همسران امام حسین(ع) - همسران یزید ۱۴۰۰/۰۳/۰۴ - ۸۰۲ بازدید

سلام. در کتاب پژواک اسارت نوشته ی دکتر سید اسحاق حسینی کوهساری و در صفحه ی ۶۵۰ مطلبی در مورد همسر یزید لعنت الله علیه نوشته که برام جای سوال داشت. در این صفحه از زنی به نام هند، دختر عبدالله ابن عامر بن کریز یاد شده که قبل از ماجرای کربلا همسر امام حسین(ع) بوده! سوالم اینه که ایا واقعا این خانم همسر امام حسین بوده و بعدا از ایشون جدا شده و همسر یزید شده؟! اگر درسته دلیلش چی بوده؟ و چطور میشه بعد از جدایی از امام حسین(ع) و همسری یزید، بیاد برای حضرت مراسم عزاداری برپا کنه و از یزید بیزار بشه؟؟!! منابعی هم که در این کتاب ازش یاد کرده اینهاست: خوارزمی مقتل الحسین ج۲ ص ۷۲ و بحارالانوار ج۴۵ ص۱۴۲ .خودم یه جا خوندم امام حسین(ع) در کودکی اون خانم رو شفا داد ولی معاویه اونو از پدرش خواستگاری کرده و اون به ناچار زن یزید شده ولی همسر امام حسین نبوده و از ایشون دیگه هیچ خبری نداشته تا ماجرای کربلا و اومدن اسرا به کاخ یزید... جای دیگه ای هم خوندم که پدرش در رکاب حضرت علی(ع) شهید شده، بعد سرپرستیش رو امام مجتبی(ع) بر عهده گرفته که معاویه اونو به عقد یزید دراورد! چطور میشه امام حسن (ع) به این ازدواج راضی بشه؟! خلاصه من نفهمیدم مطلب درست کدومه! میشه لطفا صحت ماجرا رو برای من مشخص کنید؟ خیلی ممنونم.

جواب اجمالی: 1- در بین زنان امام حسین ع نامی از ارینب دختر اسحاق و یا هند دختر عبدالله ابن عامر و... نیامده است . 2- رقابت امام حسین ع و یزید و رقابت علی ع و معاویه بر سر بدست آوردن زن و دختری به نام هند و یا ارینب یا ... برای فرزندشان امام حسین ع و یزید ، افسانه و دروغ است .
3- در برخی از منابع آمده است که زنی به نام هند از بنی هاشم و یا از کنیزکان خاندان بنی هاشم که در خانه علی ع رفت و آمد داشت و زینب و امام حسین ع را می شناخت و بعدها آزاد شد و به شام رفت و همسر یزید شد . بعد از واقعه کربلا در کاخ یزید زینب را شناخت و متوجه ماجرای شهادت امام حسین ع شد و در کاخ یزید برای امام حسین و حادثه کربلا عزاداری بر پا کرد .
4- برخی گفته اند که دختری به نام هند ( هند، دختر عبدالله ابن عامر بن کریز) همسرحسین ع بود و بعدها به ازدواج با یزید در آمد . و بعد از واقعه کربلا از ماجرای امام حسین ع خبر دار شد و برای امام حسین ع عزادرای کرد و... این داستان صحیح نیست .
5- در برخی از کتاب‌های تاریخی آمده است، که در زمان خلافت معاویه، زن مؤمنی به نام ارینب دختر اسحاق زندگی می‌کرد که در زیبایی و ادب و کمالات، شهرتی درخور داشت و معاویه او را برای پسرش یزید خواستگاری کرد و خانواده اش راضی نبودند و با دخالت امام حسین ع این قضیه منتفی شد . این داستان هم ، قصه و افسانه است .
6- هیچ یک از این افسانه ها و داستانها در منابع اصیل تاریخی وجود ندارد .
7- مطلبی را که شما به دنبال دانستن آن هستید در منابع متقدم تاریخی نیامده است این طول و تفصیلاتی که در ذیل بدانها خواهیم پرداخت را تنها در کتب امروزی می توان یافت:
توضیح بیشتر :
1- زنان امام حسین
در میان زنان امام حسین ع نامی از هند و یا ارینب وجود ندارد .
امام حسین علیه‌السلام با پنج زن ازدواج کرده است:
1- شهربانو . وی مادر امام سجاد است. وی به هنگام تولد امام سجاد علیه‌السلام از دنیا رفت.
پس در کربلا حضور نداشت. (بر اساس برخی گزارش‌ها وی دو فرزند دیگر به نام‌های: زینب و ام‌کلثوم برای امام به‌ دنیا آوردند که در کودکی از دنیا رفتند در مورد چگونگی ازدواج شهربانو با امام حسین علیه‌السلام، گفته‌اند که وی به اسارت درآمد و امام حسین علیه‌السلام با وی، ازدواج کرد. تاریخ اسارت و زمان ازدواج را برخی منابع زمان خلافت عثمان دانسته‌اند.
شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج1،‌ ص41؛ شیخ کلینی، الاصول من الکافی، ج1، ص446؛ شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص137. مسعودی،‌ اثبات الوصیة، ص181 .. لباب الانساب، ج1، ص350؛ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین (ع)، ج1، ص259. و محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین (ع)، ج1، ص265.
2- لیلی. مادر علی اکبر. در مورد زندگی این بانو، از جمله تاریخ ولادت و وقات و، مدت عمر، زمان ازدواج و ...، آگاهی معتبری در دست نیست. همچنین هیچ سند معتبری برای حضور او در واقعه کربلا وجود ندارد. پس در کربلا حضور نداشت.
ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج1، ص369و 470. شیخ عباس قمی، نفس المهموم، ص286؛ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین (ع)، ج1، ص281.
.3- رباب. وی مادر سکینه و عبدالله است. او به همراه فرزندانش در کربلا حضور داشت و به همراه اسرا به شام رفت. رباب پس از شهادت همسرش امام حسین علیه‌السلام یک سال بیشتر زنده نماند و در تمام این مدت به زیر هیچ مکانی که سایه داشته باشد، نرفت تا آن‌که از غم فراق او از دنیا رفت.
ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج1، ص370؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج5، ص468؛ ابن حبیب، المحبر، ص396 . ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج1، ص479؛ شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص135. ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج1، ص479؛ ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ج8، ص210 . ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج69، ص120؛ ابن اثیر،‌ الکامل فی التاریخ، ج2، ص579.
4- ام اسحاق . وی ابتدا همسر امام مجتبی علیه‌السلام بود. ایشان به هنگام شهادت به امام حسین علیه‌السلام وصیت نمود مراقبت از او را بر عهده گیرد. از این رو امام حسین علیه السلام پس از شهادت برادرش، با ام اسحاق ازدواج کرد . ام اسحاق، پس از شهادت امام حسین علیه السلام با شخصی به نام عبدالله بن محمد بن عبدالرحمان ازدواج کرد. از زندگانی او اطلاعات بیشتری در دست نیست. پس بودن او در کربلا معلوم نیست .
.شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص135. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج70، ص16؛ المنتخب من ذیل المذیل، ص520؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج21، ص125.
5- ام جعفر. وی مادر جعفر بن حسین است. از وی اطلاعات دیگری در دست نیست. پس معلوم نیست که در کربلا حضور داشته است . ابن حبیب، المحبر، ص66 و 442 . شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص135.
2- همسران یزید
یزید همسران متعددی داشته است تنها به نام یکی دو نفر از آنها اشاره شده است .
یکی از آنها شخصی به نام هند است که گفته شده از زنان پرهیزگار زمان خود بوده است (معالى السبطین ، ج 2، ص 173 )و وی را مانند آسیه همسر فرعون مثال زده اند که خودش انسان خوبی بود اما شوهرش از پست ترین انسانهای روی زمین بوده است.
ماجرای هند، همسر یزید
هند فرزند عبدا...بن عامر در خانواده‌ای یهودی متولد شده بود. او در اثر یک بیماری مادرزادی فلج بود. پدرش برای درمان وی پزشکان فراوانی را تجربه کرده بود،ولی نتیجه‌ای نگرفت‌. بهمین جهت به رسم آن روز در شهر مدینه او را به خانه حضرت علی (ع) برد تا اگر در این خانه شفا یافت‌، او را به کنیزی در آن خانه بگذارد.
هند به دست امام حسین (ع) شفا یافت و به همین جهت در این خانه ماند و پس از شهادت حضرت علی (ع) برای کنیزی به خانه امام حسن (ع) رفت‌. در زمان خلافت معاویه به حسب تقدیر به ازدواج یزید درآمد و از مدینه رفت‌. امّا به جهت آن که همه خاطرات دوران کودکی و نوجوانی او متعلق به شهر مدینه و خانه اهل بیت‌: بود، سخت به این خانه دل بسته بود.
او که در شهر شام بود و از داستان حوادث کربلا خبری نداشت‌؛ روزی به همراه یکی از بانوان به خرابه شام رفت‌، تا از اسیرانی که به تازگی آنها را به شام آورده بودند، دیدن کند. حضرت زینب (س) و ام کلثوم (س) با دیدن هند او را شناختند، اما هند متوجه این امر نشد. به همین جهت از کاروان اسیران سؤال کرد: شما از کدام شهرها به این جا آمده‌اید؟ ابتدا کسی پاسخی نداد، ولی چون سؤال را تکرار کرد؛ حضرت زینب (س) فرمود: از شهر مدینه هستیم‌. هند با شنیدن نام مدینه از جای برخاست و گفت‌: بهترین سلام‌های من بر اهل مدینه‌. سپس گفت‌: می‌خواهم در مورد خانه‌ای از شهر مدینه سؤال کنم‌. آیا شما خانه و خاندان حضرت علی (ع) را در این شهر می‌شناسید؟ حضرت زینب (س) بازپرسیدند: از کدام یک از اعضای این خاندان می‌پرسی‌؟
هند گفت‌: می‌خواهم از احوال حسین (ع) و برادران و فرزندان او و خانم زینب (س) و خواهرش ام‌کلثوم و سایر بانوان بپرسم‌. حضرت زینب (س) با گریه جان سوزی در پاسخ او فرمود: اگر از خانه علی (ع) می‌پرسی‌، ما خانه او را در شهر مدینه ترک کرده‌ایم و منتظریم تا خبر مرگ بستگانش را به آن خانه ببریم‌. اما اگر از حسین (ع) می‌پرسی‌، سر بریده‌ای که در برابر یزید نهاده شده‌، از آن‌ِ حسین است‌. و اگر از عباس و سایر فرزندان علی (ع) می‌پرسی‌، ما آنها را در کربلا با بدن‌های قطعه قطعه شده بر روی خاک رها کرده و به اینجا آمده‌ایم‌. اگر از زینب و ام کلثوم می‌خواهی‌، بدانی‌، من زینب (س) دختر علی (ع) و این هم‌خواهرم ام‌کلثوم هست‌.
هند با شنیدن این سخن شیون سر داد و نعره‌کشان می‌گفت‌: آه‌، امام من‌، آقای من حسین‌ِ! کاش پیش از این مرده بودم و دختران فاطمه (س) به این حال نمی‌دیدم‌. و آن چنان گریست که بی هوش بر روی زمین افتاد. وقتی به هوش آمد، حضرت زینب (س) کوشید تا او را آرام کند و به خانه برگرداند، ولی هند پیوسته گفت‌: به خدا سوگند! به خانه نمی‌روم‌، تا آن که برای آقا و مولایم اباعبدا...الحسین (ع) اقامه ماتم و عزا کنم و همه بانوان هاشمی را با خود به خانه ببرم‌. هند در میان یک مجلس عمومی‌، بر یزید به خاطر این بدرفتاری با خاندان اهل بیت‌: شورید و او را سرزنش کرد و یزید هم به ناچار گناه رابه گردن ابن زیاد انداخت و او را لعن و نفرین کرد...(به نقل ازکتاب نقش زنان در نهضت حسینی، زهرا فخر روحانی)

اما اصل ماجرا به نقل از کتب متقدم و نیز کتب روایی تنها چنین نقل شده است:
طبری به نقل از قاسم بن بخیت می نویسد: چون بر یزید وارد شدند، سر را پیش او نهادند و ماجرا را برایش نقل کردند. گوید: هند، دختر عبدالله بن عامر بن کریز - که همسر یزید بود - پس از شنیدن آن سخنان، سر را پوشاند و به مجلس آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! آیا این سر حسین، پسر فاطمه، دختر رسول خدا (ص)، است؟ گفت: آری. برای فرزند رسول خدا (ص) و کسی که قریش ماتم زده ی اوست شیون کن. ابن زیاد شتاب کرد و او را کشت، خداوند او را بکشد!» (تاریخ طبری، ج 4، ص 355).
خوارزمی می نویسد: «هند دختر عبدالله بن عامر بن کریز، زن یزید بیرون آمد و در حالی که سرش برهنه بود پرده را درید. سپس به یزید پرخاش کرد و گفت: آیا سر پسر فاطمه (س) بر در خانه ی من آویزان است؟ یزید او را پوشاند و گفت: بلی! ای هند، برای او شیون کن و بر پسر دختر رسول خدا (ص) و قریش ناب گریه کن! ابن زیاد شتاب کرد و او را کشت، خدا او را بکشد!». )مقتل خوارزمی، ج 2، ص 73)
ابن سعد گوید: «ام کلثوم، دختر عبدالله بن عامر بن کریز، بر حسین (ع) گریست. وی آن روز همسر یزید بن معاویه بود. یزید گفت: او حق دارد که بر بزرگ و آقای قریش گریه و زاری کند». (طبقات الکبری، ص 83؛ سیر اعلام النبلاء،ج 3، ص 303).
خواب همسر یزید
مرحوم علامه مجلسی گوید: در برخی از تألیفات اصحاب ما آمده است: «از هند، زن یزید، نقل است که گفت: در حال رفتن به رختخواب بودم که دیدم دری از آسمان گشوده شد و فرشتگان دسته دسته به سوی سر حسین (ع) می آیند و می گویند: درود بر تو ای یا ابا عبدالله، درود بر تو ای فرزند رسول خدا، من در همین حال بودم که دیدم ابری از آسمان فرود آمد؛ که مردان بسیاری در آن بودند. در میان آنان مردی بود با چهره ای چون ماه تابان. پیش آمد تا آنکه خم شد و دندان های جلوی حسین (ع) را بوسید و گفت: ای پسرم تو را کشتند! آیا آنان را می بینی که تو را نشناختند و از نوشیدن آب منعت کردند. ای پسرم! من جد تو رسول خدایم، این پدرت علی مرتضی (ع) است، این برادرت حسن (ع) است این عمویت جعفر است، این عقیل است، این دو حمزه و عباسند؛ آن گاه اهل بیتش را یکی پس از دیگری برشمرد.
هند گفت: من سراسیمه و ترسان از خواب بیدار شدم و دیدم که از سر حسین (ع) نوری می تابد. سپس در جست و جوی یزید برآمدم و دیدم که در اتاقی تاریک رفته و رو به دیوار کرده و می گوید: مرا با حسین چه کار؟ غم و اندوه وجودش را در برگرفته بود. آن گاه در حالی که سرش پایین بود به خواب رفت». (بحارالانوار، ج 45، ص 196)


برای مطالعه بیشتر به کتب زیر مراجعه فرمایید:
دانشنامه امام حسین (ع)، ج1، محمدی ری‌شهری
- منتهی الامال ،جلد 1 ،صفحه 560 . - شیخ عباس قمی
- نفس المهموم ،- شیخ عباس قمی
- مناقب - ابن شهر آشوب .
- ارشاد - شیخ مفید (ره) .
- ترجمه لهوف ، سید بن طاووس .
- مقتل حسین «علیه السلام » .
- شخصیت حسین «علیه السلام » ،قبل از عاشورا، صفحه 450 .

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

میهمان
در پاسخ به سوال نام مادران فرزندان امام حسین علیه السلام ،چرا ذکری از نام مادر بزرگوار حضرت علی اصغر علیه السلام نشده است؟
پرسمان
سلام علیکم، نام مادر علی اصغر رباب است .
نام مادر امام سجاد را شهربانو و نام مادر علی اکبر را لیلا ( لیلی ) و نام مادر علی اصغر را رباب دانسته اند .
شهربانو که از دنیا رفته بود و لیلا که در کربلا حضور نداشت اما رباب مادر عبدالله رضیع ( شیر خوار که معروف به علی اصغر شد ) در کربلا حضور داشت .
حضرت علی‌اصغر (علیه‌السلام) (م۶۱ه.ق)، فرزند شیرخوار امام حسین (علیه‌السلام) که در واقعه کربلا به شهادت رسید. نام او را عبدالله، علی و عبدالله رضیع ذکر کرده‌اند. نام مادرش رباب دختر امری القیس بن عدی است. علی‌اصغر یکی از چند نفری است که میان مردم به باب الحوائج معروف است و به او متوسل می‌شوند. در دهه محرم یک روز به این شهید کربلا اختصاص داده شده و مردم برای او سوگواری می‌کنند. مراسم همایش شیرخوارگانی حسینی هم در بزرگداشت آن حضرت برگزار می‌شود.
میهمان
سلامایا ازدواج شهربانو با امام حسین علیه اسلام از روی اجبار بوده؟
باتوجه به اینکه شهربانو به اسارت درامده بود به اجبار با امام حسین علیه السلام ازدواج کرد؟
پرسمان
سلام علیکم، جواب اجمالی :
۱- خیر
۲- خیر
در باره جناب شهربانو و ازداوج او با امام حسین(ع) و ایرانی و دختر یزگرد و اسیر و کنیز شدن و... در منابع اختلاف است
اجمالا ایرانی بودن و اسیر و کنیز بودن و... جناب شهربانو تایید نمی شود . توضیح بیشتر :
پاسخ: جواب اجمالی :
۱- این نَسَب تقریباً درمیان منابع متأخر به عنوان یک شهرت فراگیرجاى خود را باز کرده؛ به‌ گونه‌اى که میدان اظهار وجود براى دیدگاه ‌هاى مخالف نگذاشته است.
۲- در باره همسران امام حسین(ع) و نام آنها و فرزندان آنها و تاریخ و مکان وفات آنها در منابع تاریخی اختلاف است . توضیح بیشتر :
بر پایه گزارش برخی منابع تاریخی، امام حسین علیه‌السلام در طول زندگی، با پنج زن ازدواج کرده است. نام این افراد عبارتند از:
۱- شهربانو[۱] وی مادر امام سجاد است، وی به هنگام تولد امام سجاد علیه‌السلام از دنیا رفت [۲] لذا درکربلا حضور نداشت.
۲- لیلی(لیلا) [۳] مادر علی‌اکبر، در مورد زندگی این بانو، از جمله تاریخ ولادت و وفات و مدت عمر، زمان ازدواج و...، آگاهی معتبری در دست نیست. همچنین هیچ سند معتبری برای حضور او در واقعه کربلا وجود ندارد.[۴]
۳- رباب [۵] وی مادر سکینه و عبدالله است[۶] او به همراه فرزندانش درکربلا حضور داشت و به همراه اسرا به شام رفت.[۷] رباب پس از شهادت همسرش امام حسین علیه‌السلام یک سال بیشتر زنده نماند و در تمام این مدت به زیر هیچ مکانی که سایه داشته باشد، نرفت تا آن‌که از غم فراق او از دنیا رفت.[۸]
۴- ام اسحاق [۹] وی ابتدا همسر امام مجتبی علیه‌السلام بود. ایشان به هنگام شهادت به امام حسین علیه‌السلام وصیت نمود مراقبت از او را بر عهده گیرد. از این رو امام حسین علیه السلام پس از شهادت برادرش، با ام اسحاق ازدواج کرد[۱۰] و از او صاحب دختری به نام فاطمه شد. ام‌اسحاق، پس از شهادت امام حسین علیه السلام با شخصی به نام عبدالله بن محمد بن عبدالرحمان ازدواج کرد.[۱۱] از زندگانی او اطلاعات بیشتری در دست نیست.
۵- ام جعفر وی مادر جعفربن‌حسین است[۱۲] از وی (غیر از این همین مقدار) هیچ‌گونه اطلاعات دیگری در دست نیست. در روایت تاریخی چنین آمده است:
«چون دختر یزدگرد را نزد عمر آوردند، دوشیزگان مدینه براى تماشاى او سر می کشیدند و چون وارد مسجد شد، مسجد از پرتوش درخشان گشت. عمر به او نگریست، دختر رخسار خود را پوشید و گفت: اف بیروج بادا هرمز (واى، روزگار هرمز سیاه شد)! عمر گفت: این دختر مرا ناسزا می گوید و بدو متوجه شد! امیرالمؤمنین(ع) به عمر فرمود: تو این حق را ندارى، به او اختیار ده که خودش مردى از مسلمانان را انتخاب کند و در سهم غنیمتش حساب کن. عمر به او اختیار داد. دختر بیامد و دست خود را روى سر حسین(ع) گذاشت. امیرالمؤمنین على(ع) به او فرمود: نام تو چیست؟ گفت: جهان شاه. حضرت فرمود: بلکه شهربانویه باشد.
سپس به حسین(ع) فرمود: اى اباعبدالله! از این دختر بهترین شخص روى زمین براى تو متولد می شود و على بن الحسین(ع) از او متولد گشت. آن حضرت را ابن الخیرتین (پسر دو برگزیده) می گفتند؛ زیرا برگزیده خدا از عرب «هاشم» بود و از عجم «فارسى». با استفاده از ترجمه حاج سید جواد مصطفوى (اصول کافى، ج ۲، ص ۳۶۹).
اما در بین علما و مورخین این روایت از دو جهت سند و متن محل بحث واقع شده است. از جهت سند در آن افرادى مانند ابراهیم بن اسحاق احمر ، آیت الله خویى، معجم رجال الحدیث، ج ۱، ص ۲۰۲ و ج ۱۳، ص ۱۰۶. و عمرو بن شمر وجود دارند که متهم به غلو شده و از سوى رجالیون شیعه مورد تأیید واقع نشده اند. همان.
اما از جهت متن اشکالات زیر بیان شده است:
۱. اسارت دخترى از یزدگرد، به شدّت محل تردید است.
۲. اسارت چنین دخترى در زمان عمر و به ازدواج امام حسین(ع) درآمدن در این زمان نیز غیرقابل قبول است.
۳. در هیچ یک از منابع معتبر شیعى به جز این روایت، لقبى با عنوان «ابن الخیرتین» براى امام سجاد(ع) نقل نشده است.
آیا در اینجا نمی توان نوعى ایرانی گرى افراطى را دید که به خیال خود به جهت پیوند خوردن نسل ساسانیان با نسل پیامبر(ص) در امام سجاد(ع)، خواسته اند آن حضرت(ع) را به عنوان «خیر اهل الارض» معرفى کنند؟
این گونه نقدها بر گزارش ‌هاى حاوى نام شهربانو باعث می شود تا این گزارش ها را از ساحت ائمه(ع) به دور و آن را ساخته دست حدیث پردازان بدانیم و نام شهربانو را براى مادر آن حضرت(ع) نفى کنیم.
درباره نَسَب مادر امام سجاد(ع) نیز منابع متقدم تاریخى و روایى دچار اختلاف گشته اند. برخى مانند یعقوبى (متوفى ۲۸۱ ق) تاریخ یعقوبى، ج ۲، ص ۳۰۳. و محمد بن حسن قمى در تاریخ قم، ص ۱۹۵. و کلینى (متوفى ۳۲۹ ق) در اصول کافى، ج ۲، ص ۳۶۹.و محمد بن حسن صفار قمى (متوفى ۲۹۰ ق و بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۹.و شیخ صدوق (متوفى ۳۸۱ ق) در عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۲۸. و شیخ مفید (متوفى ۴۱۳ ق در الارشاد، ص ۴۹۲). او را دختر یزدگرد دانسته اند، هر چند در نام او اتفاق نظر ندارند.
این نَسَب تقریباً در میان منابع متأخر به عنوان یک شهرت فراگیر جاى خود را باز کرده است؛ به گونه اى که میدان اظهار وجود براى دیدگاه هاى مخالف نگذاشته است. زندگانى على ابن الحسین(ع)، ص ۱۲..
در مقابل این قول، برخى از منابع متقدم و متأخر دیدگاه هاى دیگرى مانند سیستانى بودن، سِندى بودن، کابلى بودن او را متذکر شده و بسیارى از منابع بدون ذکر محل اسارت او، تنها با عنوان «امّ ولد» (کنیز صاحب فرزند) از او یاد کرده اند. شعوبیه، ص ۳۰۵. برخى نام هاى بزرگان ایرانى همچون سبحان، سنجان، نوشجان و شیرویه را به عنوان پدر او ذکر کرده‌ اند. (حول السیدة شهربانو، ص ۲۸). براى نقد و بررسى این نَسَب نمی توانیم به بحث هاى سندى این گزارش ها تکیه کنیم؛ زیرا هیچ یک از اقوال داراى سند مستحکمى نیست. علاوه بر آنکه بیشتر کتاب هاى تاریخى همانند تاریخ یعقوبى، مطالب خود را بدون ذکر اسناد نقل مى کنند.
بنابراین باید فقط از راه محتوا به بررسى آنها پرداخت که در این راستا اشکالات زیر خود را نشان می دهد:
۱. مهم ترین اشکال اختلاف این گزارش ها در ذکر نام او است که منابع مختلف پیش گفته اسامى گوناگونى همانند حرار، شهربانو، سلاخه، غزاله براى او نقل کرده‌ اند. و این نشان می دهد که این مطالب، سازندگان مختلف با انگیزه‌هاى یکسانى داشته است که همان تعصب ایرانی‌گرى وارتباط دادن میان ایرانیان و امامان(ع) از راه نَسَب بوده است تا به خیال خود فره ایزدى و نسل‌شاهى را از ساسانیان به امامان شیعه منتقل سازند.
۲. اختلاف این گزارش ها در زمان اسارت او نیز یکى دیگر از اشکالات است که برخى آن را در زمان عمر، برخى دیگر در زمان عثمان و برخى مانند شیخ مفید آن را در زمان خلافت حضرت على(ع) دانسته اند. شعوبیه، ص ۳۲۴. ۳. اصولاً کتبى مانند تاریخ طبرى و الکامل ابن اثیر که به صورت سال شمار جنگ‌ هاى مسلمانان با ایرانیان را تعقیب کرده و مسیر فرار یزدگرد را به شهرهاى مختلف ایران نشان داده اند، در هیچ موردى به ذکر اسارت فرزندان او نمى پردازند؛ با آنکه این مسأله، بسیار مهم تر از حوادث جزئى است که به آنها اشاره شده است. این نکته جعلى بودن گزارش اسارت دختران یزدگرد را تقویت می‌کند.
۴. برخى از نویسندگان متقدم همانند مسعودى، هنگام ذکر فرزندان یزدگرد سوم، دخترانى با نام هاى ادرک، شاهین و مردآوند براى او ذکر می کنند که اولاً با هیچ یک از نام هایى که براى مادر امام سجاد(ع) گفته شده، هماهنگى ندارد و ثانیاً خبرى از اسارت آنها در تمام نوشته هاى خود به میان نمی ر آورد.همان، ص ۳۰۴.
۵. از مهم ترین اسناد تاریخى که می توان درباره مادر امام سجاد(ع) به آن استناد کرد، نامه هاى منصور به محمد بن عبدالله معروف به «نفس زکیه» است که رهبرى مخالفان علوى و طالبى (اولاد ابوطالب) را در مدینه بر عهده داشت و همیشه میان او و منصور نزاع و درگیرى بود.
در یکى از این نامه ها که منصور قصد ردّ ادعاهاى محمد مبنى بر افتخاریه نَسَب خود را داده چنین می نگارد: «ما وُلِدَ فیکم بعد وفاة رسول الله(ص) افضل من على بن الحسین و هو لِاُم ولد». الکامل فى التاریخ، ج ۲، ص ۵۷۰. یعنى، بعد از رحلت پیامبر خدا(ص)در میان شما شخصیتى برتر از على بن حسین (امام سجاد(ع)) ظهور نکرده، در حالی که او فرزند ام ولد (کنیز داراى فرزند) بود.
جالب آن است که هیچ اعتراضى - نه از سوى محمد و نه از سوى دیگران - به این فقره شنیده نمی شود که على بن حسین(ع) فرزند کنیز نبود؛ بلکه فرزند شاهزاده اى ایرانى بود! در حالی که اگر این داستان واقعیت داشت، حتماً محمد بن عبدالله براى پاسخ دادن، به آن استناد می کرد.
مجموعه این قرینه ها ما را به این نتیجه می رساند که دست جعل در ساختن مادرى ایرانى با این اوصاف براى امام سجاد(ع) دخالت داشته و عمداً دیدگاه هاى دیگر درباره مادر آن حضرت(ع) - بویژه دیدگاه هایى که او را از کنیزکان بلاد دیگر همانند سند می داند - نادیده گرفته است. در حالی که تا قبل از اواخر قرن سوم بیشتر ناقلان، او را از کنیزان سِند یا کابل می دانستند. (مقاله حول السیدة شهر بانو، ص ۲۸.) پی‌نوشت:
[۱] . شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۱،‌ ص۴۱؛ شیخ کلینی، الاصول من الکافی، ج۱، ص۴۴۶؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۷.
[۲] . مسعودی،‌ اثبات الوصیة، ص۱۸۱.
[۳] . ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج۱، ص۳۶۹و ۴۷۰.
[۴] . شیخ عباس قمی، نفس المهموم، ص۲۸۶؛ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین (ع)، ج۱، ص۲۸۱.
[۵] . ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج۱، ص۳۷۰؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۵، ص۴۶۸؛ ابن حبیب، المحبر، ص۳۹۶.
[۶] . ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج۱، ص۴۷۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۵.
[۷] . ابن سعد، الطبقات الکبری الطبقه الخامسه، ج۱، ص۴۷۹؛ ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۱۰.
[۸] . ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۶۹، ص۱۲۰؛ ابن اثیر،‌ الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۷۹.
[۹] . شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۵.
[۱۰] . ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۷۰، ص۱۶؛ المنتخب من ذیل المذیل، ص۵۲۰؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۲۱، ص۱۲۵.
[۱۱] . ابن حبیب، المحبر، ص۶۶ و ۴۴۲.
[۱۲] . شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۵. منابع جهت مطالعه بیشتر :
_ عمادزاده، زندگانی حضرت امام حسین سید الشهداء (ثارالله)،
_ احمدترابی، امام سجاد، جمال نیایشگران، آستان قدس‌رضوی، اول، ۱۳۷۳
_ مرتضی مطهری، حماسه حسینی
_ سید جعفر شهیدی، زندگانى على بن الحسین(ع) (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،۱۳۷۴ ش، چاپ ششم.
_ محمد هادى یوسفى غروی، مقاله «حول السیدة شهربانو»، مجله رسالة الحسین(ع)، سال اوّل، شماره دوّم.

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.