نسخه آزمایشی

عاشورا و انقلاب اسلامی ۱۳۸۴/۱۱/۲۸ - ۹۸۹۰ بازدید

عاشورا و انقلاب اسلامی

نقش مذهب در
انقلاب اسلامی

از دیدگاه بسیارى از اندیشمندان و متفکرانى که در زمینه تبیین علل و عوامل پیروزى
انقلاب اسلامى ایران، نظریه پردازى نموده اند، عامل مذهب از قوى ترین و اصلى ترین
عواملى است که در پیدایش و پیروزى انقلاب اسلامى نقش بسزایى ایفا نموده است.۱
میشل فوکو فیلسوف مشهور فرانسوى و نظریه پرداز پست مدرنیسم، در تحلیل و بررسى عوامل
انقلاب اسلامى از «معنویت گرایى سیاسى» نام مى برد. به نظر او، روح انقلاب اسلامى
در این حقیقت یافت مى شود که ایرانیان از خلال انقلاب خود در جست و جوى ایجاد تحوّل
و تغییر در خویش بودند. هدف اصلى آنان ایجاد یک تحول بنیادین در وجود فردى و
اجتماعى، حیات اجتماعى و سیاسى و در نحوه تفکر و شیوه نگرش بود... آنان راه اصلاح
را در اسلام یافتند. اسلام براى آنان هم دواى درد فردى و هم درمان بیمارى ها و
نواقص جمعى بود.۲
آصف حسین در کتاب «ایران اسلامى: انقلاب و ضد آن» بر این نکته تأکید دارد که باید
مطالعه انقلاب با توجه به عنصر ایدئولوژى، نقش اپوزیسیون اسلامى، مشروعیت، آموزش ها
و خصوصاً رهبرى صورت گیرد.۳ حامد الگار نیز در کتاب «ریشه هاى انقلاب اسلامى»؛ سه
عامل «تشیع، رهبرى امام خمینى(ره) و طرح اسلام به عنوان یک ایدئولوژى» را به عنوان
ریشه هاى انقلاب مطرح مى کند.۴

نقش عاشورا در انقلاب اسلامی

از سوى دیگر مرورى بر ادبیات سیاسى رایج در روند وقوع انقلاب اسلامى، شعارها،
سخنرانى ها و بیانیه هاى انقلابیان و رهبران نهضت، بیانگر این واقعیت است که از
میان عناصر مذهبى، «فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسین(ع)»، نقش بسزایى در این زمینه
ایفا نموده است. مؤلفه هاى فرهنگ و تعالیم عاشورا
این مولفه ها عبارت اند از:
۱. فرهنگ شهادت،
۲. فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل،
۳. فرهنگ طاغوت ستیزى و طاغوت زدایى،
۴. اصل پیروى از رضاى خدا و مصالح مسلمین،
۵. فرهنگ پیشگیرى از جرم و فساد قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومى و امر به
معروف و نهى از منکر.۵
این مؤلفه ها در پیدایش و پیروزى انقلاب اسلامى، نقش و تأثیر بسزایى داشته و حفظ و
تداوم انقلاب اسلامى نیز در گرو حرکت در این چارچوب مى باشد. اکنون جهت آگاهى بیشتر
بحث را در چند محور با کمى تفصیل بیشتر پى مى گیریم:

یک. تأثیر فرهنگ عاشورا در پیدایش انقلاب اسلامى
۱. تأثیر بر اهداف و انگیزه هاى انقلابیان
هدف و انگیزه مردم ایران از انقلاب اسلامى، نابودى ظلم، استبداد و استکبار و
بر پایى حکومت عدل الهى و اجراى احکام اسلامى به عنوان «معروف» و جلوگیرى از
وابستگى به اجانب و بیگانگان به عنوان «منکر» بود. اینها همان انگیزه و هدف امام
حسین(ع) از قیام عاشورا بود آنجا که مى فرماید: «انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة
جدّى ارید ان آمر بالمعروف و انهى عن المنکر و اسیر بسیرة جدّى و ابى على ابن ابى
طالب(ع)».
اگر یزید بن معاویه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوى نیز همان گونه عمل مى
کردند و به عنوان نمونه باید گفت: اسلام زدایى را تا آنجا رساندند که به طور رسمى
تاریخ هجرت پیامبر اکرم(ص) را به تاریخ شاهنشاهى تبدیل کردند: امام راحل(ره) درباره
تأثیر عاشورا بر اهداف و انگیزه هاى انقلاب اسلامى مى فرماید: «حضرت سید الشهدا به
همه آموخت که در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حکومت جائر چه باید کرد».۶
برخى از علماى اسلامى بر این عقیده اند که مهم ترین انگیزه امام حسین(ع) از این
قیام، ایجاد حکومت اسلامى بوده است. امام خمینى(ره)، در این زمینه مى فرماید:
«زندگى سیدالشهدا، زندگى حضرت صاحب(ع)، زندگى همه انبیاى عالم، همه انبیا - از اول،
از آدم تا حالا - همه شان این معنا بوده است که در مقابل حکومت جور، حکومت عدل را
مى خواستند درست کنند».۷ ازاین رو یکى از مهم ترین شعارهاى انقلابیون انقلاب، این
بود:
«نهضت ما حسینیه، رهبر ما خمینیه»
۲. تأثیر بر رهبرى انقلاب
وجود رهبرى حسین گونه همچون امام خمینى(ره)، یکى از مهم ترین تأثیرات نهضت
عاشورا در پیدایش انقلاب اسلامى بود.
مردم ایران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعیت، سازش ناپذیرى و روح حماسى حضرت امام
حسین(ع) را در شخصیت امام خمینى(ره) متجلى مى دیدند و شرایطى که امام حسین(ع) براى
رهبر و حاکم جامعه اسلامى توصیف مى نمود، در او مى یافتند.
شعار انقلابیان «خمینى، خمینى تو وارث حسینى» مبیّن این امر است.
۳. تأثیر بر شیوه مبارزه
در فرهنگ مکاتب مادى نباید مشت به نبرد با درفش برود؛ اما مردم ایران تحت تأثیر
نهضت عاشورا، روحیه شهادت طلبى امام حسین(ع) و اصحابش را در خاطره ها مجدداً تکرار
مى کردند. هنگامى جوانان انقلابى با شعارهاى «اللَّه اکبر» و «توپ، تانک، مسلسل،
دیگر اثر ندارد ...» با تانک ها و مسلسل هاى رژیم ستم شاهى مقابله مى نمودند، امام
راحل مى فرمود:
«کیفیت مبارزه را اینکه قیام در مقابل یک حکومت قلدرى که همه جا را در دست دارد، با
یک عده معدود باید چه طور باشد، اینها چیزهایى است که حضرت سیدالشهدا به ملت آموخته
است».۸
مردم از فرد ستیزى به دور بوده و تحت تأثیر رأفت اسلامى و با الهام از سیره امام
حسین(ع) با دشمنان خود (مانند حر بن یزید ریاحى و ...) با شعار «گل در مقابل
گلوله»، فریاد مى زدند: «ارتش ایران حسینى شده، رهبر ایران خمینى شده».۹
۴ . تأثیر از طریق ایام و اماکن عزادارى
ایام عزادارى امام حسین(ع) و اماکن - از قبیل مساجد، تکایا و خیمه هاى
عزادارى امام حسین(ع) - به عنوان مهم ترین زمان و مکان براى فعالیت نیروهاى انقلاب
و بیدارى مردم از مفاسد حکومت پهلوى و سازمان دهى آنان براى راهپیمایى، تظاهرات و
فعالیت هاى انقلابى، محسوب مى گردید.
اساساً در طول دو ماه محرم و صفر در سال اوج گیرى انقلاب اسلامى، نقطه اوج آن؛
یعنى، همان تاسوعا و عاشوراى حسینى بود که به کلى پایه هاى اسلامى رژیم ستم شاهى
لرزید.
سران ساواک در تحلیل هاى درون سازمانى خود گفته بودند: اگر ما بتوانیم ماه محرم را
به خوبى پشت سر بگذاریم، رژیم پهلوى ماندنى است و همه دیدیم که بعد از اربعین حسینى
در سال ۱۳۹۹ ه.ق رژیم ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهى در کمتر از یک ماه ساقط شد.۱۰

دو. تأثیر فرهنگ عاشورا در پیروزى انقلاب اسلامى

با مرورى بر مقاطع سرنوشت ساز در پیروزى انقلاب اسلامى، مشخص مى شود که نقطه
آغازین آنها از ایام عزادارى امام حسین(ع) و با الهام از آموزه هاى نهضت عاشورا
بود:
۱. قیام ۱۵ خرداد - که نقطه عطفى در تاریخ انقلاب شمرده مى شود - به دنبال سخنرانى
شدیداللحن حضرت امام(ره) در بعدازظهر عاشورا (۱۳ خرداد ۱۳۴۲) به وقوع پیوست. ایشان
در مورد قیام ۱۵ خرداد فرمود:
«ملت عظیم الشأن در سالروز این قیام فاجعه انفجارآمیزى که مصادف با ۱۵ خرداد ۴۲
بود، با الهام از عاشورا آن قیام کوبنده را به بار آورد. اگر عاشورا و گرمى و شور
انفجارى آن نبود، معلوم نبود چنین قیامى بدون سابقه و سازماندهى، واقع شود».۱۱
۲. ۱۷ شهریور نیز یکى از مقاطع مهم انقلاب بود که تحت تأثیر عاشورا و فرهنگ آن شکل
گرفت: «۱۷ شهریور مکرر عاشورا و میدان شهدا مکرر کربلا و شهداى ما مکرر شهداى کربلا
و مخالفان ملت ما مکرر یزید و وابستگان او هستند».۱۲
۳. اعلامیه تاریخى امام خمینى(ره) در روز ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ مبنى بر شکستن کودتا و حکومت
نظامى رژیم - که تصمیم داشتند رهبران اصلى انقلاب را دستگیر کرده، و به زعم خویش به
انقلاب براى همیشه پایان دهند - عملاً نوعى حماسه عاشورایى محسوب مى شد. مردم تحت
تأثیر اعلامیه و فرمان حسین زمان خویش، به خیابان ها ریخته و توطئه هاى رژیم را
درهم شکستند.امام راحل(ره) در این زمینه مى فرماید:
«اگر قیام حضرت سیدالشهدا(ع) نبود، امروز هم ما نمى توانستیم پیروز بشویم. تمام این
وحدت کلمه اى که مبدأ پیروزى ما شد، براى خاطر این مجالس عزادارى مجالس سوگوارى و
این مجالس تبلیغ و ترویج اسلام شد».۱۳

سه. تأثیر فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامى
فرهنگ عاشورا نه تنها عامل پیدایش اصل انقلاب و زمینه ساز پیروزى آن در
مراحل مختلف بوده است؛ بلکه همین فرهنگ عامل اساسى حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نیز
محسوب مى گردد.
اگر انقلاب اسلامى بخواهد بر مبناى آن فرهنگى که شکل گرفته است تداوم یابد؛ باید
توجه مستمرى به همان فرهنگ داشته باشد: روحیه شهادت طلبى، آزادگى و شرف، عزت نفس،
مبارزه با فروع ظلم و ستمگرى، مخالفت با تخطّى از احکام اسلام و ... در عرصه هاى
مختلف سیاست خارجى و روابط با دیگر کشورها و نیز عرصه سیاست داخلى - از سیاست گذارى
در ابعاد مختلف اقتصادى، اجتماعى، سیاسى، فرهنگى و غیره گرفته تا بخش هاى اجرایى و
... .
همه باید پایبند به آموزه هاى نهضت امام حسین(ع) و فرهنگ عاشورا باشند. اگر انقلاب
اسلامى توانسته است از کلیه توطئه ها جان سالم به در برد؛ اگر جنگ تحمیلى هشت ساله
- که از سوى تمامى قدرت هاى جهانى پشتیبانى مى شد - نتوانست این انقلاب مردمى و
اسلامى را از پاى درآورد؛ اگر تهدیدهاى دشمنان اسلام، امپریالیسم تبلیغاتى، محاصره
اقتصادى، کودتاى نظامى و ... هیچ کدام کوچک ترین خللى در عزم و اراده نظام اسلامى
وارد نکرده است، همه و همه به دلیل همان فرهنگ عاشورایى ملت ایران بوده است.۱۴ امام
خمینى(ره) در این زمینه مى فرماید:
«این محرّم را زنده نگه دارید. ما هر چه داریم از این محرم است. از این قتل
سیدالشهدا است و شهادت او است. ما باید به عمق این شهادت و تأثیر این شهادت در عالم
برسیم و توجه کنیم که تأثیر او هم امروز هم هست. اگر این مجالس وعظ و خطابه و
عزادارى و اجتماعات سوگوارى نبود، کشور ما پیروز نمى شد. همه در تحت بیرق امام
حسین(ع) قیام کردند. الان هم مى بینید که در جبهه ها وقتى که نشان مى دهند آنها را،
همه با عشق امام حسین(ع) است که دارند جبهه ها را گرم نگه مى دارند».۱۵
ایشان در جاى دیگر مى فرماید:
«فداکارى حضرت سیدالشهدا(ع) است که اسلام را براى ما زنده نگه داشته است ... باید
بدانید که اگر بخواهید نهضت شما محفوظ بماند، باید این نهضت ها را حفظ کنید». ۱۶


پی نوشت :
۱ - به عنوان نمونه ر.ک: زنجانى، عمید، انقلاب اسلامى ایران و ریشه آن؛ روحانى، سید
حمید، ل نهضت امام خمینى(ره)؛ محمدى، منوچهر، تحلیلى بر انقلاب اسلامى؛ دوانى، على،
نهضت روحانیون ایران؛ کدیور، جمیله، رویارویى انقلاب اسلامى ایران و آمریکا .
۲ - میشل فوکو، ایرانى ها چه رؤیاى در سر دارند؟ ترجمه حسین معصومى همدانى.
۳ - به نقل از ضیافت هاى نظرى بر انقلاب اسلامى «مجموعه مقالات» عبدالوهاب فراتى، ص
۲۹۷.
۴ - همان.
۵ - هاشم هاشم زاده هریسى، اصول فرهنگ و تعالیم عاشورا، چکیده مقالات گنگره بین
المللى امام خمینى(ره) و فرهنگ عاشورا؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)، ص
۱۸۹.
۶ - قیام عاشورا در کلام و بیان امام خمینى(ره)، ص ۵۵.
۷ - همان، ص ۳۸.
۸ - صحیفه امام، ج ۱۷، ص ۵۶.
۹ - کواکیان، مصطفى، هفت قطره از جارى زلال اندیشه امام خمینى(ره)، ص ۲۲۹ .
۱۰ - راهپیمایى عظیم مردم ایران در روز اربعین برابر با ۲۹/۱۰/۱۳۵۷ بود که پس از ۲۳
روز (در ۲۲/۱۱/۱۳۵۷) انقلاب اسلامى پیروز شد.
۱۱ - صحیفه امام، ج ۱۶، ص ۲۹۰.
۱۲ - همان، ص ۳۴۶.
۱۳ - صحیفه امام، ج ۱۶، ص ۳۴۶.
۱۴ - هفت قطره، همان، ص ۲۳۵.
۱۵ - صحیفه امام، ج ۱۷، ص ۵۸.
۱۶ - همان، ج ۱۵، ص ۳۳۱ و ۲۳۰ و جهت مطالعه درباره تأثیرات فرهنگ عاشورا بر انقلاى
اسلامى ر.ک: فراتى، عبدالوهاب، ضیافتى نظرى بر انقلاب اسلامى (مجموعه مقالات)، ص
۹۱؛ فصلنامه حکومت اسلامى، سال هشتم، شماره اول بهار ۸۲، (ش ۲۸)، ص ۳۹۶.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.