور، سخن دیگرى از حضرت امام در پیش از پیروزى انقلاب است که هم تاکیدى بر مشارکت مسؤولانه بانوان در جهاد شرعى است و هم تاکیدى بر حضور فعال در جامعه و مشارکت در امورى که به سرنوشت آنان مربوط مى‏شود:

((این تبلیغات که «اگر اسلام پیدا شد مثلا دیگر زنها باید بروند توى خانه‏ها بنشینند و قفلى هم درش بزنند که بیرون نیایند» این چه حرف غلطى است که به اسلام نسبت مى‏دهند.صدر اسلام زنها توى لشکرها هم بودند، توى میدانهاى جنگ هم مى‏رفتند)). (۲۵)

پى‏نوشت‏ها:

۱- مدثر، آیه ۳۸.

۲- بقره، آیه ۲۸۶.

۳- صحیفه نور، ج ۲۱، ص ۱۷۲.

۴- آل عمران، آیه ۱۹۵.

۵- المیزان، ج ۲، ص ۲۷۱.

۶- صحیفه نور، ج ۵، ص ۱۵۳.

۷- ان الله لا یغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بانفسهم; رعد، آیه ۱۱.

۸- ذلک بان الله لک یک مغیرا نعمة انعمها على قوم حتى یغیروا ما بانفسهم، انفال، آیه ۸.

۹- صحیفه نور، ج ۵ ص ۱۵۳

۱۰- همان، ج ۱۲، ص ۲۳۷.

۱۱- ممتحنة، آیه ۱۲.

۱۲- صحیفه نور، ج ۱۱، ص ۲۵۴.

۱۳- همان، ج ۱۸، ص ۲۶۴.

۱۴- همان، ج ۱۲، ص ۲۳۶.

۱۵- همان، ج ۱۱، ص ۲۵۴.

۱۶- همان، ج ۱۲، ص ۷۲.

۱۷- همان، ج ۱۰، ص ۲۳۴.

۱۸- همان، ج ۱۹، ص ۲۸۱.

۱۹- همان، ج ۱۳، ص ۷۰.

۲۰- توبه، آیه ۷۱.

۲۱- صحیفه نور، ج ۵، ص ۱۵۳.

۲۲- همان، ج ۱۱، ص ۱۱۷.

۲۳- همان، ص ۲۷۵.

۲۴- همان، ج ۱۹، ص ۲۸۰.

-۲۵ همان، ج ۴، ص ۵۹.


پدیدآورنده: سید ضیاء مرتضوى
منبع: کتاب امام خمینى و الگوهاى دین شناختى در مسایل زنان، ص ۱۰۱

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.

آخرین مطالب