نقش اخلاق در زندگی ۱۳۹۴/۱۱/۱۹ - ۲۵ بازدید

اخلاق در اصطلاح عالمان اخلاق در معانی گوناگونی به‌کار رفته است. معنای مهم و مشهور اخلاق همان «صفات نفسانی استوار و ثابت» است.

اخلاق در اصطلاح عالمان اخلاق در معانی گوناگونی به‌کار رفته است. معنای مهم و مشهور اخلاق همان «صفات نفسانی استوار و ثابت» است.
ابوعلی مسکویه (م ۴۲۱ق) می‌گوید: «خوی و خُلق، حالتی است برای نفس که دعوت می‌کند آن‌را به کارها بدون [نیاز به] ‌اندیشه و فکر». (۱)
فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ق) می‌گوید: «خُلق، عبارت است از هیأتی استوار و ثابت [اعم از فضیلت یا رذیلت] در نفس که افعال به آسانی از او صادر می‌شود، بدون این‌که به فکر و اندیشه نیاز باشد و اگر این حالت نفسانی منشأ صدور افعال زیبا و مورد پسند عقل و شرع باشد خوی حَسن نام دارد و اگر افعال زشت و ناپسند از او سرزند خوی بد نام دارد». (۲)
بیشتر عالمان اخلاق اسلامی؛ نیز تعاریفی مشابه با دو تعریف مذکور ارائه کرده‌اند.
نقش اخلاق اسلامی، در محیط زندگی فردی و اجتماعی هر انسان، بسان خورشیدی تابان است که طراوت و شادابی را برای جامعه به ارمغان می‌آورد و بستر صفا، صمیمیت، صداقت، محبت و اخوت را برای زیستن می‌گستراند. اخلاق نیکو، روان‌ها را شاداب و همه را برادر و عضو یک خانواده می‌سازد. اضطراب، آشوب و عدم اطمینان، امراضی هستند که یگانه داروی آنها مکارم اخلاق است. (۳)
هدف انسان در فرهنگ اسلام، تقرّب به خداوند است. اخلاق پسندیده اساسی‌ترین راه وصول به این مقصد است. و اخلاق بد، محروم ماندن از تقرب الهی و سعادت اخروی است. در دین اسلام، هدف بعثت پیامبران؛ تزکیه نفوس(۴) و پرداختن به مکارم اخلاق(۵) ذکر شده است تا آن‌جا که به نظر می‌رسد حقیقت و روح تعالیم پیامبران و ادیان الهی پاکیزگی اخلاقی و خودسازی است.
اخلاق نیک و اخلاق بد، می‌تواند نقش و آثار فراوانی در زندگی دنیوی و اخرویانسان داشته باشد. در این‌جا به بیان برخی از آثار اخلاق نیک و بد می‌پردازیم:
آثار اخلاق نیک
۱. آبادی جامعه و طولانی شدن عمر:
امام صادق(ع) می‌فرماید: «الْبِرُّ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ یَعْمُرَانِ الدِّیَارَ، وَ یَزِیدَانِ فِی الْأَعْمَارِ»؛ (۶) «نیکوکاری و حُسن خُلق، خانه‌ها را آباد کند و بر عمرها بیفزاید». اخلاق شایسته، محبّت را جلب می‌کند. در سایه محبت، اتحاد و پیوند اجتماعی محکم‌تر می‌شود. با استحکام پیوند اجتماعی، جامعه با همکاری همدیگر به آبادی محیط می‌پردازند. اخلاق نیکو، بیماری‌های روحی را از بین می‌برد و در نتیجه از مرگ‌های زودرس جلوگیری می‌کند و به نشاط و طراوت بدن می‌افزاید و به بقاء بدن کمک می‌کند.
۲. کرامت و بزرگواری انسان:
امام علی(ع) فرموده است: «اگر هم به بهشت، امید [و باور] نمی‌داشتیم و از دوزخ، نمی‌هراسیدیم و پاداش و کیفری در میان نمی‌بود، باز شایسته بود که در طلب مکارم اخلاق برآییم؛ زیرا که راه پیروزی را می‌نمایانَد». (۷)
۳. ایجاد محبت در محیط زندگی:
امام علی(ع) می‌فرماید: «اخلاق نیکو، سبب محبّت خدا و خلق است و دوستی را پایدار می‌سازد».(۸)
۴. افزایش رزق:
امام صادق(ع) می‌فرماید: «حُسن خلق، رزق را زیاد می‌کند». (۹)
۵. خیر دنیا و آخرت
پیامبر خدا(ص): «نیک‌خویی، خیر دنیا و آخرت را از آنِ خود کرده است». (۱۰)
۶. ایمان کامل
امام باقر(ع) فرمود: «کامل‌ترین مردم از لحاظ ایمان کسی است که دارای اخلاق نیکو باشد».(۱۱)
آثار اخلاق ناپسند
در آموزه‌های دینی زیان‌های اخلاق بد در زندگی فردی و اجتماعی انسان، مورد بحث قرار گرفته است که به بیان فرازهایی از آن پرداخته می‌شود.
۱. وحشت نزدیکان و نفرت دیگران
امام علی(ع) می‌فرماید:
«بد اخلاقی نزدیک را به وحشت می‌اندازد و برای دیگران نفرت آور است». (۱۲)
«بد خُلقی، موجب وحشت انسان و زایل شدن اُنس و دوستی می‌گردد». (۱۳)
۲. کم شدن رزق و روزی
امام علی(ع) فرمود:
«شخص بد خُلق، تنگ روزی است». (۱۴)
«بداخلاقی، مایه تیره روزی و شکنجه روح است».(۱۵)
۳. نوعی عذاب
امام علی(ع): «بداخلاقی، خود، یک نوع عذاب است».(۱۶)
آثار اخروی اخلاق نیک
پیامبر خدا(ص) فرمود: «روز قیامت در ترازوی کسی چیزی بهتر از اخلاق نیک گذاشته نمی‌شود».(۱۷)
امام صادق(ع) فرمود: «مؤمن بعد از انجام واجبات پیش خدای عزّ و جلّ عملی محبوب‌تر از این نیاورد که مردم را از لحاظ خلقش در وسعت گذارد(تنگ خلق نباشد)». (۱۸)
کیفر و آثار اخروی بداخلاقی
پیامبر خدا(ص): «همانا بنده ... با بد اخلاقیش به پایین‌ترین درجه دوزخ می‌رسد». (۱۹)
پیامبر خدا(ص)، [هنگامی که ] به ایشان عرض شد: فلان زن روزها را روزه می‌گیرد و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند اما بداخلاق است و همسایگانش را با زبان خود می‌آزارد، فرمود: «خیری در او نیست؛ او دوزخی است». (۲۰)
پیامبر خدا(ص)، در بیان علّت فشاری که به هنگام دفن سعد بن معاذ بر او وارد آمد، فرمود: «آری، او با خانواده‌اش کمی بَد خُلق بود». (۲۱)
_______________________
۱ . «الخلق حال للنفس داعیة لها الی أفعالها من غیر فکر و لا رویة»؛ مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، قم، طلیعة النور، چاپ اول، ۱۴۲۶ق، ص ۱۱۵.
۲. «... فالخلق عبارة عن هیئة للنّفس راسخة تصدر عنها الأفعال بسهولة و یسر من غیر حاجة إلی فکر و رویّة، فإن کانت الهیئة بحیث تصدر عنها الأفعال الجمیلة المحمودة عقلا و شرعا سمّیت الهیئة خلقا حسنا، و إن کان الصادر منها الأفعال القبیحة سمّیت الهیئة الّتی هی المصدر خلقا سیّئا»؛ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی ، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۷۶ش، ج ۵، ص ۹۵.
۳ . تهرانی، جواد سعید، اسلام و تجدید حیات معنوی جامعه، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۵۹ش، ص ۶۳.
۴ . جمعه، ۲: «اوست [خدایی] که در میان مردم بی‌سواد، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را [از آلودگی‌های فکری و روحی ] پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد، و آنان به یقین پیش از این در گمراهی آشکاری بودند».
۵ . قال رسول الله(ص): «إِنَّما بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلاق»؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق، ج ۱۶، ص ۲۱۰؛ شیبانی، أبو عبد الله أحمد بن محمد، مسند احمد بن حنبل، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق، ج ۱۴، ص ۵۱۳.
۶ . کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۹ق، ج ۳، ص ۲۵۹ – ۲۶۰.
۷ . «لَو کُنّا لانَرجو جَنّةً، وَلا نَخشی نارا وَلا ثَوابا وَلا عِقابا لَکانَ یَنبَغی لَنا أن نَطلُبَ مَکارِمَ الأخلاقِ؛ فإنَّها مِمّا تَدُلُّ عَلی سَبیلِ النَّجاح »؛ محدّث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق، ج ۱۱، ص ۱۹۳.
۸ . «حُسْنُ الْخُلُقِ یُورِثُ الْمَحَبَّة وَ یُؤَکَّدُالْمَوَدَّة»؛ لیثی واسطی، علی، عیون الحکم و المواعظ، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۶ش، ص ۲۲۸.
۹. «حُسْنُ الْخُلُقِ یَزِیدُ فِی الرِّزْق »؛ طبرسی، علی بن حسن، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، نجف اشرف، المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق، ص ۲۲۱.
۱۰ . «إنّ حُسنَ الخُلُقِ ذَهَبَ بِخَیرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ»؛ متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ پنجم، ۱۴۰۱ق، ج ۶، ص ۶۴۰.
۱۱ . «إِنَّ أَکْمَلَ الْمُؤْمِنِینَ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقا»؛ الکافی، ج ۳، ص ۲۵۶.
۱۲. «سُوءُ الْخُلُقِ یُوحِشُ الْقَرِیبَ وَ یُنَفِّرُ الْبَعِیدَ»؛ عیون الحکم و المواعظ، ص ۲۸۳.
۱۳ . «سُوءُ الْخُلُقِ یُوحِشُ النَّفْسَ وَ یَرْفَعُ الْأُنْس »؛ عیون الحکم و المواعظ، ص ۲۸۶.
۱۴. «مَن ساءَ خُلُقُهُ ضاقَ رِزقُه »؛ عیون الحکم و المواعظ، ص ۴۳۱.
۱۵ . «سُوءُ الخُلقِ نَکَدُ العَیْشِ وعذابُ النَّفْس »؛ عیون الحکم و المواعظ، ص ۲۸۵.
. «الخُلقُ السَّیِّئُ أحَدُ العَذابَین »؛ تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق، ص ۸۹.
. «مَا یُوضَعُ فِی مِیزَانِ امْرِئٍ- یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق »؛ الکافی، ج ۳، ص ۲۵۶ – ۲۵۷.
. «مَا یَقْدَمُ الْمُؤْمِنُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَمَلٍ بَعْدَ الْفَرَائِضِ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنْ أَنْ یَسَعَ النَّاسَ بِخُلُقِه »؛ الکافی، ج ۳، ص ۲۵۸.
. «إنّ العَبدَ لَیَبلُغُ ... بِسُوءِ خُلقِهِ أسْفَلَ دَرَجَة فی جَهنَّم »؛ طبرانی، سلیمان بن أحمد، المعجم الکبیر، قاهره، مکتبة ابن تیمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق، ج ۱، ص ۲۶۰.
. «... لا خَیرَ فیها، هِی مِن أهْلِ النّار»؛ مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ص ۲۱۴.
. «... نَعَم، إِنَّهُ کَانَ فِی خُلُقِهِ مَعَ أَهْلِهِ سُوءاً»؛ شیخ صدوق، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش، ص ۳۸۵.

محقق جماعتی

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.