نقش روزه در آزادی معنوی انسان ۱۳۸۴/۷/۱۷ - ۷۴۱۷ بازدید

نقش روزه در آزادی معنوی انسان

اثرات تربیتى،
اجتماعى و بهداشتى روزه چیست؟
جواب:
روزه ابعاد گوناگونى دارد و آثار
فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان مى گذارد که از همه مهمتر «بعد اخلاقى»
و فلسفه تربیتى آن است. فلسفه تربیتی روزه در صورتی قابل درک خواهد بود که ما بر
ضرر انسانی اسارت در خود و تمنیات نفسانی واقف و با نقش و اهمیت آزادی معنوی در شکل
گیری خود انسانی آشنا باشیم. روزه قادر است ما را از خود پرستی و اسارت در خود و
خواسته های نفسانی برهاند و به انسان حریت و آزادگی ببخشد و مرتبه انسانی او را
تقویت نماید.
به هر میزان که انسان اسیر خواهش های نفسانی خود طبیعی است، به همان میزان از
اختیار و انسانیت ضعیف تری برخوردار است و در مقابل به هر میزان که بر درجات آزادی
معنوی انسان افزوده می شود ، بر درجات اختیار و انسانیت در او نیز افزوده خواهد شد.
ماه رمضان ماه آزاد سازی خود حقیقی از تمنیات نفسانی، زیاده خواهانه و اسارت بخش
خود طبیعی است. انسان با تقویت اراده و اختیار انسان می شود و با عبادت و پرستش
خدای به کمال می رسد. ما در ماه رمضان قادر خواهیم بود با روزه گرفتن و امساک از
تمایلات نفسانی و استفاده از برنامه های جامع عبادی و معنوی ، هم بر درجات انسانی
خود بیفزاییم و هم به مراتبی از کمال و قرب به خدای نایل آییم.انشاالله.
در آموزه های دینی به آثاری درمورد روزه اشاره شده است که باید توجه داشته باشیم
این آثار در نهایت و به صورت کلان، به همان تقویت آزادی و معنویت در انسان خواهد
انجامید. آثار ذکر شده عبارتند از:

یک. اثرات تربیتى و روان شناختى روزه:
۱-۱. تلطیف روح
روح انسان در تدبیر بدن است و بدن بدون تدبیر روح، مانندکشتى بدون ناخدا است.
در ماه مبارک رمضان به دلیل امساک از خوردن و آشامیدن و محدود کردن آن به ساعاتى
مشخص و نیز کنترل حواس مانند چشم و گوش و تمامى مجارى ورود اطلاعات به درون ذهن
انسان فراغت روح و نفس انسانى بیشتر فراهم شود. فعالیت روح براى پرداخت به امور
مادى و دنیوى کاهش مى یابد و امکان پرداخت به امور معنوى بیشتر مى شود در نتیجه روح
از لطافت بیشترى برخوردار مى گردد.

۲-۱. تقویت اراده
یکى از آثار تربیتى روزه این است که به حکومت عادت و شهوت بر انسان پایان مى
دهد و انسان را از بردگى تمنیات نفسانى رها مى سازد . خـطـرنـاکـتـرین و بدترین
حکومتها , حکومت عادت بد و بندگى نفس است ; چه بسا یک اعتیاد کوچک - مانند اعتیاد
به سیگار - به عزت نفس انسانى لطمه جبران ناپذیروارد مى سازد تا چه رسد بـه
اعـتـیـادهاى دیگر. انسان آزاد کسى است که هیچ نوع عادت نامطلوبى بر او حکومت نکند
و با اراده آهـنـیـن خـود حکومت هر نوع عادتى را سرکوب سازد و یک چنین آزادگى و
کمال روحى به مقاومت و پایدارى نیازمند است که روزه پدید آورنده آن است.
خداوند برنامه روزه دارى را به گونه اى تنظیم کرده است که انسان باید در ساعت مقررى
از خوردن و آشامیدن امساک کند و در یک ساعت خاصى، مى تواند آزادانه بخورد و بیاشامد
و از لذت هاى حلال استفاده کند. ملزم شدن انسان ها به اجراى دقیق این برنامه و
تکرار آن طى یک ماه، تمرین بسیار مناسبى براى عادت دادن نفس به امورى غیر از آنچه
در ماه هاى دیگر عادت کرده بود و این عمل قطعاً عزم و اراده انسان را تقویت مى کند.

۳-۱. کنترل غرایز و تعدیل آنها
روزه دار باید در حال روزه - با وجود گرسنگى و تشنگى - از غذا و آب و نیز سایر
لذات از قبیل لذت جنسى چشم پوشى نموده و عملا ثابت کند که او همچون حیوانات، در بند
اسطبل و آب و علف نیست. او مى تواند زمام نفس را به دست گیرد و بر هوس ها و شهوات
خود مسلط شود و این امر باعث مى گردد که غرایز به کنترل او در آید و علاوه بر این،
در بهره ورى از آنها تعدیلى به وجود آید.
خلاصه اینکه روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقى داده و به جهان فرشتگان صعود
مى دهد.
تقوا و پرهیزگارى در تربیت اخلاق اسلامى یک مسلمان، نقش بسیار مهمى دارد و براى
رسیدن به این صفت شایسته است که بهترین عبادت در ماه صیام، مبتنى بر آن است که
خداوند مى فرماید: «لعلکم تتقون» که نتیجه و علت غایى روزه، تقوا از محارم الله
است.
وقتى پیامبر(ص) در خطبه «شعبانیه» فضایل ماه رمضان و روزه را برشمرد، امیرمؤمنان
على(ع) پرسید: بهترین اعمال در این ماه چیست؟ در پاسخ پیامبر(ص) فرمود: «الورع عن
محارم الله»؛ «پرهیز و اجتناب از معاصى و گناهان است». بنابراین روزه عامل
بازدارنده از گناه و عامل سرکوب کننده نفس عصیانگر است که روزه دار با انجام دادن
این دستور الهى به نحو احسن روح تقوا و پرهیزگارى را در خویش زنده مى کند؛ زیرا که
با روزه و در ماه مبارک رمضان، اصلاح نفس و تربیت آن و تقوا پیشه کردن به مراتب
آسان تر است؛ زیرا گرسنگى و دیگر محرومیت هاى روزه، شعله هاى سرکش غرایز حیوانى و
هواهاى نفسانى را خاموش مى سازد.
به عبارت دیگر روزه شکم را - که منبع همه فتنه ها و مصدر همه شرها است - کنترل
مى کند؛ زیرا هرگاه شکم از حرام و شبهه پر شد، شهوت تحریک مى شود و خواهش هاى باطل
و تخیّلات عاطل در نفس خطور مى کند؛ چنان که در حدیث است: «انى اخاف علیکم من البطن
والفرج»؛ و شهوت فرج از شهوت بطن ناشى مى شود. اگر شکم عفیف باشد و به قدر ضرورت
اکتفا کند و از حرام و شبهه اجتناب نماید، بدون شک فرج نیز عفیف مى شود و هرگاه هر
دو عفیف شد حیات دل - از صفا و جلاى باطن - حاصل خواهد شد.

۴-۱. تقویت روحیه ایثار و نوع دوستى
انسان موجودى است اجتماعى و انسان کامل کسى است که در همه ابعاد وجودى رشد کند.
روزه گرفتن بعد اجتماعى انسان را در کنار سایر ابعاد رشد مى دهد؛ اما چگونه و با چه
مکانیزمى؟ شکى نیست که روزه یک درس مساوات و برابرى در میان افراد اجتماع است. با
انجام دادن این دستور مذهبى، اولا افراد متمکن هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را
به طور محسوس در مى یابند و هم به دنبال آن درک، به این نتیجه مى رسند که باید به
فکر بیچارگان و محرومان بود. البته ممکن است با توصیف حال گرسنگان و محرومان، سیران
را متوجه حال گرسنگان ساخت؛ ولى اگر این مسأله جنبه حسى و عینى پیدا کند؛ اثر
بیشترى دارد و روزه به این موضوع مهم اجتماعى رنگ حسى مى دهد و اگر این بعد اجتماعى
انسان رشد کند، نسبت به هم نوعان خود بى تفاوت نمى شود و دردهاى فراگیر اجتماعى
(مانند فقر و گرسنگى) را حس مى کند و مصداق این سخن حکیمانه سعدى مى شود که:














که در آفرینش ز یک گوهرند
    بنى آدم اعضاى یک پیکرند

دگر عضوها را نماند قرار
    چو عضوى به درد آورد روزگار

روزه زنده کننده عواطف انسانى است .
افـراد ثروتمند و متمکن که در طول سال بر سر سفره هاى رنگین مى نشینند و از افراد
گرسنه که در طـول سـال بسان روزه داران تا شب گرسنه مى مانند بى خبرند , با روزه
گرفتن و گرسنگى سـراسر روز به یاد چنین افرادى افتاده و از درد دل آنها آگاه مى
شوند و در نتیجه روح و روان آنها تـجلیگاه عالى ترین عواطف انسانى مى گردد و به فکر
کم کردن فاصله طبقاتى وبرطرف ساختن نیازمندیهاى طبقه مستمند مى افتند . چه خوب است
که طبقه مرفه ازطریق این عبادت طعم گرسنگى و تشنگى را بچشند , سپس به فکر رفع
نیازمندى طبقه اى افتند که هرگاه به همان حال بمانند و آتش خشم آنها شعله ور گردد ,
هـمه چیز را مى سوزاند و زندگى را نابود مى سازد روزه ماه رمضان نمودارى از مساوات
و اتحاد اسـت ; زیـرا در ایـن ماه تمام طبقات -اعم از مرفه و غیر مرفه - به تمنیات
نفسانى پشت پا زده و هماهنگ مى گردند.
به راستى اگر کشورهاى ثروتمند جهان و اغنیا، چند روز از سال روزه بدارند و طعم
گرسنگى را بچشند، باز هم این همه گرسنه در جهان خواهد بود؟! آیا میلیون ها انسان با
سوء تغذیه و کمبود مواد غذایى مواجه خواهند بود؟!

دو. اثرات بهداشتى و درمانى روزه:
بدون تردید در طب امروز و طب قدیم، اثر معجزه آساى امساک در درمان انواع بیمارى هاى
جسمانى و روانى به اثبات رسیده است. عامل بسیارى از بیمارى هاى جسمانى، زیاده روى
در خوردن غذاهاى مختلف است.
پیامبر خدا(ص) فرمود: «المعدة بیت کل داء و الحمئة رأس کل دوا»؛ «معده مرکز و خانه
هر دردى است و پرهیز و اجتناب (از غذاهاى نامناسب و زیادخورى) اساس و رأس هر داروى
شفا بخش است».بحارالانوار، ج ۱۴، ص همان طور که منشأ بسیارى از بیمارى هاى روانى،
افکار غلط، سوء ظن، گناه و شناخت غیر معقول و غیر منطقى است و روزه هم در خوردن و
آشامیدن برنامه اى خاص را ارائه مى دهد و با ایجاد محدودیت هایى، معده و دستگاه
گوارشى را تقویت مى کند و هم با کنترل افکار، اجتناب از گناه روان انسان را از
آلودگى ها باز مى دارد.
به عبارت دیگر روزه زباله ها و مواد اضافى و جذب نشده بدن را مى سوزاند و در واقع
بدن را «خانه تکانى» مى کند و روح را با تلاوت قرآن و خواندن ادعیه ویژه تقویت
مى کند و خلاصه اینکه با روزه، سلامتى جسمانى و روانى انسان تضمین مى شود و بر همین
اساس پیامبر اسلام(ص) فرمود: «صوموا تصحوا»؛ «روزه بگیرید تا سالم شوید»همان، ص
۲۵۵.. روزه اگر با شرایطى که دارد انجام شود، اثرات مهم تربیتى، اجتماعى و بهداشتى
براى انسان دارد.

منابع براى مطالعه بیشتر:
الف. روزه، روش نوین، دکتر الکسى سوفورین براى درمان بیمارى ها؛ ترجمه جعفر امامى.
ب. روزه، درمان بیمارى هاى روح و جسم؛ سید حسین موسوى لاهیجى، انتشارات جامعه
مدرسین حوزه علمیه قم.
پ. رساله نوین فقهى پزشکى، مسائل درمانى ج ۲؛ عبدالکریم بى آزار شیرازى، دفتر نشر
فرهنگ اسلامى.
ت. اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج ۳؛ دکتر سید رضا پاک نژاد، انتشارات کتابفروشى
اسلامیه.

 


نویسنده : سیدمصطفی علم خواه
Elmkhah@porseman.org

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.