کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۸۹/۰۶/۰۶ - ۱۰۸۰ بازدید

درباره کودتای ۲۸ مرداد توضیح دهید.

کودتاى آمریکایى - انگلیسى که با هدف مقابله با نهضت ملى شدن صنعت نفت در ایران اجرا و منجر به برکنارى محمد مصدق از نخست وزیرى و انزواى آیت الله سید ابولقاسم کاشانى ، رهبر مذهبى نهضت ، شد . بعد از پیروزى نهضت با پیروزى نهضت ملى شدن صنعت نفت در جریان قیام سى ام تیر ۱۳۳۱ و روى کارآمدن مجدد دکتر مصدق ، نهضت ، به اوج اقتدار خود رسید . در اولین روز پیروزى دادگاه لاهه راى خود را به نفع مردم ایران راى صادر نمود . مجلس شوراى ملى روز سى‌ام تیر را به عنوان روز قیام مقدس ملى اعلام نمود و قوام‌السلطنه را به دلیل کشتار مردم و قیام مسلحانه علیه ملت ایران ، مفسد فى‌الارض شناخت و کلیه اموال او را مشمول مصادره دانست . رئیس مجلس ، سیدحسن امامى ، که از فراماسون‌هاى برجسته و از طرفداران دربار و شاه بود ، کنار رفت و آیت الله سید ابوالقاسم کاشانى به ریاست مجلس انتخاب شد . در مجلس هم کمیسیونى براى تعقیب مسببین حوادث و کشتار سى‌ام تیر تشکیل گردید . به دنبال تضعیف دربار و نمایندگان طرفدار شاه در مجلس ، مجلس شوراى ملى طى مصوبه‌اى بنا به درخواست مصدق ، اختیارات قانونگذارى را براى شش‌ماه به او واگذار کرد و بدین ترتیب مصدق با دارا بودن ریاست بر قوه مجریه ، ارتش ، فرماندهى کل قوا و اختیارات تام در قانونگذارى ، تبدیل به قدرتى بلامنازع در کشور شد . گام هاى اشتباه دکتر مصدق در اولین گام اشتباه خود پس از کسب قدرت ، سرلشکر احمد وثوق ، فرمانده ژاندارمرى زمان قوام السلطنه را که در جریان قیام ، دست به کشتار مردم زده بود ، به عنوان کفیل وزارت دفاع منصوب کرد . همچنین مصدق در شرکت نفت ، مرتضى قلى بیات ( سهام السلطان ) را به عنوان مدیر عامل و رضا فلاح را به عنوان مدیر پالایش ، که هر دو به جاسوسى براى انگلستان شهرت داشتند ، منصوب نمود . به همین جهت ، حسین مکى و نمایندگان عضو هیئت مدیره شرکت نفت ، در اعتراض به انتخاب این افراد استعفا دادند و در پى آن ، دکتر مصدق ، جمع دیگرى را به مدیریت امور نفت برگزید .
اما رضا فلاح و مرتضى قلى‌خان بیات را در مسئولیت خود ابقا کرد . احمد قوام السلطنه نیز که به موجب مصوبه مجلس مى‌بایست تحت تعقیب قرار گیرد و مجازات شود على رغم اینکه دسترسى به وى ممکن بود ، عملا مجازات نشد و اقدامى علیه وى صورت نگرفت . همین امر ، زمینه ساز جرأت یافتن دیگران در فعالیت علیه مصدق و اعتراض دیگر رهبران و سیاسیون نهضت گردید . شبکه « بدامن » و فعالیتهاى آن سیاست مصدق که در داخل مورد اعتراض نیروهاى مذهبى و روحانیون قرار گرفته بود ، سازمان جاسوسى انگلستان را بر آن داشت که شبکه‌اى از فعالیت‌هاى سیاسى علیه دولت مصدق را در قالب فعالیت‌هاى کمونیستى سازماندهى نماید . فعالیت‌هائى که از حوز اشراف حزب توده و سازمان جاسوسى دولت کمونیستى شورى خارج بود و هر دو تصور مى‌کردند که فعالیت این گروه‌هاى سیاسى به نفع سیاست‌هاى آنها صورت مى‌گیرد . در همین راستا ، سازمان جاسوسى انگلستان ، با هدایت شاپور جى در داخل و کریستوفر ودهاوس درانگلستان ، با کارگردانى اسدالله علم به جذب تعدادى از کمونیست‌هاى سابق پرداخت و با به خدمت گرفتن آنها ، فعالیت‌هاى مختلفى را در پوشش حزب توده انجام داد . تصور حزب توده و روس‌ها ، گسترش نفوذ آنها در ایران بود . اما تصور دکتر مصدق ، استفاده از آنان در مسیر اهداف خود بود . این گروه انگلیسى که در بین مردم به « توده نفتى » مشهور بودند ، با تبلیغات علیه مذهب و روحانیت و معتقدات دینى ، این باور را در میان مردم ایجاد مى‌کردند که دولت مصدق دولتى ضد مذهبى و زمینه ساز نفوذ کمونیست‌هاست . شبکه‌هاى تحت هدایت « شاپور جى » و « اسدالله علم » در اجراى این سیاست نقشى فعال داشتند . اسدالله علم ، با جذب چهره‌هاى روشنفکر ، مطبوعاتى و سیاسى یکى از موثرترین اجزاى این عملیات بوده است . مارک گاز یوروسکى ، در پژوهشى درباره کودتاى بیست و هشت مرداد ۱۳۳۲ مى‌نویسد : « . . . اجراى یک سلسله عملیات با رمز بدامن از سال ۱۹۴۸ به منظور مقابله با نفوذ شوروى و حزب توده آغاز شده بود .
بدامن ، نام یک برنامه تبلیغاتى و سیاسى گسترده بود ، که از طریق شبکه‌اى به سرپرستى دو تن ایرانى با نامهاى رمز « نرن » و « سیلى » اداره مى‌شد و ظاهراً سالانه بودجه‌اى معادل یک میلیون دلار داشت . » فعالیت شبکه شاپور جى و اسدالله علم بر دو محور متمرکز بود : عملیات نفوذ سیاسى و عملیات جنگ تبلیغاتى و فرهنگى . عوامل این شبکه توانسته بودند که در حزب توده ، جبهه ملى ، حزب زحمتکشان ، نیروى سوم ، حزب ایران و . . . . نفوذ کنند . گازیوروسکى در این باره مى‌نویسد : « در این ایام « شبکه بدامن » تا سطوح عالى تشکیلات حزب توده رخنه کرده بود و از متن تمام دستورات رهبرى حزب به کاردها اطلاع داشت . » گسترش اختلافات در کنار تبلیغات زهرآگین ، سیاست‌هاى دکتر مصدق نیز در راستاى تمرکز بخشیدن به قدرت خویش و اعمال محدودیت در حوزه‌هاى دخالت آیت الله کاشانى و نیروهاى مذهبى و نفى حضور آنان سبب شد که وى در میان مجموعه‌ایى از مشکلات تنها بماند به عنوان نمونه وى سیدمجتبى نواب صفوى ، رهبر فدائیان اسلام ، را - که مى‌توانست با نیروهاى فدائى تحت امرش حمایت سیاسى و نظامى مناسبى براى حکومت او فراهم آورد - در همان ماه‌هاى اولیه حکومت خویش و به جرم ایراد یک سخنرانى در سال ۱۳۲۷ در آمل که در پى آن مردم به چند مغازه مشروب فروشى حمله کرده بودند ، به زندان انداخت و عملاً در برابر نیروهایى که با فداکارى آنان به مجلس و ریاست دولت رسیده بود ، ایستاد . علاوه بر آن مجموعه فعالیتهاى ضد دینى گروه‌هاى سیاسى با گرایش انگلیسى و روسى ، فضاى روانى این افتراق را تشدید کرده بود . اختلافات دکتر مصدق و آیت الله کاشانى در مسائلى مانند تمدید لایحه اختیارات دکتر مصدق ، اجراى پاره‌اى از احکام شرعى در خصوص منع فروش مشروبات الکلى و همچنین نوع عزل و نصب‌ها و چگونگى تنظیم قرارداد جدید نفت ، سبب بروز شکاف عمیقى میان رهبران نهضت و نمایندگان طرفدار آنها شد و سیل اتهامات و تبلیغات سیاسى علیه یکدیگر آغاز و پى گرفته شد .
با وجود جلسات متعدد آشتى کنان که بین آنها برگزار شد ، در نهایت به دلیل عدم درایت انقلابى و گذشت متقابل ، راه اختلاف مجدداً ، در پیش گرفته مى‌شد . دیپلماسى کودتائى آمریکا در کنار این اختلافات داخلى ، سیاست‌هاى آمریکا و انگلیس در مسیر کودتا علیه دولت دکتر مصدق و نهضت ملى به طور جدى پى گرفته شد و دکتر مصدق در ملاقات با لوى هندرسن ، سفیر آمریکا ، نسبت به حمایت این کشور از انگلیس و عمل نکردن به وعده‌هایش ، وى را سرزنش کرد . در سوم خرداد سال ۱۳۳۲ جان فاستر دالس ، وزیر خارجه آمریکا ، خبر از وقوع تحولاتى مهم در خاورمیانه داد . در اواخر خرداد ۱۳۳۲ ژنرال آیز نهاور در قبال درخواست کمک دولت ایران اعلام کرد : « چون دولت ایران توانایى فروش نفت خود را دارد ، دولت آمریکا هیچ گونه کمک مالى به ایران نخواهد کرد . افزون بر این تا رضایت دولت انگلیس جلب نشود ، آمریکا از خرید نفت ایران خوددارى خواهد کرد . با وجود این ، ما نسبت به سختى و موقعیت دشوار ایران آگاهیم و امیدواریم تا وضع ایران بدتر نشده دولت ایران نظرات دولت انگلیس را بپذیرد . » اما با وجود این ، دکتر مصدق در نامه‌اى به آیزنهاور از مواضع آمریکا در قبال ایران ابراز نارضایتى کرد و خواهان افزایش کمکهاى اقتصادى آن کشور به ایران شد . آیزنهاور نیز به دکتر مصدق پاسخ رد داد و از او خواست تا فرصت باقى است اقداماتى براى جلوگیرى از بدتر شدن اوضاع به عمل آورد . در بیست و هفتم تیر ماه سال ۱۳۳۲ پنجاه و سه نفر از کارکنان اداره اصل چهار و سفارت آمریکا ، تهران را ترک کردند و در کنار آن ، مقادیر معتنابهى سلاح براى کودتا مخفیانه و تحت عنوان کمک‌هاى انسان دوستانه اصل چهار وارد کشور شد . عوامل داخلى فضاى سیاسى و اختلافات گسترده میان رهبران نهضت باعث شد که سرلشکر فضل الله زاهدى - که سابقه طولانى در خونریزى و بى‌رحمى نسبت به مردم و شورش‌هاى داخلى داشت و در دولت دکتر مصدق نیز مدتى عهده دار سمت وزارت کشور بود ، پس از برکنارى ، به یک نظامى مدعى نخست وزیرى و محور مخالفان دکتر مصدق تبدیل شود .
در ششم اسفند سال ۱۳۳۱ به دستور وى بازداشت گردید پس از مدتى به دلیل اهمال مسئولان دولت آزاد شد . از طرف دیگر آمریکاییها و انگلیسیها با هماهنگى اعضاى خانواده سلطنت از جمله اشرف پهلوى به جلب همکارى عوامل خود پرداختند . اشرف پهلوى ، در این مورد مى‌نویسد : « در تابستان ۱۳۳۲ یک نفر ایرانى . . . . به من تلفن کرد که آمریکا و انگلیس درباره وضع کنونى ایران بسیار نگرانند لذا مى‌خواهم با دو مرد یکى آمریکائى و دیگرى انگلیسى ملاقاتى داشته باشید . . . . مرد آمریکائى به من گفت که نماینده جان فاستر دالس و آن مرد انگلیسى هم نماینده وینستون چرچیل است که حزب محافظه کارش اخیراً به قدرت رسیده است . مرد انگلیسى . . . . گفت زمان عمل فرا رسیده است ولى ما باید از شما تقاضاى کمک کنیم و چون از شما تقاضا مى‌کنیم که عملاً زندگى خود را به خطر بیندازید چک سفیدى را در اختیارتان قرار مى‌دهیم تا هر مبلغى که مایل باشید روى آن بنویسید . . . . وقتى که به تهران رسیدم هنوز نیم ساعت نگذشته بود که فرماندار نظامى تهران دستور مصدق براى خروج را ابلاغ کرد و لى من نپذیرفتم و مصدق ۲۴ ساعت فرصت داد . و من در این مدت پاکت ارسالى آن مرد آمریکائى را از طریق همسر شاه به وى دادم . » مضمون پاکت ارسالى ، دستور آمریکائى‌ها مبنى بر همکارى با کودتاچیان بود که از طریق اشرف به شاه ابلاغ شد . در همان روز ژنرال نورمن شوارتسکف ، مستشار سابق ژاندارمرى ، با وجوه اعطائى سازمان سیا به مبلغ پنج میلیون دلار ، به منظور سازماندهى کودتا وارد تهران شد و پس از ملاقات با جمعى از افسران و سرلشکر زاهدى از کشور خارج شد . او در این سفر ، پنج میلیون دلار به زاهدى بابت هزینه‌هاى کودتا پرداخت . در ششم مرداد ماه جان فاستر دالس ، وزیر خارجه آمریکا ، گفت : « فعالیت روز افزون حزب غیرقانونى کمونیست توده در ایران واغماض و چشم پوشى دولت ایران از این گونه فعالیت‌ها ، نگرانى بزرگى براى دولت آمریکا ایجاد کرده است .
» در پى آن کرمیت روزولت مسئول امور خاورمیانه سازمان سیا ، با نام جعلى جیمز اف لاکریج از طریق مرز عراق در استان کرمانشاه وارد ایران شد . با ورود روزولت ، تحرک بیشترى به فعالیت کودتا داده شد . رزولت علاوه بر پول ، حجم قابل توجهى مقاله ، کاریکاتور ، و امکانات لازم براى فضاسازى نیز به همراه خود آورده بود . در یازدهم مرداد سال ۱۳۳۲ کرمیت روزولت ، رهبر کودتا ، با شاه ملاقات کرد و طرح کودتا و برکنارى مصدق و نخست وزیرى زاهدى را با وى مطرح و رضایت نهائى وى را در عزل مصدق و انتصاب زاهدى جلب نمود . سه روز بعد در چهاردهم مرداد سال ۱۳۳۲ ژنرال آیزنهاور ، رئیس جمهور آمریکا ، در یک سخنرانى تصریح کرد که : « آمریکا مصمم است راه پیشروى کمونیسم در ایران و دیگر کشورهاى آسیائى را مسدود کند . پیروزى نخست وزیر بر اقلیت ناراضى مجلس و انحلال آن ثمر همکارى مصدق و حزب توده بوده است . هشدار آیت الله کاشانى به مصدق در روز بیست و هفتم مرداد ، آیت الله کاشانى طى نامه‌اى به دکتر مصدق او را از شرایط جدیدى که کودتاچیان تدارک دیده بودند ، مطلع ساخت و از او خواست که با همکارى با او تصمیمات لازم براى جلوگیرى از کودتا را تدارک ببیند . هر چند دوستان دکتر مصدق بسیار کوشیدند که در صحت نامه تردید ایجاد کنند تا به نحوى بار مسئولیت اهمال در مقابله با کودتا و رها کردن نهضت دراوج خطر را از دوش دکتر مصدق و همکارانش بکاهند . توجه به این واقعیت تاریخى که با همکارى آیت الله کاشانى و دکتر مصدق امکان جلوگیرى از کودتا و سلطه بیست و پنج ساله آمریکا وجود داشته است ، امرى در خور توجه است که براى ملت ایران در شرایطى این‌گونه مى‌تواند راهگشا باشد اما دکتر مصدق در اوج مشکلات و مخاطرات دست حمایت دوستان و همکاران خود را نفشرد معذلک اصرار و ابرام دوستان دکتر مصدق در مقصر جلوه دادن دیگران از جمله آیت‌الله کاشانى و یا حزب توده و سازمان نظامى ، هیچ از بار مسئولیت اهمال در برابر کودتا نمى‌کاهد و هر دولتى مکلف است از امانت مردمى خویش به طور جدى مراقبت و دفاع نماید .
صرف‌نظر از دستخط و امضا ، متن و فضاى حاکم بر آن و ادبیات نوشتارى آیت الله کاشانى ، پاسخ رسمى دکتر مصدق و امضاى وى در پاى نامه نیز هیچ تردیدى در صحت صدور آن باقى نمى‌گذارد . دکتر مصدق در پاسخ نامه آیت الله کاشانى نوشت : « ۲۷ مرداد ماه مرقومه حضرت آقا توسط آقاى حسن سالمى زیارت شد اینجانب مستظهر به پشتیبانى ملت ایران هستم . والسلام . دکتر محمد مصدق . » با این پاسخ دکتر مصدق ، آیت‌الله کاشانى را از دخالت در حوادث آینده منع کرد و حتى اعلام حمایت وى را نیز لازم نشمرد . کودتاى ۲۸ مرداد و سقوط دکتر مصدق با شکست طرح اولیه کودتا و استفاده از ارتش ، که بیشتر با برنامه آمریکایى‌ها همخوانى داشته است ، مرحله دوم کودتا در بیست و هشتم مرداد ماه توسط شاپور جى و عوامل انگلیسى و حمایت آمریکائى‌ها به اجرا گذاشته شد . براساس برنامه‌ریزى‌هاى سرهنگ حسن اخوى ، طراح اجرائى کودتا ، باید از مردم و جمعى از اراذل و اوباش علیه مصدق و دولت او استفاده گردد . خاصه آن که دولت مصدق دستور داده بود که هوادارانش خیابان‌ها را ترک نمایند و این ، بهترین فرصت را براى کودتا فراهم کرده بود . اجراى کودتا مراحل طراحى عملیات اجرائى کودتاى بیست و هشتم مرداد به شرح زیر بود : ۱ _ از نقاط مختلف شهر جمعیت هائى تشکیل شود و تعداد تقریبى هر جمعیت و رهبر هر گروه معلوم گردد . _ ۲ هر یک از جمعیت‌ها در مسیرهاى تعیین شده به مرکز شهر حرکت نمایند و همزمان به مقصد محل خیابان شاه - نادرى برسند . _ ۳ باشگاه‌هاى ورزشى مانند باشگاه تاج نیز به حرکت درآیند . _ ۴ شعار کلیه افراد سلطنت محمدرضا باشد . _ ۵ افراد گارد جاویدان به جمعیت بپیوندند . _ ۶ خانه دکتر مصدق را محاصره و وى را دستگیر نمایند . ۷ - دستگیرى دکتر مصدق از رادیو اعلام و زاهدى با تانک به نخست وزیرى برود و از شاه دعوت به بازگشت کند . در روز بیست و هشتم مرداد ، طرح فوق به طورکامل اجرا شد و واحدهاى نظامى طرفدار دکتر مصدق نیز دخالتى در خنثى سازى کودتا انجام ندادند .
بدین ترتیب کودتا به پیروزى رسید و سرلشگر زاهدى به نخست‌وزیرى رسید و محمدرضا پهلوى به کشور بازگشت . بعد از تسلیم دکتر مصدق ، کرمیت روزولت با شاه ملاقات کرد و شاه ضمن تشکر از او گفت : « من تاج و تختم را از برکت خداوند ، ملتم و ارتشم و شما دارم . . . و هر گاه فاطمى را به خاطر سرنگونى مجسمه‌هاى من و پدرم پیدا کنم ، بى درنگ اعدامش خواهم کرد . » منابع : . ۱ سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامى .

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.