فتح، آیه ۲-گناه پیامبر(ص) ۱۳۸۹/۰۱/۱۶ - ۲۵۵ بازدید

۱ . در سوره فتح، قرآن به طور صریح و آشکار، از ذنب و گناه پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله یاد کرده است؛ چگونه این مطلب با عصمت پیامبرصلى الله علیه وآله، سازگار است؟
۲ . آیه A}«وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّابا»{A در سوره نصر را چگونه معنا مى کنید؟

« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ . إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا لِّیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یهَْدِیَکَ صِرَاطًا مُّسْتَقِیمًا » 1 « ما تو را پیروزى بخشیدیم ( - ( چه ) - ) پیروزى درخشانى ! تا خداوند از گناه گذشته و آینده تو درگذرد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهى راست ، هدایت کند » . دقت در این آیات ، که خداوند قبل از مسئله گناه پیامبرصلى الله علیه وآله از « فتح مبین » یاد کرد و این که « فتح مبین » ، مقدمه و سبب آمرزش گناه پیامبرصلى الله علیه وآله شد ، به خوبى نشان مى دهد که این گناه ، از نوع پلیدى و زشتى نیست که با توبه ، آمرزیده شود بلکه از نوع دیگرى است که با فتح و پیروزى ، مشکلش حل مى شود و به همین جهت ، لازم است نخست درباره « فتح مبین » و سپس درباره منظور آیات از گناه پیامبرصلى الله علیه وآله ، توضیح داده شود .
بنا بر متون تفسیرى ، منظور از « فتح مبین » ، موفقیت در « صلح حدیبیه » ، قبل از فتح مکّه است البتّه برخى آن را به فتح مکّه نیز تفسیر کرده اند ولى شأن نزولش ، قبل از فتح مکّه و هنگام صلح حدیبیّه است . خداى متعال در سال هفتم هجرت ، صلح حدیبیه را به عنوان یک پیروزى قرار داد که گناهان گذشته و آینده پیامبرصلى الله علیه وآله را بیامرزد قبل از پیروزى پیامبرصلى الله علیه وآله در فتح مکّه که هنوز اسلام در سراسر جزیره‌العرب و مکه حاکم نشده بود و عظمت شخصیت پیامبرصلى الله علیه وآله و مهربانى ( امان دادن ) وى را به طور کامل ندیده بودند ، پیامبرصلى الله علیه وآله را به عنوان یک فرد گناهکار مى شناختند زیرا پیغمبرصلى الله علیه وآله اوضاع مکّه را به هم ریخته بود به طورى که پسرى مثل « مصعب » ، با پدرش « عُمیر » که از اشراف مکه بود ، اختلاف پیدا کرده بود و مادرها با بچّه ها و بچّه ها با پدرها ، مخالف شدند و به طور کلى ، وضعیت اشراف ، متزلزل شده بود برده هایى مثل بلال ، دیگر به حرف مولایشان گوش نمى دادند و جنگ هاى بسیارى اتفاق افتاده بود . به همین جهت ، از نظر مشرکان و اعراب جاهلى ، پیامبرصلى الله علیه وآله ، گناهکار بود . در این میان ، صلح حدیبیه اتفاق افتاد و شایعات غیرواقعى درباره خشونت پیامبرصلى الله علیه وآله همگى نقش برآب شدند و مقدمه فتح مکّه ، فراهم شد چون صلح حدیبیه اگر نبود ، فتح مکّه نیز ممکن نمى شد و با این پیروزى ، مکّى هاى کافر و معاند ، مسلمان شدند و همان هایى که مى گفتند : پیغمبرصلى الله علیه وآله گناه کارترین انسان هاست ، به او ایمان آوردند و آن جوّ بد اجتماعى بر ضد پیامبرصلى الله علیه وآله ، کاملاً عوض شد و تمام اتهامات ، پاک شده ، ذهنیت هاى اشتباه ، به طور کلّى از ذهن مردم ، برطرف شدند .
مشابه این آیه ، درباره حضرت موسى علیه السلام است ، که داستان آن به این شرح است : فردى از بنى اسراییل با یک قبطى از هواداران فرعون ، درگیر شده بود و حضرت موسى علیه السلام که به جهت دادخواهى آن شخص بنى اسرائیلى وارد ماجرا شده بود ، فرد قبطى را با مشت از پا درآورد ! کار موسى علیه السلام ، قتل عمد حساب نمى شد و مجازات هم نداشت چون او براى انجام وظیفه ، از مظلوم ، دفاع کرده بود ولى به هرحال ، آن شخص مُرد و موسى علیه السلام مجبور به فرار شد و به طرف مدین نزد حضرت شعیب علیه السلام رفت .
نکته مهم این است که وقتى وحى آمد که باید به سوى فرعون بروى ، حضرت موسى علیه السلام اظهار نگرانى کرد و به خداوند عرضه داشت : « وَ لَهُمْ عَلَىَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ » 2 « آنان بر ( - ( گردن ) - ) من گناهى دارند و مى ترسم مرا بکشند » .
تعبیر این است که مى گوید : من در نظر آنها گنه کارم امّا در واقع و از نظر خداوند ، موسى علیه السلام ، گناهکار نبود .
در آیه مورد بحث نیز همین طور است . خداوند مى فرماید : ما تو را پیروزى درخشانى بخشیدیم تا گناهان پیشین و پسین تو را ببخشم « ما تَقَدَّمَ من ذَنبِک ما تأخّر » و این ، به جهت عزّتى است که خدا با صلح حدیبیه و سپس با فتح مکه و با پیروزى کامل ، به پیامبرش صلى الله علیه وآله هدیه مى دهد تا جایى که مى فرماید : آن حرف هایى که در آینده هم برایت درمى آورند ، آنها هم پوشیده مى شوند سپس در آخر آیه مى فرماید : « وَ یُتِّمَ نِعمَتَهُ عَلَیکَ » « نعمت را بر تو تمام مى کند » « و یَهدِیَکَ صراطَا مستقیماً وَ یَنصُرُکَ اللّه نَصراً عزیزا » .
پس با فتح و نصرت ذکر شده و این قرائن موجود در آیه ، معلوم مى شود که گناه مورد نظر ، به معناى معصیت و سرپیچى از فرمان خداوند نیست و نمى شود که یک پیغمبر ، سرپیچى از دستور خدا کند و برفرض هم اگر معقول بود و مى شد تصوّر کرد ، با توجه به قرائنى که عرض شد ، هیچ ربطى با فتح و پیروزى نداشت .
در حدیثى در عیون اخبارالرضا ، چنین آمده است : مأمون گفت : یا ابا الحسن ! معنى آیه : « لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ » 3 « تا خدا گناه قبل و بعد تو را بپوشاند » ، چیست ؟ حضرت فرمود : از نظر مشرکین مکّه ، کسى گناهکارتر از حضرت رسول صلى الله علیه وآله نبود زیرا آنان قبل از بعثت ، سى صد و شصت بت را مى پرستیدند و آن گاه که آن حضرت ایشان را به ( کلمه مبارکه ) « لا اله الاّ اللَّه » دعوت کرد ، این موضوع ، بر آنان گران آمد و گفتند : « أَ جَعَلَ الْآلِهَهَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَىْ ءٌ عُجابٌ . وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِکُمْ إِنَّ هذا لَشَىْ ءٌ یُرادُ . ما سَمِعْنا بِهذا فِى الْمِلَّهِ الْآخِرَهِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ » 4 « آیا به جاى خدایان متعدّد ، یک خدا قرار داده است . این ، مطلب عجیبى است . سران آنان به حرکت آمده ، گفتند : بروید و بر اعتقاد به خدایان خود استوار بمانید این ، چیزى است که از شما ( - ( مردم ) - ) خواسته مى شود 5 . ما چنین حرف هایى را در بین امّت آخر ( - ( یعنى معاصرین یا آنان که قبل از ما بوده اند ) - ) نشنیده ایم . این سخن ، جز دروغ و افترا ، چیز دیگرى نیست » و آن زمان که خداوند عزّ و جلّ ، مکّه را براى پیامبرش فتح کرد ، فرمود : اى محمّد ! « إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ » 6 « ما مکّه را با پیروزى قطعى و آشکار ، براى تو فتح کردیم تا خدا گناه قبلى و بعدى تو را بپوشاند » یعنى همان چیزى که از نظر اهل مکّه ، به خاطر دعوت به توحید در گذشته و بعد از آن ، گناه محسوب مى شد زیرا بعضى از مشرکین مکّه ، مسلمان شدند و بعضى از مکّه خارج شدند و آنان که ماندند ، نتوانستند در آن زمان که آن حضرت ، مردم را به توحید دعوت مى کرد ، به حضرت ایراد بگیرند و در نتیجه ، با غلبه حضرت بر آنان ، آن چه از نظر آنان گناه محسوب مى شد ، پوشیده شد .
شاهد دیگر این که « غفران » در لغت یعنى پوشاندن و خداوند متعال با این پیروزى ، گناهکار بودن پیامبرصلى الله علیه وآله را که در ذهن مردم استقرار پیدا کرده بود ، پوشاند .
امّا آیه 3 سوره نصر که مى فرماید : « وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّابا » 7 « اى پیغمبر ! از او آمرزش بخواه که وى ، همواره توبه پذیر است » .
این جا پاسخ دیگرى مى توان داد که استغفار ، گاهى از گناه و تقصیر از انجام محرمات الهى است که استغفار ما ، معمولاً به جهت این سنخ از گناهان است و گاهى استغفار از قصور است و مثلاً شخص استغفار مى کند که چرا نماز شبم ترک شد و یا این که چرا در نماز شب ، حضور قلب لازم را نداشتم ؟ این بدان خاطر است که مراحل کمال ، پلّه پلّه است و حتى براى خاتم الانبیاءصلى الله علیه وآله هم همین طور است و به این جهت ، استغفار پیامبرصلى الله علیه وآله و امامان علیهم السلام ، تعارف نیست بلکه واقعیّت است ولى با توجه به مقام بلند ایشان ( که از درک عقل ما خارج است ) ، مى بایست معنا شود . بنابراین استغفار آنها ، مانند استغفار ما از گناه هایى که مرتکب مى شویم ، نیست .
توضیح بیشتر اینکه : کاملاً مشخص است که پیغمبر اسلام صلى الله علیه وآله بیشتر از ما به شکر خداى متعال نیاز دارد . چون نعمتى که خدا به وى داده ، به ما نداده است .
پیغمبر اکرم صلى الله علیه وآله اگر همه شبانه روز را هم خالصانه عبادت کند ، جان هم بدهد ، باز ذهنیتش این است که خدایا در مقابل این نعمت بزرگ ( خاتم الانبیایى ) که تو به من داده اى ، نماز و عبادت من چیزى نیست . 63 سال مجاهدت ، چیزى نیست . کم نعمتى نیست که خدا او را اشرف موجودات قرار داده ، اشرف انبیاء قرار داده ، از عیسى ، موسى علیه السلام و دیگران ، شأنش بالاتر است حتّى روز قیامت همه پیغمبرها احساس سختى مى کنند و متوسل به حضرت خاتم صلى الله علیه وآله مى شوند ببینید چه واقعه سختى است ! حقیقتاً روز قیامت و این دادگاه عدل الهى ، چقدر مشکل است که حتى پیامبران هم به حضرت ختمى مرتبت صلى الله علیه وآله متوسل مى شوند . بنابراین ، چون وى داراى چنین مقامى است ، استغفار او نیز با توجه به آن مقامات ، باید معنا شود 8 .
حضرت امیرعلیه السلام هم در شبانه روز 70 مرتبه استغفار مى نمود . رسول اللّه صلى الله علیه وآله روزى 70 بار صبح و 70 بار غروب ، استغفار مى کرد . اینها ، استغفار از گناه نیست . خودش فرمود : H « حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَیِّئَاتُ الْمُقَرَّبِى » E 9 « خوبى هاى نیکان ، بدى مقربان به شمار مى آیند » به طور مثال ، قبولى دانش آموزان متوسط با نمره چهارده ، چه بسا با تشویق همراه باشد اما براى دانش آموزان با استعداد ، چنین نمره اى افت تحصیلى و باعث شرمندگى است .
آیه‌اللَّه حسن زاده آملى در الهى نامه مى گوید : « الهى مردم همه شان از گناه استغفار مى کنند من از نمازم استغفار مى کنم » . اگر انسان خدا را بشناسد ، این ، حرف درستى است نمازى که ما مى خوانیم ، واقعاً شرم آور است !
امام سجّادعلیه السلام براى وداع ماه رمضان ، ناله مى زد اشک مى ریخت و استغفار مى کرد . استغفارش از چیست ؟ شاید از این باشد که آن طور که باید ، شکر نعمت خدا را به جا نیاورده است .
امام راحل قدس سره در چهل حدیث مى فرماید : خیلى ها مى گویند این موارد از قبیل ضرب المثل است « به در مى گوید دیوار بشنود » یعنى پیامبرصلى الله علیه وآله و امامان علیهما السلام مى خواهند استغفار و توبه را به ما یاد مى دهند ولى این طور نیست امیرالمؤمنین علیه السلام واقعاً خودش را گنه کار مى داند نه این که فقط ما یاد بگیریم بلکه واقعاً او دارد استغفار مى کند البته گناه او ، مانند انسان معمولى نیست . او حتّى مکروه انجام نمى دهد . گناه او ، این است که احساس مى کند این همه نعمت که خدا به او داده ، شکر نعمتش را نمى تواند به جا آورد بلکه باید گفت : محال است کسى بتواند حق شکر را به جا آورد . سعدى در مورد همین تنفس عادى مى گوید :
پس در هر نفسى ، دو نعمت موجود است و بر هر نعمتى ، شکرى واجب .
{S از دست و زبان که بر آید # کز عهده شکرش به در آید S}
( 1 ) فتح ( 48 ) ، آیه 1 و . 2 ( 2 ) شعراء ( 26 ) ، آیه . 14 ( 3 ) فتح ( 48 ) ، آیه . 2 ( 4 ) ص ( 38 ) ، آیه 5 . 7 ( 5 ) عیون أخبار الرضاعلیه السلام ، ترجمه غفارى و مستفید ، ج 1 ، ص : . 412 ( 6 ) فتح ( 48 ) ، آیه 1 . 2 ( 7 ) نصر ( 110 ) ، آیه . 3 ( 8 ) مستدرک الوسائل ، ج 5 ، ص 320 « عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله علیه وآله أَنَّهُ قَالَ إِنَّهُ لَیُغَانُ عَلَى قَلْبِى وَ إِنِّى لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِى کُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّه » . ( 9 ) بحارالأنوار ، ج 25 ، ص 205 ، باب 6 « عصمتهم و لزوم عصمه الإمام علیه السلام » .

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.