مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام) غلامحسین زینلی ۱۳۹۲/۴/۱۳


مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام) غلامحسین زینلی



ضرورت شناخت اهل بیت (علیهم السلام)
۷
قرائن درونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
۱۴
قرائن برونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
۱۷
اشتمال آیة تطهیر بر سایر امامان شیعه
۲۳
ویژگی‌ها و اوصاف امامان (علیهم السلام) در حدیث مذکور
۲۷
کتاب شناسی
۳۹

کتابخانه تخصصی حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام)

________________________________________ ۱ ________________________________________
بسم الله الرحمن الرحیم

مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام) غلامحسین زینلی



ضرورت شناخت اهل بیت (علیهم السلام)
۷
قرائن درونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
۱۴
قرائن برونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
۱۷
اشتمال آیة تطهیر بر سایر امامان شیعه
۲۳
ویژگی‌ها و اوصاف امامان (علیهم السلام) در حدیث مذکور
۲۷
کتاب شناسی
۳۹

کتابخانه تخصصی حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام)

________________________________________ ۱ ________________________________________
بسم الله الرحمن الرحیم
________________________________________ ۳ ________________________________________
مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام)
غلامحسین زینلی
________________________________________ ۷ ________________________________________
ضرورت شناخت اهل بیت (علیهم السلام)
شاید برخی چنین تصوّر کنند که گفت و گو پیرامون «اهل بیت (علیهم السلام) » و تلاش برای شناختن و شاساندن آنان، مسئله‌ای قدیمی است و در عصر حاضر، اثری بر آن مترتّب نیست، در حالی که اگر به کلام خداوند و سنّت نبیّ اکرم (صلّی الله علیه وآله) مراجعه کنیم و در آن بیندیشیم، به وضوح می‌یابیم که مطالعه و پژوهش پیرامون این مسئله و شناخت مفهوم و مصادیق اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) برای امّت اسلامی، امری کاملاً حیاتی است.
خداوند در قرآن کریم، اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را از هر گونه آلودگی، پاک و منزه دانسته۱ و محبّت و دوستی آنان را به عنوان مزد رسالت نبیّ اکرم بر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . {إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً}؛ خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند (احزاب / ۳۳).
________________________________________ ۸ ________________________________________
همة مسلمانان فرض دانسته است.(۱)
پیامبر اسلام نیز که سخن ایشان مؤیّد به کلام خداوند است،(۲) در حدیث متواتر «ثقلین» با بیان جملة «إنّی تارک فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدی، کتاب الله و عترتی أهل بیتی...»۳ اهل بیت را همتای کتاب خدا به شمار آورده و استمرار هدایت امت اسلامی را پس از خود، تنها در پرتو تمسّک به قرآن و عترت، میسّر دانسته است و اعلام داشته که این دو، همیشه با هم‌اند و هیچ گاه از یکدیگر، جدا نخواهند شد: «... و لن یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض... »۴.
آن حضرت، در حدیث «سفینه»، اهل بیت (علیهم السلام) را به کشتی نوح تشبیه کرده و نجات امت اسلامی را تنها در گرو تمسّک به کشتی هدایت آنان، ممکن دانسته است.۵
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . {قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی}؛ بگو: "به ازای آن (رسالت) پاداشی از شما نمی‌خواهم، مگر دوستی خویشاوندانم" (شوری/۲۳).
۲ . {وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی} (نجم / ۳ و ۴).
۳ . سنن، ترمذی، ۵/۳۲۸؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۳/۱۴۸؛ مسند، ابن حنبل، ۳/۱۷؛ المعجم الکبیر، طبرانی، ۵/۱۹۰ و ۲۰۵
۴ . همان.
۵ . ابوذر غفاری از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نقل کرده که فرمود: "مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق" (المستدرک، حاکم نیشابوری، ۲/۳۴۳؛ معجم الزوائد، هیثمی، ۹/۲۶۵؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ۱۲/۹۱؛ حلیة الأولیاء، ابونعیم، ۴/۳۰۶؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ۴/۴۳۴).
________________________________________ ۹ ________________________________________
آری، تأمّل در کلام خداوند و سخنان رسول گرامی (صلّی الله علیه وآله) و نقش اهل بیت (علیهم السلام) در هدایت امت اسلامی، ضرورت شناخت مصادیق اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را بیش از پیش روشن می‌سازد. چنین تأمّلی، هر فرد مسلمان متعهّدی را وا می‌دارد تا به درستی، این اسوه‌های طهارت و پاکی را بشناسد و آنان را الگوی زندگی خویش قرار دهد و در جهان پر حادثة کنونی، بر کشتی نجات اهل بیت (علیهم السلام) سوار شده و خود را به ساحل نجات رساند. این، همان حقیقتی است که پیشوای مذهب شافعی نیز در سرودة خود به آن اشاره دارد و می‌گوید:
و لـمّا رأیـت الناس قـد ذهب بـهم
مــذاهـبهـم فـی أبـحـر الـغیّ و الجهـل
رکبت علی اسم الله فی سفن النجاة
و هم أهل بیت المصطفی خاتم الرسل۱
یعنی: هنگامی که دیدم مذاهب گوناگون، مردم را به دریاهای جهل و گمراهی سوق داده است، با نام خدا بر کشتی‌های نجات اهل بیت مصطفی (صلّی الله علیه وآله) ، خاتم پیامبران، سوار شدم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . دیوان شافعی، ۳۳۴.
________________________________________ ۱۰ ________________________________________
پس چنان نیست که این مسأله، متعلّق به روزگاران گذشته باشد، بلکه همان گونه که تدبّر در قرآن و پیروی از کتاب الهی، مسأله‌ای نو و مورد نیاز است، شناخت و پیروی از همتای قرآن، یعنی اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نیز مسأله‌ای تازه و مورد نیاز است.
مراد از اهل بیت (علیهم السلام)
مقصود از اهل بیت در بحث حاضر، معنای لغوی آن، یعنی همة بستگان و همسر و فرزندان شخص نیست، بلکه مقصود، معنای اصطلاحی آن است که قرآن کریم، در آیة تطهیر، آن را دربارة اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به کار برده است۱.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . احزاب، ۳۳. (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)؛ خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [ پیامبر ]بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.
ضرورت شناخت اهل بیت:
________________________________________ ۱۱ ________________________________________
مصادیق اهل بیت (علیهم السلام) در نظر مفسّران
مسلمانان به پیروی از قرآن کریم و سخنان پیامبر، عبارت «اهل بیت» را در اهل بیت رسول خدا استعمال کرده‌اند. این مسأله به گونه‌ای شهرت یافته که ارادة معنای دیگری از آن، نیازمند به قرینه است۱؛ با این وجود، شماری از مفسّران اهل سنّت در این مسأله تشکیک کرده و ضمن پذیرفتن اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) (علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) ) به عنوان مصادیق آیه، افراد دیگری را نیز جزء مصادیق اهل بیت دانسته‌اند. اهمّ اقوال آنان چنین است:
الف: گروهی، به جز علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) ، همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را نیز از اهل بیت دانسته‌اند.(۲)
ب: برخی مصداق اهل بیت را خود پیامبر و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . قاموس قرآن، قریشی، ۱ / ۱۳۷
۲ . تهذیب تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴/۲۰۸ ـ ۲۰۹؛ تفسیر الکبیر، رازی، ۲۵/۲۰۹؛ فتح القدیر، شوکانی، ۴/۲۰۸؛ الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ۱۴/۱۸۳.
________________________________________ ۱۲ ________________________________________
همسران آن حضرت دانسته‌اند.(۱)
ج: برخی معتقدند منظور از اهل بیت، تنها زنان پیامبرند. این قول را عکرمه به سعید بن جبیر و ابن عباس نسبت داده است.(۲)
د: برخی معتقدند مصادیق اهل بیت، همة بنی‌هاشم‌اند؛ یعنی آل علی، آل عقیل، آل جعفر و آل عباس. این قول از زید بن ارقم نقل شده است.(۳)
هـ : عقیدة بسیاری از مفسّران بر این است که منظور از اهل بیت (علیهم السلام) ، پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) ، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) است. این قول را برخی از همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) مانند ام سلمه، عایشه و زینب و جمع زیادی از صحابه، مانند سعد بن ابی وقاص، ابوسعید خدری، واثلة بن اسقع، ابن عباس، علی بن ابی طالب، حسن بن علی، جعفر بن ابی طالب، جابر بن عبدالله، عمر بن ابی طلحه،‌ براء بن عازب و ثوبان، غلام رسول خدا، نقل کرده‌اند.۴
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . تهذیب تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴/۲۰۹.
۲ . الدرّالمنثور، سیوطی، ۶/۶۰۲؛ فتح القدیر، شوکانی، ۴/۲۷۸.
۳ . معجم الکبیر، طبرانی، ۵/۱۸۲؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۶۰۵؛ فتح القدیر، شوکانی، ۴/۲۸۰؛ ۱۴/۱۸۳.
۴ . شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۶ ـ ۳۰، ۳۳ ـ ۳۵، ۳۸ ـ ۴۱، ۴۳ و ۵۰؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۳/۴۹۲ ـ ۴۹۴؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۳/۱۴۶، ۱۴۷ و ۱۵۰؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۳، ۶ ـ ۶۰۵؛ جامع البیان، طبری، ۲۲/۷ و ۸؛ تلخیص( (المستدرک، ذهبی، ۳/۱۴۷؛ سنن الکبری، بیهقی، ۷/۶۳؛ مشکل الآثار، طحاوی، ۱/۳۳۲ و ۳۳۴؛ مسند، ابن حنبل، ۱/۳۹۱، ۶/۴۵، ۱۰/۱۷۷ و ۱۹۷؛ الجامع الصحیح، مسلم، کتاب فضائل صحابه، باب ۴ و کتاب فضائل اهل بیت النبی (صلّی الله علیه وآله) ، باب ۹؛ سنن، ترمذی، کتاب مناقب، باب ۲۱ و ۳۲؛ فرائد السمطین، جوینی، ۲/۱۵، ۱۸ و ۲۲.
________________________________________ ۱۳ ________________________________________
در پاره‌ای از روایات، افزون بر افراد یاد شده، در ذیل قول پنجم، از سایر امامان شیعه هم نام برده شده است۱، شیعة امامیه، بر اینکه آیة تطهیر همة امامان را نیز شامل می‌شود، اتفاق نظر دارند۲. حال باید دید، آیة شریفه، شامل چه کسانی است و چه کسانی از دایرة شمول آیه خارج‌اند. برای بررسی این مسأله، از قرائن درونی و بیرونی آیة مورد نظر، مدد می‌جوییم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . آیة التطهیر، موحد ابطحی، ج ۱ و ۲.
۲ . جوامع الجامع، طبرسی، ۳۷۲.
مصادیق اهل بیت: در نظر مفسّران
________________________________________ ۱۴ ________________________________________
قرائن درونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
الف: کسانی که همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) را مشمول آیه می‌دانند، به این نکته تمسّک کرده‌اند که جملات پیش و پس از آیة تطهیر، همگی دربارة همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است، اما باید توجّه داشت که مسئلة یاد شده نه تنها دلالتی بر شمول آیه نسبت به زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله) ندارد، بلکه خود قرینة روشنی است بر اینکه مخاطب آیة تطهیر، کسانی غیر از همسران پیامبرند؛ چرا که در جملات پیش و پس از آیه، تمامی ضمایر به صورت مؤنث آمده (کنتنّ، أمتعکنّ، أسرّحکنّ، تردن، لستنّ، اتّقیتنّ،
فی بیوتکنّ)، در حالی که در آیة تطهیر، جهت خطاب تغییر کرده و ضمایر آن، به صورت مذکر (عنکم، یطهّرکم) آمده است. این امر، به روشنی دلالت دارد بر اینکه مصادیق آیه، کسانی غیر از
________________________________________ ۱۵ ________________________________________
همسران پیامبرند.
ب: لسان آیة تطهیر، لسان مدح و ستایش است و از مقام بلند اهل بیت (علیهم السلام) حکایت دارد، در حالی که لسان آیه‌های مربوط به همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) ، لسان پرهیز دادن و ترساندن ا ست؛ از این رو، هرگز نمی‌توان هر دو لسان را مربوط به یک گروه دانست.
ج: مفاد آیة تطهیر، اعطای نوعی مصونیّت از گناه و لغزش، و عصمت دارندگان مقام تطهیر است، در حالی که همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به اتفاق مسلمانان، مصون و معصوم از خطا و گناه نبوده‌اند.
د: منظور از «اراده» در آیة شریفة تطهیر ارادة تکوینی است. با توجّه به این نکته، می‌توان پرسید: آیا مراد از زدودن پلیدی از اهل بیت (علیهم السلام) در آیة شریفه، دور ساختن و دفع پلیدی است (یعنی اینکه آنها از آغاز هیچ گونه پلیدی نداشته‌اند) یا برداشتن و رفع آن است (یعنی آلودگی بوده، اما خداوند آن را برطرف کرده است). اگر فرض نخست منظور باشد، در این صورت، تمام زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله) یا دست کم بیشتر آنان، پیش از اسلام در پلیدی (شرک و کفر) بوده‌اند؛ در نتیجه، از حکم آیه خارج‌اند. اگر فرض دوم (برداشتن پلیدی) منظور باشد،
________________________________________ ۱۶ ________________________________________
چاره‌ای نداریم جز آنکه پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) را از حکم آیه خارج بدانیم؛ زیرا در زندگی پیامبر (صلّی الله علیه وآله) ، هیچ گونه پلیدی وجود نداشته است، در حالی که رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) به طور قطع، در حکم آیه داخل است. پس فرض نخست، ثابت و فرض دوم، منتفی می‌گردد و زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به طور قطع، از حکم آیه خارج می‌گردند.(۱)
هـ : مقصود از اهل بیت (علیهم السلام) در آیة تطهیر، اهل بیت پیامبرند که منحصراً ساکن یک خانه بوده‌اند، یعنی فاطمه، امیرالمؤمنین و دو فرزندشان حسن و حسین (علیهم السلام) . این که به نظر برخی، مقصود آیه، همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) است، درست نیست؛ چون خانه‌های همسران آن حضرت، یک خانه نبود، بلکه خانه‌های آنان، متعدّد بوده که در آن ساکن بوده‌اند. دلیل این مطلب، سخن خداوند در صدر آیة تطهیر است که می‌فرماید: {وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ}(۲) که خطاب، متوجّه کسانی است که در خانه‌های پیامبر (صلّی الله علیه وآله) می‌زیسته‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . جوامع الجامع، طبرسی، ۳۷۲.
۲ . احزاب، ۳۳
ممفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت :
ردر::
قرائن درونی شمول آیة تطهیر بر اهل بیت:
________________________________________ ۱۷ ________________________________________
قرائن برونی شمول آیة تطهیر بر اهل‌بیت (علیهم السلام)
افزون بر قرائن درونی آیه، قرائن برونی دیگری نیز وجود دارد که همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را از شمول آیة تطهیر خارج می‌سازد. این قرائن را در ذیل پی می‌گیریم:
الف: بی گمان، خداوند در آیة تطهیر، مقام بزرگی را برای اهل بیت (علیهم السلام) ثابت کرده و آن را به همة مسلمانان اعلام داشته است. حال، چگونه می‌توان تصوّر کرد که همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به چنین مقام ارجمندی رسیده باشند، اما از وجود چنین فضیلتی برای خود غافل باشند، تا آنجا که هیچ یک از آنان، حتی برای یک بار، چنین فضیلتی را برای خود یادآور نشده و دیگران را نیز بدان توجّه نداده است!؟ نه تنها در تاریخ چنین فضیلتی از آنان نقل نشده، بلکه از قول خود آنان نقل شده که گفته‌اند:
________________________________________ ۱۸ ________________________________________
آیة تطهیر در حقّ غیر ایشان (یعنی خمسة طیّبه) نازل شده است.
ب: محدّثان شیعه و اهل سنّت، در شأن نزول آیة تطهیر، روایات متواتری را از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نقل کرده‌اند. این روایات، پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) را مصادیق اهل بیت (علیهم السلام) معرفی می‌کند.
به نظر می‌رسد بهترین راه برای تعیین دقیق مصادیق اهل بیت، مراجعه به روایاتی است که از قول خود پیامبر (صلّی الله علیه وآله) در تفسیر آیة شریفه صادر شده است.
آری، چگونه می‌توان باور کرد که رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) در حدیث ثقلین، سفینه، امان و...، تمسّک به اهل بیت (علیهم السلام) را مایة سعادت دنیا و آخرت امّت اعلام کند، اما آنان را معرفی نکند و مصادیق اهل بیت را در هاله‌ای از ابهام باقی گذارد؟!
حقیقت آن است که پیامبر (صلّی الله علیه وآله) در مواضع متعدّد، از جمله در اجتماع باشکوه صحابه، اهل بیت (علیهم السلام) را معرفی کرده است تا هیچ عذر و بهانه‌ای برای هیچ کس باقی نماند. رسول خدا (صلّی الله علیه وآله)
________________________________________ ۱۹ ________________________________________
به عنوان یگانه کسی که بی هیچ اختلافی، صلاحیت تفسیر قران و بیان معانی پنهان آن را داراست۱ و به تصریح قرآن کریم، هیچ گاه از خود سخنی نمی‌گوید و گفتارش برخاسته از وحی الهی است،(۲) در تعیین مراد آیة تطهیر و بیان مصادیق آن، دو شیوة مؤثر برگزیده است:
۱ ـ شیوة بیان گفتاری؛
۲ ـ شیوة بیان رفتاری.
۱ ـ مصادیق آیة تطهیر در بیان گفتاری پیامبر (علیهم السلام)
طبق روایات فراوانی که از طریق شیعه و اهل سنّت رسیده است، رسول اکرم (صلّی الله علیه وآله) پس از نزول آیة تطهیر، پارچه‌ای به دست مبارک خویش گرفت و علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) را زیر آن برد و سپس فرمود:
«اللهمّ هؤلاء أهل بیتی و هؤلاء أهلی و عترتی فأذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهیراً»۳؛ پروردگارا! اینان اهل بیت من و اهل و خاندان من‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . {وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ} (نحل / ۴۴).
۲ . {وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی} (نجم / ۳ و ۴).
۳ . شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۴، ۳۸، ۴۳، ۴۴ و ۵۰؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۳/۴۹۲ و ۴۹۴؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۳/۱۴۶ و ۱۵۰؛ مشکل الآثار، طحاوی، ۱/۳۳۴؛ جامع البیان، طبری، ۲۲/۷ و ۸؛ مسند، ابن حنبل، ۱۰/۱۷۷
________________________________________ ۲۰ ________________________________________
هر گونه آلودگی را از آنان دور کن و کاملاً پاکشان گردان.
شمار این روایات که نزد شیعه و سنّی به «حدیث کسا» شهرت یافته، به ده‌ها عدد بالغ می‌شود و جمع کثیری از صحابة رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) آن را نقل کرده‌اند.
امّ سلمه همسر رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) که طبق نقل بیشتر روایات، این جریان در خانة او روی داده، از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) تقاضا می‌کند تا اجازه دهند او نیز به جمع اصحاب کسا بپیوندد و از این فیض بزرگ بهره‌‌مند شود، اما رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) از پیوستن او به جمع اصحاب کسا مانع شده، با تعابیر محبّت آمیزی از او دلجویی می‌کنند؛ تعابیری چون: «یرحمک الله، أنت علی مکانک و أنت علی خیر و إلی خیر، و إنّک من أزواج النبیّ...»۱
غیر از امّ سلمه، همسران دیگر پیامبر (صلّی الله علیه وآله) همچون عایشه۲ و زینب۳ نیز عین ماجرای مذکور را نقل کرده و تصریح کرده‌اند که آیة تطهیر دربارة
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۴، ۳۸، ۴۳، ۴۴ و ۵۰؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۳/۴۹۲ و ۴۹۴؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۳/۱۴۶ و ۱۵۰؛ مشکل الآثار، طحاوی، ۱/۳۳۴؛ جامع البیان، طبری، ۲۲/۷ و ۸؛ مسند، ابن حنبل، ۱۰/۱۷۷
۲ . همان.
۳ . فرائد السمطین، جوینی، ۲/۱۸
________________________________________ ۲۱ ________________________________________
خمسة طیّبه نازل شده است.
غیر از همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) شمار زیادی از بزرگان صحابه۱ نیز تصریح کرده‌اند که آیة تطهیر دربارة خمسة طیبه نازل شده است.
۲ ـ مصادیق آیة تطهیر در بیان رفتاری پیامبر (صلّی الله علیه وآله)
روش دیگری که پیامبر (صلّی الله علیه وآله) برای تعیین مراد از آیة تطهیر و بیان مصادیق آن برگزیدند، شیوه‌ای ابتکاری و فراموش نشدنی در مدت زمانی نسبتاً طولانی، در معرفی اهل بیت (علیهم السلام) بود؛ بدین سان که سپیده دم، هنگامی که برای اقامة نماز صبح از خانه خارج می‌شدند، به در خانة فاطمه (علیها السلام) می‌رفت و می‌فرمود:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته أهل البیت {إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً} الصلاة رحمکم الله؛ درود، رحمت و برکات خدا بر شما اهل بیت باد. «خداوند اراده کرده تا هر گونه پلیدی را از شما اهل بیت دور گرداند و کاملاً پاکتان سازد» (وقت) نماز (است، مهیّا شوید) رحمت خدا بر شما باد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . اسامی آنان و منابعی که سخنان آنها در آن ثبت شده، پیشتر گذشت.
________________________________________ ۲۲ ________________________________________
مدت این روش رفتاری پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را ابوسعید خدری، چهل روز۱، انس بن مالک، شش ماه۲، ابوحمراء شش و در نقلی هفت یا هشت ماه۳، و ابن عباس، نه ماه۴ اعلام داشته‌اند.
به نظر می‌رسد علّت اختلاف در مدت زمان مذکور، آن است که هر یک از راویان، تنها مدتی که خود شاهد آن بود، روایت کرده است؛ بنابراین، ناسازگاری در نقلهای یاد شده مطرح نیست.
همان‌گونه که گذشت، رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) از همان آغاز نزول آیة تطهیر با تعیین مصادیق اهل بیت، راه هر گونه تفسیر ناروا را در این باره بستند. این اقدام پیامبر (صلّی الله علیه وآله) موجب شده است تا جز معدودی که نظرشان وزنی ندارد، کسی در اختصاص این آیه به پنج تن تردید نکند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۴۴، ح۶۶۵؛ الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۶۰۶
۲ . تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۳/۴۹۲؛ شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۸، ۲۱، ۲۲ و ۲۵
۳ . الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۶۰۶ و ۶۰۷؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۳/۴۹۲
۴ . الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۶۰۶
قرائن برونی شمول آیة تطهیر بر اهل بیت:

کتابخانه تخصصی حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > مفهوم شناسی و مصداق یابی اهل بیت (علیهم السلام)

________________________________________ ۲۳ ________________________________________
اشتمال آیة تطهیر بر سایر امامان شیعه
چنان که پیشتر گذشت، کاربرد واژة «اهل بیت» در روزگار پیامبر (صلّی الله علیه وآله) در میان امت اسلامی به طور ویژه برای خاندان پاک آن حضرت بود؛ به گونه‌ای که هرگاه این واژه بدون پسوند به کار می‌رفت، همگان از آن، مصادیقی جز خاندان پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) نمی‌فهمیدند و عنوان «اهل بیت»، معرّف خاندان پاک آن حضرت بوده است.(۱)
بی گمان، این مسأله به تبعیّت از شخص پیامبر (صلّی الله علیه وآله) و به سبب تأکید فراوانی بود که آن حضرت دربارة افراد خاص با عنوان «اهل بیت» به کار می‌برد. در واقع، مصادیق «اهل بیت»، همان کسانی بودند که از سوی پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) با عناوین دیگری همچون، «عترت»، «اصحاب کسا»، «آل محمد (صلّی الله علیه وآله) » و...، به امت اسلامی معرفی گردیدند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . مفردات الفاظ القرآن، راغب، ۶۴
________________________________________ ۲۴ ________________________________________
حال، می‌گوییم، مصادیق اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) ، بیش از افراد یاد شده است و اطلاق واژة «اهل بیت» بر افراد یاد شده، از باب حصر نیست؛ به گونه‌ای که واژة «اهل بیت» به افراد مذکور اختصاص داشته باشد و سایر امامان شیعه را شامل نشود، بلکه جریان حدیث کسا، از قبیل آیة تطهیر بر افراد موجود از اهل بیت (علیهم السلام) بوده است، نه حصر در آنها؛ در غیر این صورت، به عقیدة دانشمندان امامیه و جمع کثیری از دانشمندان اهل سنّت، همة امامان امامیه جزء‌ اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به شمار می‌آیند. این مطلب از روایاتی که در معرفی اهل بیت نقل شده، به خوبی استفاده می‌شود؛ برای مثال، طبق برخی از روایات، پیامبر (صلّی الله علیه وآله) در شب ازدواج علی و فاطمه۸ آیة تطهیر را تلاوت کرد و پس از ازدواج آنان تا چهل روز پیوسته در خانة آنها می‌آمد و می‌فرمود:
«السلام علیکم أهل البیت و رحمة الله و برکاته. الصلاة رحمکم الله، {إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً} أنا حرب لمن حاربتم، أنا سلم لمن
________________________________________ ۲۵ ________________________________________
سالمتم.۱»
همچنین دانشمندان شیعه و اهل سنّت پذیرفته‌اند که امام مهدی که در آخرالزمان قیام خواهد کرد و با برچیدن بساط ظلم، حکومتی جهانی بر اساس عدل و داد بنا خواهد کرد، از اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است. نمونه‌هایی از احادیث پیامبر (صلّی الله علیه وآله) که مفید این معناست، چنین است:
علی (علیه السلام) از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) نقل می‌کند که فرمود: «المهدیّ منّا أهل البیت».(۲)
ابوسعید خدری از پیامبر۹ نقل می‌کند: «المهدیّ‌ منّی...».(۳)
ام سلمه از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) نقل می‌کند که فرمود: «المهدیّ من عترتی من ولد فاطمة».(۴)
چنان که می‌بینید، رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) در احادیث یاد شده مهدی (علیه السلام) را از اهل بیت خود به شمار آورده‌اند، حال آنکه مهدی (علیه السلام) نه تنها در آن زمان وجود نداشت، بلکه تا زمان تولد وی، حدود دویست و پنجاه سال باقی مانده بود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . الدرّ المنثور، سیوطی، ۶/۶۰۶؛ معجم الزوائد، هیثمی، ۹/۲۶۷.
۲ . سنن، ابن ماجه، کتاب الفتن، باب ۳۴؛ مسند، ابن حنبل، ۱/۸۴؛ سنن، ابوداود، کتاب المهدی؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۴/۵۵۷.
۳ . همان.
۴ . الدرّالمنثور، سیوطی، ۶/۵۸؛ سنن، ابوداود، کتاب المهدیّ.
________________________________________ ۲۶ ________________________________________
همچنین دانشمندان فریقین، روایاتی را از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) نقل کرده‌اند که بر طبق آنها، پیامبر (صلّی الله علیه وآله) تعداد جانشینان خود و خلفای امت اسلامی را دوازده تن معرفی کرده و برای آنان اوصافی برشمرده‌اند که مجموع آن اوصاف، جز بر امامان دوازده گانة تشیع، بر کس دیگری تطبیق پذیر نیست. نمونه‌ای از نقل‌های روایات مورد نظر چنین است: مسلم در صحیح خود از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) نقل می‌کند که فرمود:
لایزال الدین قائماً حتّی تقوم الساعة أو یکون علیکم اثنا عشر خلیفة کلّهم من قریش۱؛ همواره دین خدا استوار و پابرجاست تا آنکه قیامت به پا شود یا دوازده نفر خلیفه برای شما وجود داشته باشند که همگی آنان از قریش‌اند.
حدیث فوق را بخاری از سه طریق۲، مسلم از هشت طریق۳، ابوداود از دو طریق۴، ترمذی از دو طریق۵ و احمد بن حنبل از ۳۲ طریق۶ نقل کرده‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . الجامع الصحیح، مسلم، کتاب اماره، باب۱
۲ . صحیح، بخاری، کتاب احکام، باب ۵۱؛ التاریخ الکبیر، بخاری، ۳/۱۸۵ و ۸/۴۱۱
۳ . الجامع الصحیح، مسلم، کتاب اماره، باب ۱
۴ . سنن، ابوداود، کتاب المهدیّ
۵ . سنن، ترمذی، کتاب الفتن، باب ۴۶
۶ . مسند، احمد بن حنبل، ۵/۱۰۶، ذیل احادیث جابر بن سمرة
اشتمال آیة تطهیر بر سایر امامان شیعه
________________________________________ ۲۷ ________________________________________
ویژگی‌ها و اوصاف امامان (علیهم السلام) در حدیث «لایزال الدّین قائما...»
اهمّ ویژگی‌های امامان (علیهم السلام) در حدیث مذکور بدین قرار است:
عدد آنان دوازده نفر است: «... اثنا عشر خلیفة...».
همگی آنان از قریش‌اند: «... کلّهم من قریش».
این دوازده نفر خلفای کلّ امّت‌اند، نه بخشی از امّت.
در حدیث جابر بن مسرة آمده: «یکون لهذه الأمّة اثنا عشر خلیفة...» ۱
در حدیث ابوجحیفه آمده: «لایزاد أمر أمّتی صالحاً حتّی یمضی اثنا عشر خلیفة کلّهم من
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . مسند، ابن حنبل، ۵/۱۰۶؛ المعجم الکبیر، طبرانی، ۲/۱۹۸؛ کنزالعمّال، متقی هندی، ۱۲/۳۳
________________________________________ ۲۸ ________________________________________
قریش»۱.
در حدیث عبدالله بن مسعود آمده: «أنّه سئل کم یملک هذه الأمّة من خلیفة؟ قال: اثنا عشر کعدّة نقباء بنی إسرائیل»۲.
مسروق۳ می‌گوید: ما در کوفه نزد عبدالله بن مسعود نشسته بودیم و او به ما قرآن می‌آموخت. مردی از او پرسید: ای اباعبدالرحمان! آیا شما (اصحاب پیامبر) از آن حضرت پرسیدید که این امّت چند نفر خلیفه خواهند داشت؟ عبدالله در پاسخ گفت:
از هنگامی که به عراق آمده‌ام، تو نخستین کسی هستی که از من چنین پرسشی می‌کنی. آنگاه افزود: آری، ما از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) این سؤال را پرسیدیم و آن حضرت در پاسخ فرمود: «دوازده تن خواهند بود به تعداد نقبای بنی‌اسرائیل»۴.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . المستدرک، حاکم نیشابوری، ۳/۶۱۸؛ معجم الزوائد، هیثمی، ۵/۱۹۰؛ التاریخ الکبیر، بخاری، ۸/۴۱۱؛ کنزالعمّال، متقی هندی، ۱۲/۳۲، ح۳۳۸۴۹
۲ . مسند، ابن حنبل، ۲/۵۵؛ المستدرک، حاکم نیشابوری، ۴/۵۰۱؛ معجم الزوائد، هیثمی، ۵/۳۴۴؛ فتح الباری، ابن حجر عسقلانی، ۱۳/۲۱۱؛ سلسلة الصحیحة، البانی، ۲/۷۱۹ ـ ۷۲۰
۳ . اسامی آنان و منابعی که سخنان آنها در آن ثبت شده، پیشتر گذشت.
۴ . همان.
________________________________________ ۲۹ ________________________________________
چنان که می‌بینید، در همة این روایات سخن از این است که این دوازده نفر، خلفای «امّت»اند و واژة «امّت» همة پیروان پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) را تا قیامت شامل می‌شود و به هیچ وجه نمی‌توان واژة «امّت» را به مسلمانان قرن اوّل یا دوم هجری اختصاص داد.
دوران خلافت اینان بلافاصله پس از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) آغاز می‌شود: «یکون من بعدی اثنا عشر أمیراً (خلیفة) کلّهم من قریش»۱
وقتی به گذشتة امّت اسلامی می‌نگریم، جز امامان اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) گروهی را نمی‌یابیم که تعداد آنان دوازده نفر، همگی از قریش، خلفای کلّ امّت اسلامی، و آغاز خلافتشان بلافاصله پس از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) باشد و جهان هیچ گاه از وجود یکی از آنان خالی نباشد.
دانشمندان اهل سنّت در توجیه احادیث فوق کوشیده‌اند تا با گزینش جمعی از حاکمان اموی و عباسی و انضمام آنان به خلفای راشدین، دوازده نفر مذکور در روایات فوق را تعیین کرده و آنان را مصداق آن روایات قرار دهند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . سنن، ترمذی، کتاب فتن، باب ۴۶؛ المعجم الکبیر، طبرانی، ۲/۲۱۴؛ مسند، ابن حنبل، ۵/۹۹.
________________________________________ ۳۰ ________________________________________
قاضی عیاض و ابن حجر می‌گویند: خلفای دوازده گانة رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) عبارت‌اند از: ۱.ابوبکر؛ ۲. عمر؛ ۳. عثمان؛ ۴ . علی؛ ۵ . معاویه؛ ۶.یزید؛ ۷. عبدالملک بن مروان؛ ۸ . ولید بن عبدالملک؛ ۹. سلیمان بن عبدالملک؛ ۱۰. یزید بن عبدالملک؛ ۱۱. هشام بن عبدالملک و ۱۲. ولید بن یزید بن عبدالملک۱.
سیوطی می‌نویسد: هشت تن از خلفای دوازده گانة رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) عبارت‌اند از: ۱. ابوبکر؛ ۲.عمر؛ ۳. عثمان؛ ۴ . علی؛ ۵ . حسن بن علی؛ ۶.معاویه؛ ۷. عبدالله بن زبیر و ۸. عمر بن عبدالعزیز.
وی آنگاه احتمال داده که دو نفر دیگر از خلفای دوازده گانه، المهتدی و الظاهر از حاکمان عباسی باشند؛ چون این دو به عقیدة سیوطی، افراد عادلی بوده‌اند!
وی سپس می‌افزاید: «و اما دو نفر دیگر باقی مانده‌اند که باید منتظر آنان بمانیم؛ یکی از آن دو، «مهدی» که از اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است»۲.
سیوطی نفر دوم را مسکوت گذاشته و از وی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . فتح الباری، ابن حجر عسقلانی، ۱۳/۲۱۴
۲ . تاریخ الخلفاء، سیوطی، ۱۰ ـ ۱۲
________________________________________ ۳۱ ________________________________________
نام نمی‌برد. بدین سان می‌بینیم که دانشمند پرآوازه‌ای مانند سیوطی، تنها توانسته به گمان خود، نام یازده نفر از خلفای دوازده گانة رسول خدا را آن هم بر اساس حدس و گمان مشخص کند و از تعیین نفر دوازدهم عاجز مانده است.
باید گفت: این توجیهات به دلایلی پذیرفته نیست؛ از جمله:
الف: خلفای راشدین نمی‌توانند مصداق احادیث فوق باشند؛ چون:
اوّلاً، عدد آنها کمتر از دوازده نفر است.
ثانیاً، خلفای کلّ امّت نیستند؛ زیرا دوران خلافتشان حدود سی سال بیشتر ادامه نیافته است.
ب: حاکمان اموی نیز نمی‌توانند مصداق احادیث باشند، زیرا:
اوّلاً، عددشان بیشتر از دوازده نفر است.
ثانیاً، خلفای کلّ امّت نیستند، بلکه دوران حکومت آنان در اوایل قرن دوم هجری (سال ۱۳۲ق.) پایان یافته ا ست.
ثالثاً، تقریباً همة آنان، افرادی فاسق و ستمگر
________________________________________ ۳۲ ________________________________________
بوده‌اند۱ و زندگی آنان به زندگی پیامبر (صلّی الله علیه وآله) هیچ شباهتی نداشته است تا بتوان آنان را جانشین پیامبر (صلّی الله علیه وآله) دانست.
رابعاً، حکومتشان بلافاصله پس از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نبوده است.
ج: حاکمان عباسی نیز نمی‌توانند مصداق احادیث خلفای اثنا عشر باشند؛ زیرا:
اوّلاً، عدد آنان بیش از دوازده نفر است.
ثانیاً، خلفای کلّ امّت نبوده‌اند، بلکه حکومت آنان در سال ۱۳۲هـ آغاز شده و در اواسط قرن هفتم هجری با سقوط بغداد پایان یافته است.(۲)
ثالثاً، تقریباً همة آنان افرادی ظالم، ستمگر و بی دین بوده‌اند۳ و زندگی و عملکرد آنان به زندگی و عملکرد رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) هیچ شباهتی نداشته است.
رابعاً، حکومتشان بلافاصله پس از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نبوده است.
افزون بر مباحث گذشته، چنان که دیدیم، اکثر کسانی که دانشمندان اهل سنّت، آنان را به عنوان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . الصواعق المحرقه، ابن حجر هیثمی، ۲۱۹
۲ . اسامی آنان و منابعی که سخنان آنها در آن ثبت شده، پیشتر گذشت.
۳ . ینابیع المودّة، حنفی قندوزی، ۲/۵۳۵
________________________________________ ۳۳ ________________________________________
مصادیق احادیث خلفای اثنا عشر برگزیده‌اند، حاکمان اموی‌اند و اینان کسانی‌اند که پیامبر آنان را لعن و نفرین کرده است۱.
همچنین حافظان اهل سنّت از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) احادیث صحیحی را نقل کرده‌اند که نشان می‌دهد، در هر عصری برای مردم آن عصر مردمی هست و مسلمانان وظیفه دارند، آن امام را بشناسند و بیعت او را بر گردن نهند. عظمت این امام به اندازه‌ای است که هر کس بمیرد و او را نشناسد و در بیعت او قرار نداشته باشد، مرگش، مرگ جاهلی است.
در حدیثی از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) آمده است: «من مات و لیس فی عنقه بیعة، مات میتة جاهلیّة»۲. همچنین از آن حضرت نقل شده که فرمود: «من مات بغیر إمام، مات میتة جاهلیّة»۳ و نیز فرمود: «من مات و لم یعرف إمام زمانه، مات میتة جاهلیّة»۴.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . فتح القدیر، شوکانی، ۳/۲۴۰؛ مسند، ابن حنبل، ۳/۳۰۸ و ۵/۴۳۵؛ معجم الزوائد، هیثمی، ۱/۳۰۸ و ۵/۴۳۵؛ الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ۱۰/۲۸۶
۲ . الجامع الصحیح، مسلم، کتاب اماره، ح۵۸؛ السنن الکبری، بیهقی، ۸/۱۵۶؛ سلسلة الصحیحة، البانی، ۲/۷۱۵؛ مسند، ابن حنبل، ۴/۹۶
۳ . مسند، ابوداود طیالسی، ۲۵۹؛ مسند، ابن حنبل، ۳/۴۴۶؛ التاریخ الکبیر، بخاری، ۶/۴۴۵
۴ . شرح المقاصد، تفتازانی، ۵/۲۳۹
________________________________________ ۳۴ ________________________________________
احادیث دیگری از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نقل شده که فرمود: «لایزال هذا الأمر فی قریش ما بقی من الناس اثنان»۱ همواره امر خلافت در میان قریش است تا آنگاه که دو نفر انسان در جهان باقی باشند.(۲)
احادیث دستة نخست می‌گفت: در هر زمانی امامی وجود دارد که مردم وظیفه دارند او را بشناسند، و در بیعت او قرار داشته باشند. و حدیث دستة دوم می‌گفت: آن امام باید از تبار قریش باشد. بر این اساس، وظیفة امّت اسلامی این است که پس از پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) تا قیامت، در هر زمانی، در بیعت امامی باشند که از تبار قریش و از دودمان پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) باشد. حال آنکه این معنا، به هیچ وجه با توجیهات دانشمندان اهل سنّت دربارة احادیث تعداد خلفای پس از پیامبر (صلّی الله علیه وآله) سازگار نیست؛ چرا که امروز، اهل سنّت فاقد چنین خلیفه‌ای می‌باشند، در حالی که باید همواره از وجود چنین امام و خلیفه‌ای برخوردار باشند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . الجامع الصحیح، مسلم، کتاب اماره، باب۱؛ صحیح، بخاری، ۴/۲۱۸ و ۹/۷۸
۲ . اسامی آنان و منابعی که سخنان آنها در آن ثبت شده، پیشتر گذشت.
________________________________________ ۳۵ ________________________________________
آری، مجموع این احادیث، مؤیّد دیدگاه دانشمندان شیعة امامیه دربارة امامان و خلفای دوازده گانة پیامبر (صلّی الله علیه وآله) است. دانشمندان شیعه معتقدند مصداق احادیث خلفای پیامبر (صلّی الله علیه وآله) امامانی هستند که همگی آنان از اهل بیت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) می‌باشند و خلافت آنان نیز لزوماً به معنای حکومت ظاهری نیست، بلکه به معنای حقّی الهی و استحقاقی است که از جانب خدا و به واسطة پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به آنان اعطا شده است. نخستین فرد این سلسله، علی بن ابی طالب (علیه السلام) و آخرین آنان، مهدی موعود (علیه السلام) است که از عمری غیر متعارف و طولانی برخوردار است،‌ به گونه‌ای که جهان هیچ گاه از وجود یکی از آنان خالی نبوده ونخواهد بود.
تردیدی نیست که بشارت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به آمدن دوازده خلیفه پس از وی، سخنی عادی نیست، بلکه بشارتی الهی و ابلاغ شده از سوی خداوند است؛ چرا که آن حضرت،‌ هیچ گاه از پیش خود سخنی نمی‌گوید و سخن او چیزی جز وحی الهی نیست۱، به ویژه دربارة موضوع مهمّی مانند
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . (وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی) هرگز از( (روی هوای نفس سخن نمی‌گوید. * آنچه می‌گوید، چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست. نجم، ۳ و ۴.
________________________________________ ۳۶ ________________________________________
جانشینان خود و رهبران امّت اسلامی.
حال که بشارت، بشارتی الهی و بشارت دهنده، پیامبر خداست، باید مصادیق بشارت نیز الهی باشد و تعیین آنان به اذن خدا و به واسطة پیامبر (صلّی الله علیه وآله) صورت گیرد؛ چرا که با این ویژگی‌ها، معنا ندارد تعیین مصادیق بشارت، آن هم دربارة چنین مسألة مهمّی، به دانشمندان دربار حاکمان اموی و عباسی سپرده شود تا بر اساس ذوق، سلیقه و گرایش‌های فکری خود، در این باره تصمیم بگیرند و هر کسی، عده‌ای را به عنوان مصداق این بشارت معرفی کند و حاصل انتخاب آنان، این باشد که عدّه‌ای از عناصر شیطانی از بنی امیه و بنی‌عباس به عنوان جانشینان رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) تعیین و معرفی شوند.
افزون بر مباحث گذشته، دانشمندان شیعه و شماری از دانشمندان اهل سنّت، احادیثی از رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) نقل کرده‌اند که به صراحت نشان می‌دهد همة امامان شیعه،‌ جزء اهل بیت پیامبرند. این
________________________________________ ۳۷ ________________________________________
احادیث، در تفاسیر روایی شیعه،‌ مانند نورالثقلین، تفسیر قمی و... در ذیل آیة تطهیر و آیة اولی الامر۱ و یا در کتاب‌هایی مانند کافی، کفایة الأثر، فرائد السمطین، ینابیع المودة و ... مضبوط است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱ . (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأَْمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً)؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [ نیز ]اطاعت کنید؛ پس هر گاه در امری [ دینی ]اختلاف نظر یافتید، اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، آن را به [ کتاب ]خدا و [ سنت ]پیامبر [ او ]عرضه بدارید، این بهتر و نیک فرجام‌تر است. نساء، ۵۹
ویژگی‌ها و اوصاف امامان: در حدیث مذکور
________________________________________ ۳۹ ________________________________________
کتاب شناسی
ـ مسند، احمد ابن حنبل، دارالفکر، بی تا.
ـ تهذیب تاریخ دمشق، ابن عساکر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
ـ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر دمشقی، چاپ دوم، بیروت، دارالمعرفه، ۴۰۷ق.
ـ سنن، ابن ماجه، محمد بن یزید قزوینی، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
ـ سنن، ابوداود سلیمان بن اشعث سجستانی، چاپ اوّل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۰ق ـ ۱۹۹۰م.
ـ مسند، ابوداود طیالسی، بیروت، دارالحدیث، بی تا.
ـ حلیة الاولیاء، ابونعیم اصفهانی، بیروت، دارالفکر، بی تا.
ـ سلسلةالصحیحة، محمد ناصرالدین البانی، ریاض، نشر دارالمعارف، بی تا.
________________________________________ ۴۰ ________________________________________
ـ التاریخ الکبیر، محمد بن اسماعیل بخاری، بیروت، دارالفکر، بی تا.
ـ صحیح بخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، بیروت، دارالجیل، بی تا.
ـ السنن الکبری، ابوبکر احمد بن حسین بن علی بیهقی، تحقیق یوسف عبدالرحمان المرعشلی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۳هـ .
ـ شرح المقاصد، سعدالدین تفتازانی، قم، چاپ رضی، بی تا.
ـ فرائد السمطین، محمد بن ابراهیم جوینی، بیروت، مؤسسة محمودی للطباعة و النشر، ۱۴۰۰ق.
ـ شواهد التنزیل، عبیدالله بن عبدالله حاکم حسکانی، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
ـ المستدرک علی الصحیحین، محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، بیروت،‌ دارالکتاب العربی و دارالکتب العلمیه، بی تا.
ـ ینابیع المودة، شیخ سلیمان حنفی قندوزی، قم، چاپ رضی، ۱۴۱۳ق.
ـ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی تا.
________________________________________ ۴۱ ________________________________________
ـ تلخیص المستدرک، شمس الدین ذهبی، ذیل مستدرک حاکم،‌ دارالکتاب العربی، بی تا.
ـ التفسیر الکبیر، محمد بن عمر رازی، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
ـ مفردات الفاظ القرآن، ابوالقاسم حسین راغب اصفهانی، ، قم، دارالکتب العلمیه، بی تا.
ـ الدرّ المنثور فی تفسیر المأثور، جلال الدین سیوطی، چاپ اوّل، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
ـ تاریخ الخلفا، جلال الدین سیوطی، بیروت،‌ دارالقلم، ۱۴۰۶ق.
ـ دیوان امام شافعی، محمد بن ادریس شافعی، گردآوری محمد عبدالرحیم، دارالفکر، بی تا.
ـ فتح القدیر، محمد بن علی بن محمد شوکانی، بیروت،‌ دارالمعرفة للطباعة و النشر، بی تا.
ـ المعجم الکبیر، سلیمان بن احمد طبرانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
ـ جوامع الجامع، فضل بن حسن طبرسی، بی نا، بی جا ، بی تا.
ـ جامع البیان فی تفسیر القرآن، محمد بن جریر طبری، بیروت،‌ دارالمعرفة، ۱۴۰۷.
ـ مشکل الآثار، ابوجعفر طحاوی، چاپ اوّل،
________________________________________ ۴۲ ________________________________________
بیروت، دار صادر، ۱۳۳۳هـ
ـ فتح الباری، ابن حجر عسقلانی، تحقیق محب‌الدین خطیب، بیروت، دارالمعرفه، بی تا.
ـ الجامع لأحکام القرآن، احمد بن محمد قرطبی، بیروت،‌ داراحیاء التراث العربی، ۱۹۶۶م.
ـ قاموس قرآن، سید علی اکبر قریشی،‌ تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۶ق.
ـ کنز العمال، متقی هندی، بیروت، مؤسسةالرساله، ۱۴۰۵ق.
ـ سنن، محمد بن عیسی ترمذی، چاپ سلفیه.
ـ الامامة و اهل البیت، محمد بیّومی مهران، مصر، دارالنهضة العربیه، ۱۹۹۵م.
ـ الجامع الصحیح، مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری، بیروت،‌ دارالفکر، ۱۳۹۸ق.
ـ آیة التطهیر فی احادیث الفریقین، سید علی موحد ابطحی، قم، ۱۴۰۴ق.
ـ الصواعق المحرقه، احمد بن حجر هیثمی مکی، چاپ مصر، بی تا.
ـ معجم الزوائد و منبع الفوائد، نورالدین علی ابن ابی‌بکر هیثمی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.


ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.