معیارهای دیدار امام زمان ۱۳۹۸/۰۹/۰۲ - ۸۰۵ بازدید

از کجا می دانیم علامه حلی امام زمان را دیده است ؟

برای این امر یک سری معیارهایی وجود دارد که بر اساس آنها می توان به صحت ارتباط شخص با امام زمان پی برد. البته بیشتر بزرگان و علمایى که موفّق به دیدار حضرت شده بودند، آن را براى مردم بازگو نمى کردند؛ بلکه اطرافیان و خواص آنان - از روى شواهد و قراینى و یا در زمان هاى بعد - متوجّه دیدار آن عالم با امام مى شدند . اگر کسى مشاهده و ارتباط را به اختیار خود ادعا کند - به این صورت که هر وقت بخواهد خدمت امام عصر(عج) شرفیاب مى شود یا ارتباط پیدا مى کند - کذّاب و افترا زننده است و این ادعا از احدى در غیبت کبرى پذیرفته نیست؛ یا اینکه چنین کسى که این سمت را به راستى داشته باشد، پیدا نخواهد شد و اگر هم کسى آن را دارا باشد، از دیگران مکتوم مى دارد و به کسى اظهار و افشا نمى کند. اجمالاً با این توقیع، در آن همه حکایات و وقایع مشهود و متواتر نمى توان خدشه کرد و بر حسب سند نیز، ترجیح با این حکایات معتبر است. اگر به کتاب هایى چون نجم الثاقب رجوع کنیم، مى بینیم که در این حکایات، وقایعى است که هرگز شخص عاقل در صحّت آنها نمى تواند شک کند. بنابراین هم شرفیابى اشخاص به حضور آن امام عزیز ثابت است و هم کذب و بطلان ادعاى کسانى که در غیبت کبرى، ادعاى سفارت و نیابت خاصّه و وساطت بین آن حضرت و مردم را مى نمایند، معلوم است ر.ک: امامت و مهدویت، ج ۲، ص ۴۷۵؛ آخرین امید جهان، ص ۲۳۸.. پس صرف دیدار، در روایت منتفى نشده است و علما نیز نفى اصل دیدار را استفاده نکرده اند؛ اما از آنجایى که قطعاً نمى توان توقیع را ردّ کرد، باید تا حدّ امکان به مفاد آن عمل نمود و مدعیان دیدار و مشاهده را - به خصوص در جاهایى که هیچ قرینه و شاهدى بر اثبات ادعاى آنها وجود ندارد - تکذیب کرد. لازم است بدانیم معیارها و نشانه های درستی اخبار دیدار، گاه به محتوای داستان دیدار و زمانی مربوط به شخص نقل کننده حکایت تعلق دارد. بنابراین، این ملاک ها در دو دسته کلی: ۱. معیارهای درستی دیدار به اعتبار محتوای داستان؛ ۲. معیارهای درستی دیدار به اعتبار گوینده داستان، تقسیم می شود. ۱. معیارهای درستی داستان های دیدار به اعتبار محتوای داستان
برای تشخیص درستی حکایات و داستان هایی که درباره دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل می شود، ‌می توان معیارهایی را با توجه به محتوا و مدلول خود داستان، ارائه داد. آن چه در ذیل می آید حاصل کاوشی در همین راستاست که حاصل آن، مجموعه معیارهایی است که به اعتبار محتوای داستان های دیدار ارائه شده، به گونه ای که با در دست داشتن و لحاظ آن ها می توان قضایای تشرفات نقل شده را مورد ارزیابی قرار داده و از درستی آن ها اطمینان یافت. علایم راستی یک داستان دیدار از حیث محتوا عبارتند از: الف)عدم دلالت نیابت خاص برای دیدارکننده
از آن چه تاکنون به ویژه در باب مفهوم شناسی دیدار و نیز مقوله دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر روایات بیان نمودیم، دریافتیم عصر غیبت کبرا به استناد دلایل روایی، دوره ای است که سنت الهی و قانون کلی خداوند حکیم،‌ بر عدم امکان فیض ملاقات و دیدار با امام دوازدهم قرار گرفته و این قانون تا زمان ظهور مبارک ایشان هم چنان در جامعه بشری جاری است؛ اما به مقتضای الطاف کریمانه حضرت و مصالح و حکمت بالغه ایشان، ممکن است در مواردی خاص توفیق دیدار آن وجود نورانی- البته به معنای عام دیدار- نصیب عده ای محدود شود تا مردم گرمای مهربانی ایشان را بهتر احساس کنند و در باور خویش به ایشان مصمم تر گردند. اما نباید مضمون و محتوای داستان به گونه ای باشد که نیابت خاصی را برای ملاقات کننده با حضرت، تثبیت نماید؛ زیرا بر اساس مستندات روایی، اگر فردی ادعای ارتباط دوسویه و اختیاری با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و نیابت مخصوص وی را بنماید، بی شک انسانی دروغ گو و دغل کار است و دلیل روایی آن نیز پیش تر بیان شد. ب) عدم طرح دیدار همراه با شناخت امام در بیداری و حال عادی
از جمله معیارهایی که می توان برای شناخت درستی حکایات از آن بهره برد، عدم ادعای دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف آن هم به همراه شناخت ایشان به عنوان امام، در حال بیداری و عادی است؛ زیرا چنان که در جمع بندی روایات مربوط به دیدار بیان شد، یک قسم از دیدارهایی که ممکن است در زمان غیبت کبرا اتفاق بیفتد، غیرممکن قلمداد شد و آن دیدار در بیداری با حضرت آن هم همراه با شناخت ایشان در لحظه دیدار است.
بسیاری از روایات رؤیت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت کبرا، بیان گر این نکته هستند که کسی در حالت عادی و بیداری نمی تواند حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را با این وصف که بداند او امام دوازدهم است مشاهده کند و اگر کسی چنین ادعایی کند، یا دروغ می گوید، یا این که اشتباه کرده است. برای مثال امام صادق علیه السلام فرمود:
صاحِبَ‌ هذا الامرِ یتردَّدُ بیْنَهم و یَمشی فی اسواقِهم و یَطَاُ فُرُشهم و لا یعرِفوُنهُ حتی یأذنَ‌ اللهُ لهُ أنْ یُعَرفّهمْ نفسهُ کما أذِنَ لِیوسفَ حینَ‌قالَ لهُ إخوتهُ:(إنّک لانتَ یوسُفُ قالَ انا یوسُف»(۲۹)؛
صاحب این امر عجل الله تعالی فرجه الشریف در میانشان رفت و آمد می کند و در بازارشان می رود و روی فرش ها[ و جای پایشان] پا می گذارد و این در حالی است که آن ها او را نمی شناسند، تا این که خداوند به او اجازه می فرماید که خودش را معرفی کند، همان گونه که به یوسف اجازه فرمود، در آن هنگام که برادرانش به او گفتند:« آیا تو خود، یوسف هستی؟ پاسخ داد: آری، من یوسفم».
هم چنین حضرتش فرمود:
در صاحب الامر سنت هایی از پیغمبران است... اما سنت یوسف، در پرده بودن است. خدا میان او و خلق پرده ای می نهد که او را ببینند و نشناسند.(۳۰)
ممکن است پرسشی در ذهن پیدا شود که اگر چنین است، پس با این همه نقل از دیدار بزرگان که در لحظه دیدار، امام را شناخته اند چه می کنید؟ در جواب باید گفت، نکته این است که بر اساس روایات موجود، شخص دیدارکننده در حالت عادی و با شناخت عنوان امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در لحظه دیدار، در ادعایش راست نمی گوید. از این رو، اولاً دیدارهایی که از بزرگان نقل شده، در حالت خواب یا مکاشفه بوده است، نه در بیداری و با چشم سر. گفتنی است اندیشه ورزانی به این نکته گواهی داده اند.(۳۱) برای مثال یکی از آنان این مطلب را چنین تبیین می نماید:
آیا حضرت، در مقام روح شما ظهور می کند یا در مقام جسم شما؟ اگر در مقام جسم شما ظهور می کند، پس چرا باید عبادت کنید تا حضرت را ببینید؟ مگر نه این است که عبادت کردن یعنی متعالی کردن وجود خود؟ پس جهت وجود شما باید غیبی شود تا با غیب هستی رو به رو گردد. چرا آن هایی که حضرت را می بینند بعد از این که یک مرتبه متوجه می شوند که نکند این آقا، حضرت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف باشند، در همان حال دیگر حضرت را نمی بینند؟ اگر بنا بود که حضرت ظهور مادی کرده باشد باید وقتی از جلوی چشم شما غایب شدند، بالاخره در گوشه ای در این دنیای مادی پنهان شده باشند. در موقعی که شما مفتخر به رؤیت حضرت شده اید، امام، مادّی شده است یا شما با عبادت و ایجاد صلاحیت، غیبی و غیب بین شده اید؟ به نظر می رسد آن هایی که حضرت را می بینند، حضرت را از بُعد غیب می بینند و ارزش موضوع هم در همین جهت است.(۳۲)
ثانیاً اگر در بیداری و حالت عادی بوده، شخص دیدارکننده در زمان دیدار، ایشان را نشناخته است، بلکه این شناخت بعد از مفارقت از وجود مبارک حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است، چنان که این مطلب با دقت در محتوای این دیدارها کاملاً مشهود است. البته در این جا باید اذعان نمود که بیش تر افرادی که حکایات دیدارهای بزرگان را برای مردم بازگو می کنند، اشخاصی هستند که در مسئله دیدار به خاطر ندانستن معیار گفته شده به اشتباه افتاده و به تفاوت دیدار بین حالت عادی و مکاشفه، توجه ننموده اند، نه این که دروغ گو و فریب کار بوده اند. ج)تضاد نداشتن مفاد داستان با احکام الهی
بدون تردید یکی از معیارهای صدق حکایات دیدار با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف عدم مخالفت محتوایی آن با احکام و دستورهای خداست. اهمیت این موضوع آن قدر فراوان است که در مجامع روایی ما، احادیث بسیاری از ناحیه معصومان علیهم السلام رسیده که بیان گر آن است که حتی درستی سخنان منتسب به ایشان را باید با کتاب الله سنجید. امام صادق علیه السلام فرمود:
فاتّقوا اللهَ و لا تَقْبَلوا علیْنا ما خالَفَ قولَ ربّنا تعالی و سُنهَ نبیّنا محمدٍ صلی الله علیه و آله و سلم(۳۳)؛
تقوای الهی پیشه کنید و سخنانی که از جانب ما گفته شده و مخالف با کلام خدا و سنت حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است را نپذیرید.
ایشان در کلامی دیگر فرمود:
یُترَکُ ما خالَفَ حُکمهُ حُکم الکتابِ و السُنه(۳۴)؛
حکمی مخالف با قرآن و سنت را ترک و طرد نمایید.
در بعضی از داستان های دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دستورهایی بیان می شود که به روشنی با احکام الهی در تضاد است، اما متأسفانه نا آشنایی با احکام الهی از یک طرف و ساده لوحی از طرف دیگر، باعث شده است عده ای با استناد به حکایاتی دروغین، اعمالی را مرتکب شوند که در تعارض با احکام خدا و فرمایش های اهل بیت علیهم السلام بوده و بدون تردید نقل این داستان ها ترویج اباحی گری خواهد بود. به همین جهت سزاوار است همه شیفتگان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با فراگیری احکام اسلام از رساله های عملیه و مشورت با علمای دین از یک سو، و مطابقت داستان های ملاقات با این احکام، پیش از تأثیرپذیری عاطفی از این حکایات، از درستی داستان مطمئن شوند. د)داشتن مؤید از قرآن کریم و سیره معصومان علیهم السلام
از جمله علایمی که می توان با آن، درستی یک حکایت تشرف را شناخت، تأیید محتوای آن توسط قرآن و احادیث ائمه علیهم السلام و به عبارت دیگر، موافقت مضمون آن با این دو منبع اسلام است. امام صادق علیه السلام از قول رسول اعظم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید:
إنّ عَلی کُلّ حقِّ حقیقهً و عَلی کُلّ صوابٍ نوراً فَما وافَقَ کتابَ الله فخُذوهُ و ما خالَفَ کتابَ اللهِ فَدَعوه(۳۵)؛
هر حقی واقعیتی و هر درستی نوری دارد. آن چه با قرآن موافق است را بگیرید و هرچه با آن مخالف است را واگذارید.
ممکن است کسی چنین تصور کند که عدم مخالفت با کتاب خدا که پیش تر به عنوان یک معیار بیان شد کافی است و نیازی به ذکر این مورد نیست، در حالی که عدم مخالفت مضمون داستان دیدار با حلال و حرام های شناخته شده خدا، هنوز نمی تواند به معنای درستی یک داستان محسوب شود؛ زیرا چه بسا مطلبی در خلال حکایات ملاقات آمده که مخالفت صریح با احکام الهی ندارد، اما هیچ گونه سخنی نیز در کتاب و سنت که دلالت بر تأیید و موافقت با آن باشد، یافت نشده است. در این صورت، باز نمی توان به مفاد این داستان عمل نمود؛ زیرا راه کاری که امامان معصوم در این گونه موارد سفارش فرموده اند، توقف و احتیاط است، چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:
لا یَسَعُکم فیما ینْزِلُ بکمْ ممّا لا تعلَمونَ إلا الکفُّ عنهُ و التّثُّبتُ و الردُّ الی ائمه الهُدی حتّی یَحملوکُم فیه علی القَصدِ و یجلوا عنکمْ فیهِ العَمی و یُعرّفوکم فیه الحق(۳۶)؛
در اخذ آن چه به دست شما می رسد که نمی دانید درست است یا نه، آزاد نیستید؛ بلکه وظیفه شما توقف، بررسی و رجوع به ائمه هدی است تا شما را به حقیقت رساند و گمراهی شما را برطرف سازند و حق مطلب را به شما بفهمانند.
افزون بر آن، عمل به مضمون داستان های دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در واقع به رسمیت شناختن این داستان ها به عنوان یکی از منابع مستقل برای برداشت احکام اسلام است، در حالی که کسی از فقهای اسلام قائل به چنین امری نیست و در کتاب هایی که بیان گر روش صحیح استنباط معارف دینی هستند، تنها چهار منبع قرآن کریم سنت معصومان، اجماع و عقل دارای حجیت هستند.
بنابراین، احتیاط و اطمینان نداشتن به داستان هایی که مؤید قرآنی و روایی ندارند، کاری شایسته و وظیفه ای شرعی است و یکی از بهترین راه های جلوگیری از نشر خرافات در میان مردم، التزام جمعی به این امر است. هـ(عدم دلالت داستان بر تعیین وقت ظهور)
از جمله ملاک های درستی دیدارها از جنبه محتوا آن است که مدلول داستان، تعیین کننده وقت خاصی برای ظهور حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف نباشد؛ زیرا از امور مسلم در مباحث مهدویت، نفی هرگونه تعیین زمان مشخصی برای ظهور به شمار می رود. امام صادق علیه السلام فرمود:« ما اهل بیت[ برای ظهور قائم] وقت مشخص نمی کنیم»(۳۷). هم چنین امام باقر علیه السلام در پاسخ سؤالی که از ایشان درباره زمان ظهور پرسیده شد، سه مرتبه فرمود:
کذَبَ الوَقّاتون، کذب الوقّاتون، کذب الوقاتونَ(۳۸).
اصرار شدید ائمه علیهم السلام بر دروغ گویی کسانی که برای ظهور حضرت قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف وقتی خاص را مشخص می کنند، به خوبی می تواند محکی دقیق برای صحت و درستی داستان ها و حکایات ملاقات قرار گرفته و از اعتماد جاهلانه به این گونه داستان ها پیش گیری کند.
گفتنی است موضوع تعیین زمان ظهور در غیبت صغرای امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز مطرح بوده و ایشان در یکی از توقیعاتی که به جناب محمد بن عثمان نایب دوم خویش برای شیعیان نوشت، به همان معیاری که سایر امامان معصوم علیهم السلام سفارش فرموده بودند تأکید نموده و فرمود:
امّا ظُهورُ الفرجِ فإنّهُ إلی الله و کذبَ الوقّاتون(۳۹)؛
اما[ زمان] ظهور فرج با خداست و تعیین کنندگان زمان ظهور دروغ گویند.
بنابراین، با وجود روایات مکرر معصومان علیهم السلام حجت بر همه شیعیان و دوست داران ایشان تمام شده و حتی با وجود اعتماد به گوینده حکایت، در صورتی که هرگونه، تحدید و تعیین زمان ظهور از محتوای آن استنباط شود، نباید به آن کم ترین توجهی کرد و در محافل دیگر نقل نمود. ۲. معیارهای درستی دیدار به اعتبار گوینده داستان
اطمینان به راست گویی نقل کننده داستان ملاقات با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چه خود امام را دیده باشد و چه داستان دیدار شخص دیگری را به صورت شفاهی یا در کتاب و نوشته نقل کند، معیاری بسیار مهم در تشخیص درستی داستان است. اهمیت راست گویی چیزی نیست که از ذهن مردم مخفی بوده و نیاز به بحث و استدلال داشته باشد. هم چنین از حیث مفهوم نیز این واژه با ذهن ها آشناست، چنان که انعکاس آن در فرهنگ لغت نیز آمده است که صدق، نقیض دروغ(۴۰) و برحق بودن(۴۱)است. به این ترتیب کسی که سخنش با رخدادی که از آن خبر می دهد مطابق باشد، راست گوست.
در این میان آن چه مهم است تشخیص صداقت در شخص است. آیا می شود به صرف ظاهر مذهبی یک شخص، به او اطمینان نموده و او را در خبرش نیز راست گو دانست؟ البته منظور از طرح این سؤال، ایجاد جو بدبینی و سوءظن به مؤمنان نیست، بلکه مراد این است که انسان، همان گونه که در توجه و تأیید و اطمینان به خبرهایی که به امور دنیای او مربوط است، دقت و اهمیت زیادی به خرج می دهد، باید در مسائل مهمی مانند دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف که از مباحث مهم مهدویّت و امامت است، احتیاط نموده و طبق ضوابطی که عقل و شرع می گوید پیش برود؛ چرا که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:« دین تو، هم چون برادر توست، پس درباره اش محتاط باش!»(۴۲)و نیز حضرت فرمود:« مؤمن، زیرک و خردمند است.»(۴۳)
آن چه پیش از بیان نشانه های راست گویی یک فرد مسلمان لازم است بیان شود، تأکید این مطلب است که به هیچ روی، عبادات و اعمال ظاهری و به اصطلاح ظاهرالصلاح بودن، نمی تواند برای ما در اثبات راست گویی وی حجت شرعی و الهی باشد؛ زیرا رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
لا تنظروا الی کثره صلواتهم و صومهم و کثره الحج و المعروفِ و طنطنتهم باللیل و لکن انظروا إلی صدق الحدیثِ و أداء الأمانه(۴۴)؛
به زیادی نماز و روزه و حج و نیکی و نماز شب آنها نگاه نکنید، بلکه به راست گویی و امانت داری شان بنگرید.
معلوم می شود که انسان می تواند نماز و روزه و حج و امثال این عبادات ظاهری را انجام دهد، ولی راست گو و امانت دار نباشد. به راستی اگر تنها عبادات ظاهری، ملاک دین داری و صداقت است، پس فرق مؤمن با منافق در چیست و وجه تمایز انسان مخلص و شخص ریاکار کدام است؟
اگر به فهرست افرادی که اهل بدعت در دین بودند و مردمان زیادی را به دور خود جمع و گمراه کردند توجه کنیم، درمی یابیم بسیاری از آن ها ظاهرالصلاح بوده اند و تنها به همین دلیل،‌ مردمی را فریب داده و جذب خویش نموده اند و این به دلیل بی توجهی به آموزه ها و ملاک های ائمه علیهم السلام برای نجات از فریب خوردگی و گمراهی بوده است. بنابراین لازم است به معیارهای صداقت، معرفت داشته باشیم.
گفتنی است این ملاک ها، گاه ایجابی و گاه سلبی است؛ به این معنا که برای تشخیص صداقت، بعضی از ویژگی ها باید در شخص صادق باشد(صفت ایجابی) مانند شجاعت؛ اما برخی ویژگی ها مانند حرص به دنیا نیز نباید در وی وجود داشته باشد(صفت سلبی). از این رو برای شناخت این معیارها می توان از قاعده معروف«الاشیاء إنما تعرف بأضدادها»(۴۵)نیز کمک جست و البته بهترین راه، محک زدن شخص حکایت کننده و آزمون وی است. در این نوشتار تلاش شده است تا به مهم ترین این صفات اشاره گردد. الف) مروّت و مردانگی
یکی از نشانه های صداقت، وجود صفت مروت در شخص است، چنان که حضرت علی علیه السلام به این نکته تصریح می کند که«راست گویی مرد، بسته به مروت و مردانگی اوست»(۴۶)و امام صادق علیه السلام فرمود:
لیسَ لکذّاب مُرُوهٌ(۴۷)؛
شخص دروغ گو، مروت ندارد.
به عبارت دیگر، انسان با مروت دروغ گو نبوده و در حرف هایش راست گوست.
مروت در لغت به معنای مردانگی، فتوت و جوان مردی(۴۸)است. یکی از کتب لغت در تعریف این واژه می گوید:
المروه آداب نفسانیه، تحمل مراعاتها الانسان علی الوقوف عند محاسن الاخلاق و جمیل العادات(۴۹)؛
مروت و جوان مردی ادب و خصلتی روحی است که انسان را به انجام اخلاق نیک و عادات پسندیده وادار می کند.
راز این که داشتن مروت از علایم راست گویی است، این است که صفت ضد آن یعنی دروغ گویی، از امور پستی است که تنها افراد با مروت از انجام آن شرم دارند، چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
المُروُءهُ تمنَعُ من کُلّ دنیّهٍ(۵۰)؛
حاصل این که با یافتن صفت مردانگی و مروت در ناقل داستان ملاقات است که می توان به سخن او اطمینان نمود. البته در روایات معصومان علیهم السلام برای شناخت مروت و مردانگی افراد، نشانه هایی چون اصرار بر حفظ دین(۵۱)، انصاف وجود(۵۲)، عمل به وعده(۵۳)، نیکی بدون منت(۵۴)، قناعت(۵۵)، حیا و دوری از مردم آزاری(۵۶)را برشمرده اند که برای دوری از طولانی شدن نوشته از آن ها چشم پوشی می کنیم. ویژگی های ذکر شده از جمله علایمی هستند که می توانند مردانگی شخص را ثابت نمایند و تنها در این صورت است که می توان با اطمینان بیش تری گفتار او را تصدیق نمود. به راستی چگونه می توان به کسی که هر امر پستی از او سر می زند، اطمینان نمود و شاید همین ادعای دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز دروغی باشد که او برای رسیدن به آرزوهای دنیوی خویش ترتیب داده است. ب) شجاعت و عدم ترس
شجاعت، نشانه دیگری برای تشخیص راست گویی انسان است. آدم ترسویی که در برابر تهدید افراد طمع کار و زورگو، حاضر است هر سخنی را به زبان آورد، هرگز قابل اعتماد نیست. در ترسیم این نکته، امیرالمؤمنین علی علیه السلام چه زیبا می فرماید:
لوْ تَمّیَزتِ الاشیاءُ لکانَ‌الصّدقُ مع الشّجاعهِ‌ و کانَ الجُبن معَ الکذب(۵۷)؛
اگر اشیای مختلف از هم تمییز و جدایی یابند، راست گویی با شجاعت، و ترس با دروغ گویی خواهد بود.
در طول تاریخ کم نبودند کسانی که به سبب ضعف درونی و ترس از تهدید، ننگ دروغ گویی را به جان خریده اند و چه بسا با طرح سخنانی دروغین، به اسلام و مسلمانان ضربات جبران ناپذیری را وارد نموده اند.
آری، کسی که در فراز و نشیب های زندگی، با حق و در کنار حق مانده و از آن دفاع می کند، این شجاعت و دلیری او، نشانه دیگری از صدق گفتار اوست و الا ممکن است با تهدید جانی و مالی و آبرویی، تن به هر کاری از جمله ادعای ارتباط با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بدهد تا حرف ها و یاوه گویی های عده ای فریب کار و فرصت طلب را به عنوان کلام امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به اذهان وارد نماید و بر سر باورها و عقاید مردم بیاورد، آن چه را ترسویان و بزدلان آوردند. ج) وارستگی از حرص به دنیا
گفتیم که صدق و راستی از اشخاص با مروت سر می زند و اگر مروت و مردانگی انسان آسیب ببیند، دیگر نمی توان به سخنانش اعتماد نمود. با این توضیح می گوییم از جمله آفات مروت، حرص است. از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که فرمود:
الحِرصُ یُزری بالمُروهِ(۵۸)؛
حرص و طمع انسان به مظاهر دنیوی، آن قدر او را بنده دنیا می کند که برای رسیدن به آن می کوشد از هر راهی حتی به دروغ و سوءاستفاده از موضوعات دینی و به ویژه با طرح دیدار و ارتباط با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به خواسته خویش برسد. تنها کافی است اندکی به پرونده دغل کارانی که با طرح ادعای دروغین ارتباط با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سوءاستفاده های کلانی از مردم نموده اند، بیندازید تا دریابید حرص به مال و دنیا، انگیزه بسیاری از اینان بوده است.
با توجه به فرمایش رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود:« طمع، کلید همه گناهان و آغاز هر خطایی است»(۵۹)، باید برای تشخیص صدق سخنان حکایت کنندگان دیدار، نسبت به نبودن این صفت در شخص، اطمینان پیدا نمود؛ زیرا ریشه ارتکاب دروغ، طمع است و صدور گناه ادعای دیدار دروغین از انسان طمع کار دور نیست. البته معلوم است که کشف چنین رذیله ای بسیار دشوار است و چه بسا با آزمودن های دقیق فهمیده شود، اما طولانی شدن زمان آزمایش شخص، نباید باعث سستی در این امر گردد؛ زیرا موضوعی که مطرح شده، با دین و عقاید انسان گره خورده و همه باید به آن چه که عاقبت و سرنوشت ما به آن وابسته است، کوشا باشیم و از ساده لوحی بپرهیزیم. د) وارستگی از شهرت طلبی
انگیزه روی آوردن برخی افراد به ظواهر دینی و مذهبی و از جمله نقل حکایات دیدار، کسب شهرت و محبوبیت در میان مردم است و چه وسیله ای بهتر از ادعای دیدار و تقرب به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؟
گاه این افراد چنان برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سینه چاک کرده و از عشق او دم می زنند که مردم گمان می کنند کسی عاشق تر از آن ها نسبت به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود ندارد و بعضی در این کار واقعاً استاد هستند. در طول تاریخ اسلام، بسیاری از حکم رانان ستم گر ملت اسلام، برای تثبیت موقعیت خود از حربه انتساب دروغین به شخصیت های بزرگ اسلام استفاده کرده اند. لذا از آن جا که این امر، برای جامعه اسلامی خطرناک بوده و آن را دچار سطحی گرایی و قشری گرایی می کند، در سیره و سخن معصومان علیهم السلام از توجه به افرادی که تنها به ظواهر دین بسنده نموده و نزد مردم تظاهر به نمادهای دینی می کنند، به شدت نهی شده است.
امام رضا علیه السلام فرمود:
منْ شهرَ نفسَهُ بالعِبادهِ فاتّهموهُ علی دینِه فإنّ اللهَ عزّ و جلّ یکرَهُ شُهرهَ العبادهِ(۶۰)؛
کسی را که با اعمال عبادی، خود را نزد مردم مشهور می کند، در دین داری[صادقانه] متهم کنید[ و او را در دینش پاک و بی غل و غش ندانید]؛ زیرا خداوند عزوجل، شهرت به عبادت را مبغوض می دارد.
از همین رو در متون فقه اسلامی، بخشی به نام استحباب العباده فی السرّ(مستحب بودن عبادت در پنهان) آمده است و حتی خود ائمه علیهم السلام به رعایت این امر مقیّد بودند. امامان معصوم علیهم السلام همواره می کوشیدند اعمالی که از شعایر و ظواهر اسلامی هست را به گونه ای به جا آورند که باعث شهرت و خودنمایی در بین مردم نشود. برای مثال یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام به نام حلبی درباره تعداد زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام از ایشان پرسید و ایشان فرمود:« یک بار در سال؛ زیرا من از شهرت اکراه دارم.»(۶۱) بنگرید امام صادق علیه السلام چگونه حتی درباره زیارت قبر امام حسین علیه السلام فرمایشی حکیمانه می فرماید که برای همه ما جای تأمل و تبعیت است.
صرف نظر از این که ریا و خودنمایی به وسیله ادعای دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف باعث شرک به خدا و نابودی اعمال شخص مدعی می شود، فضای فکری جامعه اسلامی را نیز مشوش و زمینه تضعیف بنیادهای اعتقادی و ضررهای مادی و معنوی آن ها را فراهم می کند. از این رو اطمینان به عدم شهرت طلبی ناقل دیدار، بسیار مهم است و اگر چه تشخیص این ویژگی مذموم، کار دشواری است، اما اهمیت حفظ باورهای دینی، لزوم تحقیق در این باره را اجتناب ناپذیر می نماید. هـ (یقین محوری، نه ظن گرایی)
از دیگر نشانه های درستی خبر گوینده حکایت، یقین محوری او و پرهیز از گمانه زنی و تبعیت از ظن در زندگی است. ناقل خبر نباید کسی باشد که در زندگی خویش دائماً بر پایه ظن و گمان عمل می کند؛ زیرا صریح قرآن کریم است که:
« و لا تَقْفُ ما لیسَ لکَ بهِ علمٌ»(۶۲)
چیزی را که بدان علم نداری دنبال مکن!
و دلیل این دستور نیز آن است که:
«و إنّ الظّنّ لا یُغنی منَ الحقّ شیئاً»(۶۳)
گمان در [وصول به] حقیقت هیچ سودی نمی رساند.
بزرگ ترین مشکل انسان ها در رسیده به سعادت آن است که در امور مهم زندگی خود به گمان خویش اعتماد نموده و برای رسیدن به علم درباره چیزی تلاش نمی کنند و از همین ناحیه نیز آسیب های بسیاری می بینند. بدون تردید اگر ریشه بسیاری از گرفتاری ها مورد بررسی قرار گیرد، معلوم خواهد شد علت اصلی آن ها پیروی بی جهت از ظن و گمان بوده است. در بسیاری از باورهای غلط انسان ها که پایه اعمال و جهت گیری های رفتاری آن هاست، ظن و حدس، عامل بسیار مؤثری است و زمینه بسیاری از خرافات را نیز باید در همین آفت جست و جو نمود. قرآن کریم نیز همین عامل را یکی از علل اصلی کفر و نپذیرفتن عقاید دینی و سخنان الهی توسط کفار می داند و تنها پشتوانه و دلیل کفرشان را چنین معرفی می کند:«ذلک ظنُّ الذین کَفَروا»(۶۴)
با مطالعه برخی از داستان های دیدار، با کمی دقت می توان ردپای توهم و خیال پردازی ناقل حکایت را به برخی مشاهده نمود. البته علت اصلی این مشکل در دست نداشتن معیارهایی است که بتوان با استناد به آن ها حقیقتی بودن یک دیدار را محک زد. از همین روست که حکایت کننده قضایای ملاقات باید به مسائل و معارف دین آگاهی داشته باشد تا بتواند رخدادهای واقعی را از خیالی تشخیص بدهد؛ وگرنه اگر کسی به معیارهای دینی ناآگاه باشد، نه تنها به تقویت باور به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کمکی نخواهد کرد، بلکه جاهلی خواهد بود که به فرمایش پیامبراسلام صلی الله علیه و آله و سلم، از آفات دین و ضربه زنندگان به آن خواهد بود.(۶۵)
به راستی کسی که ملاک های تشخیص را ندارد، چطور می تواند بفهمد که شخص رؤیت شده، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است یا- نعوذ بالله- شیطانی که خود را به نام او معرفی می کند. ممکن است کسی بگوید شیطان که - نعوذ بالله- نمی تواند به چهره امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف درآید! پاسخ این است که آیا مگر شخص دیدارکننده قبلاً امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده است تا بتواند ایشان را شناسایی کند؟
نکته دیگر آن است که در بعضی تشرفات، ممکن است شخص دیدارکننده، یکی از موالیان حضرت و پیک ایشان که از شأن و منزلت والا و چهره با معنویتی برخوردار بوده را دیده باشد و گمان کند که ایشان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است. از این رو، در بین افرادی که مطمئن هستیم مشرف به دیدار با حضرت شده اند، کسانی را می بینیم که یا خود از علمای متقی بوده اند یا این که اگر عالم دینی نبوده اند، لااقل دستشان در دست عالم دینی بوده است. بنابراین ادعای کسی که نه خود عالم دینی است و نه مقلد و مرتبط با ایشان، پذیرفتنی نیست و اگر نگوییم او دروغ گو است، باید بگوییم حتماً در حکایت خویش اشتباه نموده است. و) رازداری و مدیریت زبان
یکی از آسیب هایی که در میان برخی شیعیان مشاهده می شود آن است که برخی از روی سادگی و غفلت، هر قضیه ای را می شنوند، برای دیگران بازگو می کنند، در حالی که مجاز به این امر نیستند. این سفارش پیامبراسلام صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود:
کَفی بالمَرء کذِباً أنْ یُحدّث بکُلّ ما سَمعه(۶۶)؛
برای دروغ گویی مرد، همین بس که هر چه بشنود بگوید.
اگر کسی توفیق تشرف به خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را یافت، نباید هم چون وقایع روزمره دیگری که برایش رخ می دهد به راحتی آن را برای دیگران بازگو کند. انسان مؤمن و مسلمان، اهل اندیشه است؛ او دروغ نمی گوید، اما هر کلام راستی را بر زبان نمی آورد، مگر این که در بیانش حکمت و مصلحتی نهفته باشد. بعضی امور هستند که گرچه حقیقت دارند، اما مخفی نمودن آن ها در برخی شرایط لازم است. درنگ و تأمل در حکایات شنیده شده و کتمان آن چه گفتنش شایسته نیست، از علایم صادقان است، به گونه ای که امیرالمؤمنین علیه السلام در اهمیت آن فرمود:
لا تک صادقاً حتی تکتم بعض ما تعلم(۶۷)؛
راست گو نخواهی بود، مگر این که برخی از دانسته هایت را پنهان نمایی.
مسئله غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یکی از همان حقایق و اسراری است که امام صادق علیه السلام درباره آن فرمود:
إنّ هذا الامرَ امرٌ منْ امرِ اللهِ و سرُّ من سرّ اللهِ و غیبٌ من غیبِ الله(۶۸)؛
و رؤیت ایشان حتی در زمان غیبت صغرا نیز به صورت رازی بوده که افراد موظف بودند همانند امانتی گران بها از آن مراقبت کنند و این امانت داری، خود نشانه دیگری بر صداقت فرد است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
زمانی که امانت داری قوی گردد، صداقت افزون شود.(۶۹)
از این رو تقریباً همه قضایایی که از ناحیه بزرگوارانی در تشرف به خدمت آقا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل شده است، در زمان زنده بودن آن ها مطرح نشده است و این بدان جهت بوده که شخص دیدارکننده، به سبب در نظر گرفتن این نکته مهم، واقعه تشرف خویش را به صورت راز، مستور نگه داشته و تنها در موارد بسیار اندک، جریان تشرف برخی افراد، در زمان حیاتشان فاش شده است. بنابراین، نقل بی حد و مرز داستان های دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بدون اندک تأمل و درنگ در درستی آن ها و بدون تطبیق آن ها با معیارها، بهترین دلیل برای شک در صداقت گوینده آن است. ز)ارائه برهان و کرامت
ارائه دلیل و برهان یکی دیگر از راه هایی است که ناقل دیدار می تواند به وسیله آن صداقت خویش را ثابت کند. این روش، روشی قرآنی است و در این کتاب آسمانی از کسانی که ادعایی دارند بارها خواسته شده که:
«قُلْ هاتوا بُرهانَکم إنْ کنتمْ صادقینَ»(۷۰)
بگو: اگر صادق هستید برهان بیاورید.
حتی انبیای معظم نیز برای اثبات نبوت خود از معجزه به عنوان دلیل حقانیت خویش استفاده نموده اند.
در مسئله تشرف به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وقوع کرامت، یکی از بارزترین مصادیق ارائه برهان است و جست و جو از آن می تواند در فهم صدق ملاقات به ما کمک کند. کرامت به امر خارق العاده و تعجب ‌آوری گفته می شود که مقرون به ادعای نبوت نبوده و خداوند متعال آن برای اولیای الهی آشکار می سازد.(۷۱)بندگان مخلص خدا در اثر عبودیت و اطاعت او به درجه ای از ایمان و عشق الهی می رسند که گاهی اعمال و سخنانی غیبی از ایشان صادر می شود. به قول استاد شهید مطهری رحمه الله:
عشق، نفس را تکمیل و استعدادات حیرت انگیز باطنی را ظاهر می سازد. از نظر قوای ادراکی الهام بخش و از نظر قوای احساسی، اراده و عصمت را تقویت می کند و آن گاه که در جهت علوی متضاد می شود، کرامت و خرق عادت به وجود می آید.(۷۲)
نکته بسیار مهم در این جا آن است که هر کار عجیب و غریبی که از افراد مختلف صادر می شود کرامت به حساب نمی آید؛ زیرا چه بسا انجام دهنده آن مرتاضی باشد که یا اصلاً ایمان به خدا و رسول او و روز واپسین ندارد، یا این که از راه های حرام و غیرشرعی هم چون سِحر، به این قدرت رسیده باشد. بنابراین به صرف خارق العاده بودن یک عمل نمی توان به پاکی و صداقت شخص، رأی داد.
در بحث مدعیان دیدار با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز همین مطلب مطرح است و چه بسا فردی شیّاد با استفاده از امور نامشروع، دست به کارهای خارق العاده بزند تا بدین وسیله اعتمادها را به خود جلب نماید. در این صورت باید برای تمییز کرامت از غیر آن، خصوصیات فعل کرامت گونه و معیارهای تمییز آن از سحر و جادو را به درستی شناخت که این موضوع در کتاب های مربوطه به تفصیل بیان شده است.
دانستن این مطلب ضروری است که بسیاری از فرق هایی که برای تشخیص کرامت از سحر و جادو در این کتب ذکر شده، برای عامه مردم به سادگی قابل تشخیص نیست و اگر انجام دهنده عملی خارق العاده، خود را به دروغ و دغل، متشرع و اهل تقوا نشان دهد، ممکن است اعتماد بسیاری از مردم را به خود جلب نماید؛ به خصوص این که محبت به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای تأثیرپذیری سریع تر مردم زمینه مناسبی فراهم می کند. بنابراین به نظر می رسد در این موارد بهترین راه، مراجعه و مشاوره با علمای دین و پرهیز از خودسری و زودباوری است، چنان که یکی از علما در این باره می فرماید:
یشکل علی العوام الاهتداء الیه فعلیهم بمتابعه العلماء کی یشرق نورالحقیقه فی قلوبهم(۷۳)؛
[شناخت معجزه و کرامت] برای توده مردم مشکل است. از این رو لازم است از عالمان دین تبعیت کنند تا نور معرفت در دل هایشان بتابد. تقدیم معیارهای درستی از حیث محتوا، بر ملاک های درستی از حیث گوینده داستان
آن چه باید در پایان بیان معیارهای درستی داستان های دیدار با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بدان اشاره نمود، این است که چه بسا در موردی ممکن است صداقت گوینده داستان با معیارهای داده شده محرز شود، اما محتوای حکایتی که بیان کرده است با معیارهای عرضه شده از حیث محتوا، سازگاری نداشته باشد و برای مثال توقیت و تعیین زمان ظهور از آن استنباط شود. حال تکلیف چیست و چه باید کرد؟
اطلاق دلایلی که برای اثبات معیارهای درستی از جهت محتوا بیان شد، این قدرت را دارد که حاکم بر دلایل و معیارهای صداقت افراد باشد و در صورت تعارض، معیارهای صدق محتوا بر صدق ناقل مقدم شود؛ زیرا مقصود اصلی، پی بردن به درستی حکایت دیدار بوده و تلاش برای دست یابی به صداقت گوینده حکایت، تنها راهی برای اطمینان به درستی محتوای حکایت بوده وگرنه خود آن غرض اصلی نبوده است. خلاصه کلام این که در این گونه موارد، معیارهای درستی محتوا اصالت داشته و هر حکایتی که این ملاک ها را نداشته باشد، مطرود است، حتی اگر ناقل آن در میان مردم به صدق و راستی شهره باشد. البته این امر بدان معنا نیست که لزوماً ناقل این داستان انسان دروغ گو و فریب کار قلمداد شود؛ بلکه در صورت اثبات صداقت او در زندگی، باید گفت این گوینده، در فهم داستان و آن چه که برایش رخ داده، دچار اشتباه شده است و کم نیستند راست گویانی که در مواردی اشتباه کنند.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.