عمر و وضع خراج-امام علی(ع) و وضع خراج ۱۳۹۰/۷/۱۸ - ۱۴۵ بازدید

چرا عمر پس از فتح سواد عراق بر خلاف پیامبر(ص) عمل کرد و آن را تقسیم نکرد و مالکیت عمومی اعلام کرد؟ آیا امام علی(ع) عمل او را تایید کردند؟ در صورتی که تایید کردند علت را بیان کنید.

خراج(مالیات) یکی از مهم ترین منابع دولت های اسلامی است.عمر پس از فتح سواد عراق به سال ۱۴ هجری، از تقسیم اراضی میان فاتحان مسلمان خودداری کرد و به جای آن نظام مالیاتی خراج را جایگزین ساخت و این کار مبدأ وضع خراج در اسلام بود.از نظر تاریخی تقریبا مسلّم است که این کار با راهنمایی و ارشاد امیرمؤمنان علی انجام گرفته است.مآخذ سنی و شیعی و زیدی همه نقل نموده اند که وی پس از فتح سواد از عمر خواست از تقسیم کردن اراضی میان سپاهیان خودداری کند و آن را به عنوان یک منبع درآمد برای جامعه اسلامی باقی نگاه دارد. عمر با آن که برخی دیگر از صحابه پیامبر اصرار بر تقسیم اراضی داشتند، نظر امیرمؤمنان علی را پذیرفت و بدان عمل کرد( مدرسی طباطبائی، حسین، زمین در فقه اسلامی، ج۲، ص ۶۸. ) از نظر تاریخی تردیدی نیست که امیرمؤمنان علی (ع) در دوران خلافت خود نیز عملاً روش عمر را که خود به او توصیه نموده بود، در پیش گرفت ( حرعاملی، وسائل الشیعه ، ج ۱۱ ، ص ۱۱۶؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۴ ، ص ۱۲۰. )؛چنان که خراج روستاهای مدائن را به روش مساحت مقرّر داشت.( همان. ) البته میزان خراجی که علیع در این موارد وضع نمودند، در روایاتی از شیعی و سنی و زیدی مشخص شده است که با مقرّری عمر در بیش تر محصولات اختلاف دارد.( مدرسی طباطبائی، همان، ص ۲۵۸. ) از مصعب بن یزید انصاری روایت شده است:
امیرالمؤمنین علیع مرا بر چهار روستای مدائن، بهقیاذات، نهر سیر یاشیر و نهر جویر به کار گمارد و به من دستور داد تا بر هر جریب زراعت پر محصول یک و نیم درهم و بر هر جریب زراعت متوسط یک درهم و بر هر جریب زراعت کم محصول دو سوم درهم و بر هر جریب انگور ده درهم و بر هر جریب خرما ده درهم و بر هر جریب باغی که در آن انگور و خرما کاشته شده است، ده درهم (خراج) وضع کنم و امر نمود که نخل های تکی را برای استفاده رهگذران و ابنِ سبیل، نادیده گرفته، چیزی از آنها نگیرم... ( حرعاملی، همان؛ شیخ طوسی، همان، ص ۱۰۵. )
از امام حسینع نیز روایت شده است که امام علی(ع) بر زمین های خراج بر هر جریب زراعت گندم پر محصول دو درهم و دو ثلث درهم و یک من گندم و بر هر جریب گندم وسط دو درهم و بر هر جریب گندم کم محصول یک درهم و بر هر جریب نخل و درخت ده درهم و بر هر جریب نیشکر و انگور ده درهم خراج وضع نمود.( زید بن علی، مسندالامام زید، ص ۱۷۵. ) از دو روایت یاد شده بر می آید که امیرالمؤمنینع میزان خراج را بر اساس توانایی پرداخت مردم، وضع می کردند.عایدات خراج برای مصالح مشترک مسلمانان مصرف می شد که موارد آن مانند تشکیل و تقویت سپاه اسلام و تشکیلات قضایی و حفاظت مرزهای سرزمین اسلامی و بنای پل ها و راه ها و سایر نیازمندی های جامعه بود.( شیخ طوسی، المبسوط، ج ۲ ، ص ۲۹ و ۳۴ و ۶۱.همچنین سخنان حضرتع نیز این موارد را تأیید می نماید. )
بنابراین درآمد خراج، مانند جزیه و زکات، مهم ترین منابع تأمین مالی دولت علوی بود.
دلیل وضع خراج را می توان از وضعیت آندوران امیرالمومنین به خوبی به دست آورد
در دوران کوتاه خلافت امیرالمؤمنینع سه جنگ عمده جمل، صفین و نهروان روی داد که هر سه آنها داخلی بود و غنیمتی گرفته نشد؛ یا قابل توجه نبود.( این امتنانی از سوی امام بر اهل بغی بوده است؛ چنان که امام صادقع می فرماید: هرگاه علیع تمام اهالی بصره = حاضران در جنگ جمل را می کشتند و اموال آنها را می گرفتند، برای حضرت حلال بود؛ ولی حضرت بر آنان منّت نهاد تا بر شیعیانش بعد از او امتنان کنند. الحرالعاملی، همان، ج ۱۱ ، ص ۵۸ ـ ۵۹) به همین جهت در عصر خلافت آن حضرت از غنایم سرشار دوران عمر و عثمان خبری نبود و در موارد نادری هم که وجوهی از خمس به دست می آمد، با رضایت اقربای پیامبرص درمصالح اهم و برای رفع فتنه هایی که کیان اسلام را تهدید می کرد، صرف می شد.بیهقی می نویسد:
امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و ابن عباس و عبداللّه بن جعفر سهم خویش را از خمس از حضرت مطالبه نمودند؛ امام فرمودند: این حق شما است ولی من درگیر جنگ با معاویه هستم، اگر مایل هستید از این حق خود درگذرید. ( البیهقی، السنن الکبری، ج ۶ ، ص ۵۵۸ ، ح ۱۲۹۶۰ ؛ الهندی، کنزالعمّال، ج ۴ ، ص ۵۱۹. )
بنابراین خراج عمده ترین مالیات یا منبع مالی حکومت علوی را تشکیل می داد و امام نیز در این باره، سخنان ارزنده ای دارند که سیاست های مالیاتی دولت علوی را روشن می سازد. به طور نمونه در بخشی از نامه امام به مالک اشتر اینگونه آمده است:
در کار خراج نیکو نظر کن؛ به گونه ای که به صلاح خراج گزاران باشد.زیرا صلاح کار خراج و خراج گزاران، صلاح کار دیگران است و دیگران حالشان نیکو نشود، مگر به نیکو شدن حال خراج گزاران.زیرا همه مردم روزی خوار خراج و خراج گزارانند؛ ولی باید بیش از تحصیل خراج در اندیشه آبادی زمین باشی، که خراج حاصل نشود، مگر به آبادانی زمین و هر که خراج طلبد و زمین را آباد نسازد، شهرها و مردم را هلاک کرده است و کارش استقامت نیابد، مگر اندکی.هرگاه از سنگینی خراج یا آفت محصول یا خشک شدن چشمه ها و یا کمی باران، یا دگرگونی زمین در اثر آب گرفتگی و فساد بذرها و یا تشنگی بسیار زراعت و فاسد شدن آن، شکایت نزد تو آورند، از هزینه و رنجشان بکاه، آن قدر که امید می داری که کارشان را سامان دهد و کاستن از خراج بر تو گران نیاید؛ تا اندوخته ای شود برای آبادانی بلاد تو و زیور حکومت تو باشد و تو را به نیکی ستایش کنند و در گسترش عدالت از ناحیه تو با خرسندی سخن گویند.تو نیز خود در این میان مسرور و شادمان خواهی بود.افزون بر آن، تو می توانی با تقویت آنها از طریق ذخیره ای که برایشان نهاده ای اعتماد کنی، و نیز می توانی با این عمل که آنها را به عدالت و مهربانی عادت داده ای، به آنان مطمئن باشی، چرا که گاهی برای تو گرفتاری هایی پیش می آید که باید بر آنها تکیه کنی.در این حال آنها با طیب خاطر، پذیرا خواهند شد و عمران و آبادی تحمّل همه این ها را دارد.امّا ویرانی زمین را تنگدستی مردم آن سبب شود و مردم زمانی تنگدست گردند که همت والیان، همه گردآوردنِ مال شود و به ماندن خود بر سر کار اطمینان نداشته باشند و از آنچه مایه عبرت است، سود برنگیرند. ( نهج البلاغه، نامه ۵۳. )
از بیانات امام(ع) این نکات، برمی آید:
۱.خراج مهم ترین وسیله تأمین مخارج رفاه عمومی است.امامع اصلاح حال مردم و قوام لشکریان را در وجود خراج می دانند.
۲.سامان یافتن خراج و خراج گزاران، بسته به وجود امنیّت قضایی و کارگزاران حکومتی به ویژه دست اندرکاران مالیاتی باانصاف و مردمدار است.
۳.خراج ستانی نباید مانع رشد تولید گردد.بنابراین دولت باید میزان خراج را با توجه به توانایی پرداخت و انگیزه های سرمایه گذاری در مردم وضع نماید.
۴.تخفیف های مالیاتی سرمایه ای در دست مردم است که با به کارگیری آن در امر تولید، عایدات آن به دولت نیز بازمی گردد.
۵.تخفیف مالیاتی موجب جلب اعتماد مردم و در نتیجه موجب مشارکت عمومی می گردد.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.