نسخه آزمایشی

ضرورت خودشناسی ۱۳۸۴/۶/۱۷ - ۱۵۵۰۸ بازدید

ضرورت خودشناسی
چکیده
    

شما توی زندگی تون می خواهید چه کارمثبتی انجام دهید، اگر بخواهید خودتون را
بسازید، باید اول خودتون رو بشناسید همچنین اگر بخواهید در هر زمینه ای یک انسان
موفق باشید باید استعدادها و توانایی های خودتون رو بدونید تا بتونید مطابق آن
برنامه ریزی کنید.
موتور حرکت انسان خودشناسی است. اگر انسان خودشو نشناسه، هیچ حرکتی برای رسیدن به
کمال و سعادت خودش انجام نمی ده. علی(ع) فرموده: اگر انسان بتونه خودش رو بشناسه به
سعادت و پیروزی بزرگی نایل شده.
انسان اسیر خیلی چیزها است و تا آزاد نشه ارزش انسانی خودشو بدست نمی آره، یعنی
انسان شدن انسان در گرو خودشناسی است. علی(ع) فرموده: عارف حقیقی کسی است که خود را
بشناسد و از هر چه مایه اسارت و ازالت است آزاد کند.

سوال: در کتاب های علوم انسانی و روایات اسلامی بر خود شناسی
تاکید زیادی شده است، دلیل این همه تاکید چیست، چرا راه کمال انسان از خود شناسی
آغاز می شود؟
پاسخ: ضروری ترین شناخت برای انسان ، شناخت او
در زمینه بینش است . آگاهی های بینشی خط سیر اساسی انسان در زندگی را به او می
آموزد . اینکه از کجا آمده و به سوی چه مقصدی در حرکت است . و اکنون باید برای
فردای خود که در پیش روی اواست، چه راهبردی داشته باشد.
     علی (ع) در روایتی فرموده است : خدای رحمت کند کسی را که
بداند از کجا است و در کجا است و به سوی کجا است. (رحم الله من عرف من این و فی این
و الی این). اگر بر این سه سوال که از مبدا، جهان و معاد است، دو سوال دیگر را نیز
بیفزاییم ؛ یعنی سوال از خود که من کیستم وسوال از روش زندگی که چگونه باید زندگی
موفقیت آمیزی داشته باشم، در مجموع به پنج سوال می رسیم که سوالهای اساسی ،کلی و
فلسفی زندگی انسان هستند، سوالهایی که بیان گر بینش و آگاهی او نسبت به خود، مبدا
هستی، جهان و زندگی ، معاد و سرنوشت و دین هستند.
     انسان در ابتدای زندگی خود در غفلت و بی خبری بسر می برد
و نیاز به چیزی دارد که او را از خواب غفلت بیدار نماید . آگاهی های بینشی که همان
آگاهی های اساسی و فلسفی زندگی هستند، انسان را از خواب غفلت بیدار و او را در جهت
رسیدن به اهداف آفرینشی و نهایی زندگی، به حرکت در می آورد.

خود آگاهی:
    
ازمیان شناخت های اساسی و بینشی، شناخت خود یا به
تعبیری انسان شناسی از موقعیت ویژه ای برخوردار است. حرکت انسان در مسیر تکامل و
قرب به خدای از خود شناسی آغاز میشود. انسان تا با خودش آشنا نشود و از استعداد بی
نهایت و ارزش فوق العاده جوهر انسانی خود آگاه نگردد ، حرکت جدی و پیگیرانه ای را
در جهت شکوفایی نیروهای نهفته در خود سامان نمی دهد و خط سیر درستی را در زندگی
نخواهد داشت. تقریبا همه چیز از شناخت انسان و موقعیت با ارزش او در جهان هستی شروع
می شود.
     اولین و پر فایده ترین دانستنی برای انسان، شناخت خود است
. شناختی که بدون آن هیچ چیزی به درستی برای انسان شناختنی نیست و هیچ برنامه ای
مفید فایده وموثرنمی باشد. حتی شناخت خدا، از شناخت انسان آغاز می شود.
     به طور کلی انسان را دو گونه شناخت است .شناخت درون و
شناخت بیرون .
برای شناخت بیرون از شناخت درون باید آغاز نمود. بدون شناخت درون، شناخت بیرون
چندان حقیقی و موثر نیست.
مشکل دنیای امروز این است که قبل از شناختن جهان با عظمت درون انسان، به شناخت جهان
بیرون پرداخت و با تلاش فراوان تمدن با عظمتی را نیز بنا نهاد، ولی بدین خاطر که
انسان شناسی اش ضعیف است این تمدن با هویت حقیقی انسان هماهنگی لازم ندارد .
و قبل از اینکه بر نفس خویش مسلط شود، تمام توان خویش را برای تسلط بر جهان بیرونی
صرف نمود و دلیل درستی هم برای این کارش نداشت و هر چه در این راه پیش رفت از خودش
بیشتر دور شد، فاصله گرفت و کم کم به کلی گم شد وبه مرض خود فراموشی دچار شد.
تمام بی هویتی انسان امروزی، نتیجه همین انحرافی است که در شناخت پیدا کرد.
در عوض اینکه ابتدا خودش را بشناسد که کیست، رفت سراغ جهان که چیست .انسان امروزی
حتی کره ماه و خورشید را بهتر از خودش می شناسد.
خود شناسی اگر درست انجام شود ، انسان در مسیر درست زندگی قرار می گیرد و در صورتی
که ناصحیح باشد ، راه انسان جهت انحرافی به خود می گیرد و از مسیر حقیقی زندگی خارج
می شود.
     همه چیز به تعریف انسان بستگی دارد . باید ببینیم انسان
چگونه تعریف می شود. اگر انسان به صورت یک شیئ مادی و طبیعی تعریف شود ، اگر بگوییم
انسان یعنی حیوان سخن گو ، زندگی او نیز به صورت یک زندگی طبیعی و حیوانی تعریف
خواهد شد و ما در این نوع زندگی چیزی فراتر از طبیعت و پرورش نیروهای طبیعی و
حیوانی نخواهیم داشت، ولی اگر انسان به عنوان یک موجود فرا طبیعی و مجرد تعریف شود،
آنوقت همه چیز به گونه ای دیگر شکل خواهد گرفت و زندگی او رنگ دیگری پیدا خواهد
کرد. در این نوع زندگی علاوه بر طبیعت، بحث تجرد و معنویت نیزمطرح خواهد بود و
تکامل انسان نیز در قرب به خدا و هستی تعریف خواهد شد.
اهمیت خودشناسى به سبب نتایج آن است، به عبارت دیگر اهمیت خودشناسى به سبب نقشى است
که خودشناسى در تحقق کمال انسان دارد، به صورت کلان، فرهنگ و تمدن هر ملتی از نوع
نگاه او به انسان تاثیر می پذیرد. در صورتی که بشر در خود شناسی و انسان شناسی دچار
انحراف شود و از شناخت حقیقت خود باز ماند، در ساخت و ساز فرهنگی و تمدن جامعه خویش
نیز دچار انحراف و سردر گمی خواهد شد.
در کتاب «اعجاز روانکاوى‏» نوشته «کارل منینگر» چنین آمده است: «خود آگاهى عبارت از
این است که هم از قواى مثبت و مهر انگیز نهاد خود آگاهى داشته باشیم و هم از
نیروهاى منفى که موجب نابودى ما مى‏گردد و ما را به خاک سیاه مى‏افکند; ندیده گرفتن
قواى منفى یا خوددارى از اشاره به وجود آنها در خودمان یا دیگران، پایه‏هاى زندگى
را متزلزل مى‏کند.» (اعجاز روانکاوى، صفحه‏۶ )
     در کتاب «انسان موجود ناشناخته‏» جمله‏اى آمده است که
شاهد خوبى براى بحث ما است; مى‏گوید: «بدبختانه در تمدن صنعتى شناخت انسان مورد
توجه قرار نگرفته است، و برنامه زندگى بر وفق ساختمان طبیعى و فطرى پایه‏گذارى نشده
است; لذا با همه درخشندگى موجب رستگارى نشده است; پیشرفت علم به دنبال هیچ طرحى
صورت نگرفت و (تقریبا) اتفاقى بود ... اگر «گالیله‏» و «نیوتن‏» و «لاووازیه‏»،
نیروى فکرى خود را صرف مطالعه روى جسم و روان آدمى کرده بودند، شاید نماى دنیاى،
امروز فرقهاى زیادى با آنچه امروز است مى‏داشت.» (انسان موجود ناشناخته، صفحه ۲۲ )
و به خاطر این امور است که خداوند یکى از مجازاتهاى هوسبازان متمرد را خودفراموشى
قرار داده و به مسلمانان هشدار مى‏دهد که: «و لاتکونوا کالذین نسوا الله فانساهم
انفسهم اولئک هم الفاسقون; همچون کسانى که خدا را فراموش کردند و خداوند به سبب آن،
آنها را به خودفراموشى گرفتار ساخت، نباشید! و آنها فاسقان (حقیقى) و گنهکارانند.»
(سوره حشر، آیه‏۱۹ )

ضرورت شناخت هویت انسانی:
    
گفته شد که انسان و هویت
انسانی، اولین و ضروری ترین موضوع شناختنی برای انسان است . دلیل ضرورت آن با توجه
به مطالب زیر کاملا آشکار می شود.
اول. به لحاظ تکوینی انسان موضوع و هدف آفرینش است و در واقع همه چیزدر آفرینش برای
او برنامه ریزی شده است.
دوم. به لحاظ تشریعی نیز تمام برنامه های دینی برای انسان تنظیم شده است. همه انبیا
برای هدایت ، تربیت و ساختن انسان مبعوث شده اند واز این جهت نیز، انسان موضوع
اینگونه برنامه ها است.
سوم. موضوع تمامی علوم و معارف، چه الاهی و چه بشری ،انسان است . برخی از علوم
اصولا انسانی اند و موضوعشان انسان است و برخی دیگر، گر چه موضوعشان ریاضیات و یا
طبیعیات است، ولی در نهایت برای خدمت به انسان و حل مشکلات و رفع نیازهای او پدید
آمده اند.
چهارم. هدف تمام برنامه ریزی های اجتماعی، ازقبیل تشکیل حکومت و قوای سه گانه و
سازمان ها و نهادهای کشوری و لشکری همه برای انسان است . همه کوشش های آدمی در بخش
صنعت و کشاورزی و سایر ارگانهای خدماتی و غیره نیز برای رفاه حال انسان بوجود آمده
است .
پنجم. در بخش معارف ، معرفت خدای از معرفت انسان آغاز می شود و به تعبیری خود
شناسی، انسان را به شناخت خدای رهنمون می گردد . در روایات فراوانی از معصومین آمده
است: کسی که خودش را بشناسد ، به معرفت رّبش نایل می شود.( من عرف نفسه، فقد عرف
ربه) بنابراین ، خدا شناسی نیز فرع بر خود شناسی است و تا کسی خود را نشناسد به این
مهم دست نیابد.
ششم. در بخش خود سازی فردی نیز اگر کسی بخواهد خویشتن را به صورت انسانی لایق و
کارآمد بسازد و انسان کامل شدن را در خویش تمرین نما ید . در ابتدا چاره ای جز این
ندارد که خود را به شایستگی بشناسد. خودشناسی پیش درآمد و اولین مرحله ورود به خود
سازی است و بدون آن هیچ برنامه ای در زندگی فردی و اجتماعی انسان موفق آمیز نخواهد
بود .
هفتم. برای ساختن فرهنگ و تمدن نیز شناخت انسان ضروری است . اگر ملتی و امتی تصمیم
بگیرند، تمدنی انسانی بنا نهند که کاملا هماهنگ با روحیات انسان باشد، فرهنگی که به
تعالی و رشد انسان کمک کند وتمدنی که نشانگر عظمت و همت عالی انسان باشد ، چاره ای
جز این ندارد که ابتدا هویت حقیقی انسان را مورد شناسایی و تعریف قرار دهد.
هشتم. اهل اخلاق و سلوک همگی بر این اتفاق نظر دارند که قدم اول در سلوک و خود سازی
یقظه است. تا انسان در خواب غفلت بسر می برد، در جهت کمال و سعادت خود حرکتی نخواهد
کرد، اهمیت خود شناسی بدان خاطر است که قسمت بزرگی از این بیداری که یقظه نامیده می
شود، در گرو خود شناسی است ، انسان هنگامی که خویش را می شناسد ، به استعداد بی
نهایت خود پی می برد ، جایگاه خویش را در هستی پیدا می کند و به اهمیت هویت انسانی
پی می برد، از خواب غفلت بیدار می گردد و حاضر می شود برای رسیدن به آنچه می تواند
باشد، از خواسته های نفسانی بگذرد و ریاضت و سختی عبودیت را تحمل کند.
نتیجه: تمامی برنامه های زندگی فردی و اجتماعی انسان به طور اصولی باید از خودشناسی
و انسان شناسی آغاز شود و تا انسان شناخته نشود ، هیچ گونه برنامه ریزی موفق و
نتیجه بخش نخواهد بود.
نکته: با توجه به این نکته بسیار مهم است که می توانیم دریابیم، چرا فرهنگ
غرب به سوی ابتذال و پوچگرایی رفته و از هویت انسانی خالی شده است . پس از رنسانس و
در عصر روشنگری، بعد از اینکه انسان غربی نسبت به معارف دینی و همچنین معارف عقلی
بد گمان شد و دچار شک گرایی گردید، به علم و دانش حسی و تجربی روی آورد و در این
جهت با تمام قوا و در حد علم زدگی و بی توجهی به معارف الهی به پیش رفت .
مشکل غربی ها علاوه بر علم زدگی و بی توجهی به سایر معارفی که هر یک می توانست به
انسان در جهت هر چه بهتر و متعادل تر کردن زندگی کمک نماید، این بود که تاخت و تاز
در عرصه علم و تجربه را قبل از شناخت عمیق خود آغاز نمود و همین موضوع باعث شد که
آنها فرهنگ و تمدنی را بنا نهادند که بی هدف ، پوچ گرا و نا هماهنگ با فطرت و جنبه
های انسانی انسان است.

ضرورت خود شناسی در روایات
امام کاظم(ع) مى فرماید: لازم ترین علم براى تو آن است که تو را به اصلاح قلبت
آگاه کند و فساد آن را ظاهر نماید.
نقطه شروع در تحصیل معارف الهى, خودشناسى است. انسان باید حقیقت خود را که همان
گوهر ربانى اوست و از آن به (من) و روح و حقیقت انسانى یاد مى شود, شناسایى کند,
چرا که تسامح در این امر, زیانکارى است.
دانش نفست نه علم سرسرى است گر به حق دانا شوى دانى که چیست
در آموزه های اسلامی، بحث خود شناسی بسیار مورد تاکید قرار گرفته و معرفت نفس به
عنوان نافع ترین شناخت های انسان وسر آغازی برای سیر و حرکت او به سوی خدا شناسی و
قرب به ذات هستی، مطرح شده است. در این باره روایات فراوانی وجود دارد که به پاره
ای از آنها اشاره می شود.
۱- در حدیثى از امیرمؤمنان على علیه السلام مى‏خوانیم: (نال الفوز الاکبر من ظفر
بمعرفة النفس) کسى که خود را بشناسد، به سعادت و رستگارى بزرگ نایل شده است!» (غرر
الحکم، حدیث، ۹۹۶۵)
۲- و در نقطه مقابل آن چنین مى‏فرماید: (من لم یعرف نفسه بعد عن سبیل النجاة وخبط
فى الضلال و الجهالات) کسى که خود را نشناسد، از طریق نجات دور مى‏شود و در گمراهى
و جهل گرفتار مى‏آید!» (غرر الحکم، حدیث، ۹۰۳۴)
۳- در تعبیر دیگرى از همان امام همام آمده است: (العارف من عرف نفسه فاعتقها و
نزهها عن کل ما یبعدها) عارف حقیقى کسى است که خود را بشناسد، و (از قید و بند
اسارت) آزاد سازد، و آن را از هر چیز که او را از سعادت دور مى‏سازد پاک و پاکیزه
کند! (غرر الحکم، طبق المیزان، جلد۶، صفحه‏۱۷۳).
از این تعبیر بخوبى استفاده مى‏شود که معرفت نفس (خودشناسى) سبب آزادى از قید و بند
اسارتها و پاکسازى از رذائل اخلاقى است.
۴- باز حدیث دیگرى از همان پیشواى بزرگ علیه السلام مى‏خوانیم: (اکثر الناس معرفة
لنفسه اخوفهم لربه) کسى که بیش از همه خود را بشناسد، بیش از همه، خوف پروردگار
خواهد داشت!» (غرر الحکم، حدیث، ‏۳۱۲۶)
از این حدیث نیز رابطه نزدیکى میان احساس مسؤولیت و خوف پروردگار که سرچشمه تهذیب
نفس است‏با خودشناسى استفاده مى‏شود.
۵- در حدیث دیگرى از همان حضرت آمده است: (من عرف نفسه جاهدها) و من جهل نفسه
اهملها; کسى که خود را بشناسد، به جهاد با نفس بر مى‏خیزد و کسى که خود را نشناسد
آن را رها مى‏سازد!» تفسیر المیزان (طبق نقل میزان الحکمه، جلد۳، ماده معرفت، صفحه
۱۸۸۱.)
مطابق این حدیث پایه اصلى جهاد با نفس که طبق صریح روایات جهاد اکبر نامیده شده،
خود شناسى است.
۶- در نهج‏البلاغه در کلمات قصار، از همان بزرگوار آمده است: (من کرمت علیه نفسه
هانت علیه شهواته) کسى که (در سایه خود شناسى) براى خود، کرامت و شخصیت قائل است،
شهواتش در نظرش خوار و بى مقدار خواهد بود(و به آسانى تسلیم هوى و هوس نمى‏شود)!»
(نهج البلاغه، کلمات قصار، کلمه، ‏۴۰۹)
۷- همان‏گونه که خودشناسى پایه مهم تهذیب نفس و تکامل در جنبه‏هاى اخلاقى و مسائل
دیگر است، جاهل بودن به قدر خویش، سبب بیگانگى از همه چیز و دورى از خدا مى‏گردد;
لذا در حدیث دیگرى از امام دهم، امام هادى علیه السلام مى‏خوانیم: (من هانت علیه
نفسه فلا تامن شره) کسى که نزد خود قدر و قیمتى ندارد، از شر او ایمن نباش!» (تحف
العقول، کلمات قصار امام هادى(ع)
از مضمون آنچه در این بحث آمد، به روشنى مى‏توان استفاده کرد،که یکى از پایه‏هاى
اصلى پرورش فضائل اخلاقى و تکامل معنوى، خودشناسى و معرفة‏النفس است، و تا انسان
این مرحله دشوار و این گردنه صعب‏العبور را پشت‏سر نگذارد، به هیچ یک از مقامات
معنوى نایل نخواهد شد; به همین دلیل، علماى بزرگ اخلاق تاکید و اصرار زیادى بر این
دارند که رهروان این راه باید به خود شناسى پردازند، و از این امر حیاتى غافل
نشوند.
 


نویسنده : سیدمصطفی علم خواه
Elmkhah@porseman.org

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

مریم81
عالی بود ممنون
مصطفی
خیلی خیلی جامع بود.
واقعا از خواندن این مطلب حظ بردم!
sd
ﺳﻼﻡ ﺑﻪ ﺩﻭﺳﺘﺎﻥ ﻭﻋیﺪ ﺑﺰﺭﮒ ﻧیﻤﻪ ﺷﻌﺒﺎﻥ ﻣﺒﺎﺭک
اﮔﺮ,ﻭاﻗﻌﺎ ﻋﻼﻗﻪ ﺩاﺭیﺪ ﺧﻮﺩﺗﻮﻥﺑﺸﻨﺎﺳیﺪ ﻣیﺘﻮﻧیﺪ کﺘﺎﺏ "ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﻔﺲ" ﻋﻼﻣﻪ ﺫﻭاﻟﻔﻨﻮﻥ ﺣﺴﻦ ﺯاﺩﻩ ﺁﻣﻠی ﺭﻭﻣﻂﺎﻟﻌﻪ ﺑﻔﺮﻣﺎییﺪ کﻪ ﺑﺴیﺎﺭﺑﺴیﺎﺭ ﻋﺎﻟی اﺳﺖ ﻭﺩﺭﻗﺎﻟﺐ اﻟﻔﺎﻅ ﻧﻤیﺸﻪ ﺩﺭﻣﻮﺭﻭ ایﻦ کﺘﺎﺏ ﺻﺤﺒﺖ کﺮﺩ ﻭﻓﻘﻄ ﺑﺎیﺪ ﺭاﻩ اﻓﺘﺎﺩ
ﺟﻮیﻨﺪﻩ یﺎﺑﻨﺪﻩ اﺳﺖ
اﮔﺮﺗﺎﺣﺎﻻ ﻫﻢ ﺭاﻩ ﻧیﻔﺘﺎﺩیﻢ ﺿﻌﻒ ﻭکﻢ کﺎﺭی اﺯﺧﻮﺩ ﻣﺎﺳﺖ
ﻭﻣﻦ اﻟﻠﻪ ﺗﻮﻓیﻖ
amin...
تشکر
خیییییییلی استفاده کردم
از خدا براتون عاقبت ب خیری را طلب میکنم.
akramjamili86...
باسلام وخسته نباشید
مطالب جذاب واموزنده بود وخیلی خیلی عالی بود ازاین کارازیاد انجام دهیداجرتان با اقا
رضایی از قم
مطالب ارزش مند و مستند به احادیث و قران کریم ارائه نمودید که برای تشتگان معارف اهلبیت گوارا و حیات بخش است منتظر دیدن چنین مطالب در موضوعات مختلف از طرف جنابعالی هستیم موفقیت تان اروزی ما است
بهزاد
عالی بود
gharibe210...
یک کتاب خوب برای خود شناسی: جوان و انتخاب بزرگ از آقای طاهر زاده
طراوت...
با سرگردان موافقم همه میگن باید خودت رو بشناسی ولی کسی نمیگه چطوری من کتابهای در این زمینه خوندم ولی چیزی دستگیرم نشد!
پرسمان
پرسشگر گرامی! با سلام و سپاس از ارتباط شما با این مرکز
به طور خلاصه می توان گفت اگر انسان خود را بشناسد،‌خواهد دانست که او بنده است؛ یعنی از خودش هیچ چیز ندارد و یک موجود کاملا وابسته است، پس می فهمد لزوما مولا و ربی دارد که همه چیزش از او است- من عرف نفسه فقد عرف ربه-با پی بردن به بنده بودن ذاتی خود، به وجود خدایی اعتراف خواهد کرد که مالک و معبود و رب او است و چون در ابعاد وجودی خویش دقت کند او را قادر و توانا و حکیم و مهربان و رزاق و ..... خواهد یافت، زیرا اثر تمام صفات کمال خداوند را در خویش می بیند. اینچنین است که از شناخت خود به شناخت رب خود می رسد.
توضیح بیشتر اینکه در روایات اسلامی خود شناسی مقدمه خدا شناسی و نافع ترین شناختها معرفی شده است . برای توضیح رابطه این دو، به مطالبی اشاره می شود.
خدا شناسی دارای دو مرحله است، نظری و عملی. معرفت نفس علاوه بر اینکه مقدمه و راه خدا شناسی نظری است، طریق وصول به حق تعالی و خدا شناسی عملی نیز می باشد.
قرآن مجید با صراحت مى‏گوید: «ما آیات آفاقى و انفسى (عجائب آفرینش خداوند در جهان بزرگ و در درون وجود انسان) را به آنها نشان مى‏دهیم تا آشکار گردد که او حق است.» (سنریهم آیاتنا فى‏الآفاق و فى انفسهم حتى یتبین لهم انه الحق) (سوره فصلت، آیه‏۵۳)
در جاى دیگر مى‏فرماید: در درون وجود شما آیات خداست، آیا نمى‏بینید؟ (و فى انفسکم افلا تبصرون) (سوره ذاریات، آیه‏۲۱)
نیاز ذاتی انسان به خداوند، عامل شناخت و گرایش به او
در تفسیر المیزان مى‏خوانیم: «انسان هر قدر متکبر باشد، و فراهم بودن اسباب زندگى او را به غرور وا دارد، نمى‏تواند این حقیقت را انکار کند که مالک وجود خویش نیست، و استقلالى در تدبیر خویشتن ندارد، چه این‏که اگر مالک خویشتن بود، خود را از مرگ و سایر آلام و مصائب زندگى باز مى‏داشت، و اگر مستقل به تدبیر خویش بود، هرگز نیاز به خضوع در مقابل عالم اسباب نداشت ... بنابراین، نیاز ذاتى انسان به پروردگار و مالک مدبر، جزء حقیقت وجود اوست، و فقر و نیاز بر پیشانى جانش نوشته شده، این حقیقتى است که هر کس از کمترین شعور انسانى برخوردار باشد به آن اعتراف مى‏کند، و تفاوتى میان عالم و جاهل و صغیر و کبیر، در این مساله نیست!
«بنابراین، انسان در هر مرحله‏اى از انسانیت‏باشد، به روشنى مى‏بیند که مالک و مدبر و پروردگارى دارد، چگونه نبیند در حالى که نیاز ذاتى خود را به روشنى مى‏بیند.
«لذا بعضى گفته‏اند که آیه اشاره به حقیقتى مى‏کند که انسان در زندگى دنیا آن را در مى‏یابد که در همه چیز از شؤون حیات خود، نیازمند است - نیازمند به بیرون وجود خود - پس معنى آیه‏شریفه این است که ما انسانها را به نیاز و احتیاجشان آگاه ساختیم و آنها به ربوبیت ما اعتراف کردند.» ( تفسیر المیزان جلد ۸،صفحه‏۳۰۷. ذیل آیه‏مورد بحث با تلخیص).
به این ترتیب ثابت مى‏شود که شناخت‏حقیقت نفس انسان با صفات و ویژگیهایش، سبب معرفة الله و شناخت‏خداست.
حدیث معروف «من عرف نفسه عرف ربه; هرکس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت.» نیز ناظر به همین است.
این حدیث گاهى به صورت بالا، و گاه به صورت من عرف نفسه فقد عرف ربه، گاه از پیامبراکرم صلى الله علیه و آله و گاه از امیرمؤمنان على علیه السلام و گاه از صحف ادریس، نقل شده است.
در بحارالانوار از کتاب ادریس پیامبر علیه السلام در صحیفه چهارم که صحیفه معرفت است چنین نقل شده: «من عرف الخلق عرف الخالق، و من عرف الرزق عرف الرازق، و من عرف نفسه عرف ربه; کسى که مخلوق را بشناسد خالق را مى‏شناسد، و کسى که رزق را بشناسد رازق را مى‏شناسد، و کسى که خود را بشناسد پروردگارش را مى‏شناسد.
(بحار الانوار، جلد ۹۲، صفحه‏۴۵۶ - در جلد ۵۸ بحار، صفحه‏۹۹، و جلد۶۶، صفحه‏۲۹۳، این حدیث‏به عنوان کلام معصوم علیه السلام و در جلد ۲، صفحه ۳۲ از پیامبراکرم صلى الله علیه و آله نقل شده است).
علامه طباطبایى در تفسیر المیزان بعد از ذکر این حدیث‏شریف مى‏فرماید: «شیعه و سنى این حدیث را از پیامبراکرم صلى الله علیه و آله نقل کرده‏اند و این یک حدیث مشهور است. (تفسیر المیزان، جلد۶، صفحه‏۱۶۹ بحث روانى ذیل آیه‏۱۰۵، سوره مائده)
تفسیرهاى هفتگانه حدیث (من عرف نفسه).
براى این حدیث ‏شریف، تفسیرهاى گوناگونى گفته شده است. این تفسیر ها می تواند در این زمینه راه گشا باشد.
۱- این حدیث در حقیقت اشاره به «برهان نظم‏» است، یعنى هرکس شگفتیهاى ساختمان روح و جسم خود را بداند و به اسرار و نظامات پیچیده و حیرت‏انگیز این اعجوبه خلقت پى برد، راهى به خدا به روى او گشوده مى‏شود; زیرا این نظم عجیب و آفرینش شگفت انگیز نمى‏تواند از غیر مبدا عالم و قادرى، سرچشمه گرفته باشد. بنابراین، شناختن خویشتن سبب معرفة الله است.
۲- ممکن است این حدیث اشاره به «برهان وجوب و امکان‏» باشد، چرا که اگر انسان دقت در وجود خویش کند مى‏بیند وجودى است از هر نظر وابسته و غیر مستقل، علم و قدرت و توانایى و هوشیارى و سلامت و بالاخره تمام هستى او با شاخ و برگهایش، وجودى است غیر مستقل و نیازمند که بدون اتکا به یک وجود مستقل و بى‏نیاز، یک لحظه امکان ادامه بقاء او نیست. او به اصطلاح شبیه به معانى حرفیه است که در ضمن جمله به کار مى‏روند، و در واقع بدون وابستگى معانى اسمیه، مفهوم و معنى خود را بکلى از دست مى‏دهند; (مثلا، هنگامى که گفته مى‏شود: «من از خانه به سوى مسجد رفتم‏» واژه «از» و «تا» بدون تکیه بر «خانه‏» و «مسجد»، هیچ مفهومى ندارد. بنابراین، معانى اسمیه است که به معانى حرفیه مفهوم مى‏بخشد.) و به این ترتیب هر کس خود را با این ویژگى بشناسد خداى خود را خواهد شناخت، چرا که وجود وابسته بدون وجود مستقل غیر ممکن است.
۳- حدیث مى‏تواند اشاره به «برهان علت و معلول‏» باشد; براى این که انسان هرگاه در وجود خویش کمى دقت کند مى‏فهمد که روح و جسم او معلول علت دیگرى است که او را در آن زمان و مکان خاص به وجود آورده، هنگامى که به سراغ علت وجود خویش (فى‏المثل پدر و مادر) مى‏رود باز آنها را معلول علت دیگرى مى‏بیند، و هنگامى که سلسله این علت و معلول را پى‏گیرى مى‏کند، به اینجا مى‏رسد که آنها نمى‏توانند تا بى نهایت پیش بروند چرا که تسلسل لازم مى‏آید و بطلان تسلسل بر همه دانشمندان مسلم است. (راجع به تسلسل، براى توضیح بیشتر به کتاب پیام قرآن جلد دوم، صفحه‏۶ مراجعه کنید)
بنابراین، بایداین سلسله به‏جایى ختم‏شود که‏علت نخستین و به‏تعبیر دیگر علة‏العلل و واجب‏الوجوداست،هستى‏اش ازدرون ذاتش‏مى‏جوشد و در هستى‏خود محتاج دیگرى نیست. هنگامى که‏انسان خودش را بااین وصف بشناسد به خداى خویش پى مى‏برد.
۴- این حدیث مى‏تواند اشاره به «برهان فطرت‏» باشد، یعنى هرگاه انسان به زوایاى قلب خود و اعماق روح خود پى ببرد، نور الهى و توحید که در درون فطرت اوست، بر او آشکار مى‏شود، و از «معرفة‏النفس‏» به «معرفة‏الله‏» مى‏رسد، بى آن‏که نیازى به دلیل و استدلال داشته باشد.
۵- این حدیث مى‏تواند ناظر به «مساله صفات خدا» باشد، به این معنى که هرکس خویشتن را با صفات ویژه ممکنات و مخلوقات که در اوست‏بشناسد، به صفات پروردگار پى خواهد برد; از محدودیت‏خویش پى به نامحدود بودن حق تعالى مى‏برد; چرا که اگر او هم محدود باشد مخلوق است! و از فناى خویش پى به بقاى او مى‏برد، چه اگر او هم فانى مى‏شد مخلوق بود نه خالق، و همچنین از نیاز خویش پى به بى نیازى او، و از ضعف خویش پى به قدرت او مى‏برد. این همان است که امیرمؤمنان على علیه السلام در نخستین خطبه به آن اشاره کرده، مى‏فرماید: و کمال الاخلاص له نفى الصفات عنه لشهادة کل صفة انها غیر الموصوف و شهادة کل موصوف انه غیر الصفة; نهایت ایمان خالصانه به خداوند آن است که وى را از صفات ممکنات پیراسته بدانند، چرا که هر صفتى (از صفات مخلوقات) گواهى مى‏دهد که غیر از موصوف است و هر موصوفى شهادت مى‏دهد غیر از صفت است.» (نهج البلاغه، خطبه ۱)
سپس مرحوم علامه مجلسى در باره حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه تفسیری را از بعضى از علما نقل مى‏کند که حاصل آن این است :
«روح انسان یک موجود لطیف لاهوتى است در صفت ناسوتى (یعنى از جهان ماوراء طبیعت است که با صفات عالم طبیعت ظاهر گشته) و از ده طریق دلالت‏بر یگانگى و ربوبیت‏خداوند مى‏کند:
۱- از آنجا که روح مدبر بدن است مى‏دانیم که جهان هستى مدبرى دارد!
۲- از آنجا که یگانه است دلالت‏بر یگانگى خالق دارد!
۳- از آنجا که قدرت بر حرکت دادن تن دارد دلیل بر قدرت خداست!
۴- از آنجا که از بدن آگاه است دلیل بر آگاهى خداوند است!
۵- از آنجا که سلطه بر اعضاء دارد دلیل بر سلطه او بر مخلوقات است!
۶- از آنجا که قبل از بدن بوده و بعد از آن نیز خواهد بود دلیل بر ازلیت و ابدیت‏خداست!
۷- از آنجا که انسان از حقیقت نفس آگاه نیست دلیل بر این است که احاطه به کنه ذات خدا امکان ندارد!
۸- از آنجا که انسان محلى براى روح در بدن نمى‏شناسد دلیل بر این است که خدا محلى ندارد!
۹- از آنجا که روح را نمى‏توان لمس کرد دلیل بر این است که خداوند لمس کردنى نیست!
۱۰- و از آنجا که روح و نفس آدمى دیده نمى‏شود دلیل بر این است که خالق روح قابل رؤیت نیست!»
۱۱- از طریق شناخت عینیت و وحدت صفات انسانی با ذات انسان ، می توان به عینیت صفات با ذات الهی پی برد!
۱۲- با شناخت علم حضوری نفس به خود ، علم حق تعالی به هستی نیز که علم حضوری است‘ قابل درک خواهد بود، زیرا که رابطه خداوند با جهان هستی، مانند رابطه روح انسان با بدن و اعضاء و جوارح او است. بدن مظهر روح انسانی است و جهان هستی مظهر ذات خداوندی.
آرى! هرکس خود را بشناسد خدا را خواهد شناخت، و خود شناسى راهى است‏به خدا شناسى و به یقین خداشناسى، مهمترین وسیله تهذیب اخلاق و پاکسازى روح و دل از آلودگیهاى اخلاقى است چرا که ذات پاکش منبع تمام کمالات و فضائل است و از اینجا روشن مى‏شود که یکى از مهمترین گامهاى سیر و سلوک و وصول به خداوند، خود شناسى است.
برای مطالعه کتاب های زیر مفیدند:
۱- مقالات، استاد شجاعى (به خصوص جلد سوم)
۲- صد کلمه در معرفت نفس، استاد حسن‏زاده آملى
۳- انسان در عرف عرفان، استاد حسن‏زاده آملى
۴- دروس معرفت نفس، استاد حسن‏زاده آملى
۵- خودشناسی برای خودسازی محمد تقی مصباح یزدی
سرگردان
جالبه همه اهمیت این موضوع رو بیان می کنن ولی حتی یک نفر «چگونگی» خود شناسی رو به ما یاد نمی ده! فقط سرزنش از طرف دین و مذهب و اجتماع و خانواده و ... کاش خدا شخصا دخالت می کرد
پرسمان
دوست گرامی. در مورد خودشناسی برای شما لازم است درباره سعادت انسان و ابعاد هویت انسان و ارزش انسان و همچنین کمال و نقص خود مطالعه و تحقیق نمایید. در این زمینه کتاب های خودشناسی و انسان شناسی و معرفت نفس و اخلاق اسلامی به شما کمک می کنند. در سایت ما هم مطالب خوبی در این زمینه هست رجوع کنید. موفق باشید. http://akhlagh.porsemani.ir/term۷۶
Takestan
عاااااالی بود.
ممنون.
شایسته
چرا پایه های ایمان انسان ها انقدر ضعیف است که با کوچکترین تلنگری سست میشود

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.