پیامبری زرتشت ۱۳۹۹/۰۱/۱۳ - ۲۵۹ بازدید

آیا زرتشت پیامبر بود؟

در مورد شخصیت ها و چهره های تاریخی کمتر کسی را می توان یافت که مانند زرتشت چهرة معمائی و مبهمی داشته باشد. شخصیت حقیقی او آن قدر تاریک و مبهم است که برخی از پژوهش گران او را اختلافی ترین چهرة تاریخ می دانند چرا که هم در تاریخ تولد و هم در محل تولد او، اختلافات های فراوانی به چشم می خورد که اصلاً قابل جمع نیستند و هم در شخصیت واقعی او مباحث و داستان ها و اقوال متفاوت و متضادی وجود دارد به همین جهت گروهی از محققان و نویسندگان در تاریخی بودن شخصیت وی، شک و تردید دارند و شخصیت او را نیز مانند جمعی از بزرگان و قهرمانان ادوار باستانی، افسانه ای دانسته اند، ولی غالب محققان و دانشمندان معتقدند که زرتشت وجود تاریخی داشته و مولود افسانه و یا زائیدة فرهنگ ساسانی نیست. در مورد تاریخ پیدایش زرتشت اختلاف آراء و روایات تاریخی به قدری شدید است که اصلاً نمی شود بین آنها جمع کرد این اقوال از ۶۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد، دور می زند. امّا بر اساس نظریة مشهور، وی در سال ۶۶۰ قبل از میلاد به دنیا آمد و در ۶۳۰ قبل از میلاد (در سن ۳۰ سالگی) به پیامبری مبعوث شد. وی در سال ۵۸۳ ق. م در سن ۷۷ سالگی در آتشکده ای در بلخ (افغانستان)، توسط لشکر قومی مهاجم به شهادت رسید.( توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، مؤسسة فرهنگی طه و مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اوّل، ۱۳۷۹، ص ۶۳. ( امّا در مورد شخصیت حقوقی زرتشت از باب نمونه به این اقوال، اشاره می شود: اغلب مورخان اسلامی مانند: طبری،( تاریخ طبری، چاپ قاهره، ج اول، ص ۲۸۲ و ۴۰۲ و ۴۰۳) بلعمی،( تاریخ بلعمی، چاپ کیان پور نسخة دهخدا، ص ۲۰۶) ابن اثیر(ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، چاپ مصر، ج ۱، ص ۱۴۵ و ۱۴۶) زرتشت را پیامبر ندانسته، بلکه او را شاگرد ارمیای نبی یا عزیر نبی، دانسته اند. برخی از مورخان اسلامی مانند مسعودی،( مسعودی، مروج الذهب، چاپ مصر، ج ۱، ص ۲۲۹ ) دینوری،( دینوری، الاخبار الطّول، ص ۲۸) حمزه اصفهانی،( تسنی ملوک الارض و الانبیاء، ص ۲۷ ) بیرونی(ابوریحان بیرونی، ترجمه الآثار الباقیه، ص ۲۵) و مؤلف تبصرة العوام بر این اعتقادند که زرتشت پیغمبر مجوس بوده است. بعضی از نویسندگان فرهنگ فارسی، زرتشت را همان ابراهیم خلیل دانسته اند.( اسدی، لغت فرس، چاپ تهران، ص ۷)یکی از محققین معاصر بعد از ذکر اقوال مختلف و آراء متضاد می گوید: علت این همه تضاد و تناقض در تاریخ زرتشت این است که وی تاریخ درستی ندارد و ردپای این شخصیت ایرانی در تاریخ گم شده است و در هیچ یک از روایات اسلامی و قرآن مجید و همچنین در کتاب مقدسی چون انجیل و تورات ذکری از شخص زرتشت و کتاب اوستا به میان نیامده است، بلکه هر جا که خواسته اند از دیانت کهن ایرانی نامی به میان آورند، تنها به لفظ مجوس اکتفا کرده اند.( الهامی، داود، ایران و اسلام، قم، انتشارات مکتب اسلام، ۱۳۷۴)به هر حال در قرآن مجید هیچ جا سخنی از زرتشت و پیامبری او و یا کتاب اوستا که منسوب به اوست نیامده است. لکن تنها یک بار لفظ «مجوس» در قرآن آمده است و واژة المجوس در زبان عربی به زرتشتیان اطلاق می شود. قرآن آنها را در کنار پیروان ادیان دیگر قرار داده و می فرماید: «ان الذین آمنوا و الذین هادوا و الصابئین و النصاری و المجوس و الذین اشرکوا ان الله یفصل بینهم یوم القیامة: آنان که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئان و نصاری و مجوس و آنان که شرک ورزیده اند، خداوند روز قیامت میان آنان حکم می کند.» (حج/۱۷)در این آیة مردم به سه فرقه تقسیم شده اند: ۱- مؤمنان (مسلمانان)؛ ۲- اهل کتاب؛ که عبارتند از: یهود، نصاری (مسیحیان)، صابئان و مجوس؛۳- مشرکان. این سه فرقه با ذکر اسم موصول «الذین» از هم جدا شده اند؛ ولی چهار گروه اهل کتاب، با حروف وصل «و» به هم پیوسته اند. بنابر این «مجوس» از مشرکان مجزا شده و در ردیف یهود، نصاری و صابئان قرار گرفته است. البتّه آیة دیگری(مائده/۱۰۵) هم در قرآن هست که هر چند، به صورت صریح در آن از مجوس نام برده نشده است، ولی طبق شأن نزولی که نقل گردیده، آیه دربارة مجوس می باشد. در حدیثی به این شأن نزول آیه اشاره می شود؛ از امام صادق علیه السّلام از «مجوس» سؤال گردید که آیا پیامبری داشته اند یا نه؟ امام علیه السّلام فرمود: آیا به تو نرسیده نامه ای که پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ به مردم مکه نوشتند و آنان را به اسلام دعوت کرده بود و اگر اسلام نپذیرفتند، آمادة جنگ شوند و مردم مکه در پاسخ نوشتند از ما هم جزیه بگیر و ما را به حال خود بگذار تا همچنان بت ها را بپرستیم. پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ در پاسخ آنها نوشت من غیر از اهل کتاب از کس دیگری جزیه نمی گیرم. در جواب دوباره نوشتند آیا تو گمان می کنی جزیه را فقط از اهل کتاب دریافت می داری، در صورتی که از مجوسیان «هجر» نیز جزیه گرفته ای؟ پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ پاسخ داد: مجوسیان پیغمبری داشتند که او را کشتند و کتابی نیز داشتند که آن را سوزاندند. پیغمبر آنان کتاب خود را بر روی دوازده هزار پوست گاو نوشته بود.( حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تهران، چاپ آل البیت، ج ۱۱، ص ۹۶، ج ۱۵، ص ۱۲۶( در روایت دیگر آمده «اشعث بن قیس کندی، از امام علی ـ علیه السّلام ـ سؤال کرد: چرا با «مجوس» مانند اهل کتاب معامله می کنید و از آنها جزیه می گیری و حال آن که نه برای آنها کتابی نازل شده و نه پیغمبری برای آنها مبعوث شده است؟ امام علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: ‌آنها کتابی داشته اند، خداوند پیامبری در میان آنها مبعوث فرمود و...»( حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، باب ۴۹، حدیث ۷( بنابر آنچه گذشت جای شک و تردید باقی نمی ماند که مجوس از نظر فقها و صاحب نظران یا به طور مسلم اهل کتابند یا لااقل محتملاً اهل کتاب بوده اند. امّا این که آیا پیامبر مجوس همان زرتشت است یا خیر؟ در این مسئله اختلاف است آنچه معروف و مشهور است آن است که اکثر محققین و مورخین بر این عقیده اند که زرتشت همان پیامبر مجوس است و هر جا سخن از قوم مجوس گفته اند زرتشت را قرین آن کرده اند و ادعا نموده اند که بنیان گذار این دین و پیغمبر این آئین، زرتشت بوده است، لکن برخی دیگر از محققین(الهامی، داود، مقاله آیة از مجلة تخصصی کلام اسلامی، شمارة ۳۲؛ ص ۶۰ ـ ۶۳) به این نظریه به دیده شک نگریسته و حتی منکر این شده اند که پیامبر مجوسیان «زرتشت» بوده است و گفته اند اولاً: زردشتیان فرقه ای کوچک از مجوسیان بوده است، مجوسی ها به چهار فرقه تقسیم می شدند: ۱. کیومرثیه؛ ۲. زروانیه؛ ۳. مسخیه؛ ۴. زردشتیه. پس زردشت بنیان گذار آئین مجوس و پیامبر همة مجوسیان نبوده است. ثانیاً: بر فرض وجود چنین شخصیت تاریخی، او به عنوان یک مصلح و اصلاح گری در دین قوم خود که یک سری آئین و مراسم و عقائدی را وارد کرده است، می باشد. زندیقی از امام ـ علیه السّلام ـ سؤال می کند که آیا برای مجوسیان از طرف خداوند پیامبری مبعوث شده است یا نه؟ امام فرمود: «هیچ امتی نیست، مگر این که از طرف خداوند منذری برای آنها مبعوث شده است و بر قوم مجوس هم از طرف خداوند پیغمبری با کتاب آسمانی فرستاده شده است، منتهی مجوسیان او را تکذیب کردند و کتابش را انکار نمودند. سپس زندیق پرسید: پیغمبر آنها کیست؟ بعضی ها گمان کرده اند «خالد بن سنان» است. حضرت فرمود: خالد یک نفر عرب بدوی بوده و پیغمبر نبوده و این سخنی است که مردم بی اطلاع می گویند. آن مرد گفت: آیا پیامبر مجوس زردشت است؟ امام ـ علیه السّلام ـ فرمود: زردشت در میان مجوس سر و صدایی به راه انداخت و ادعای پیغمبری کرد، عدّه ای دعوتش را پذیرفتند و عدّه ای دیگر او را تکذیب کردند و از شهر بیرون نمودند و در بیابان طعمه درندگان شد.( احتجاج طبرسی، چاپ نجف، ج ۲، ص ۹۱ و ۹۲)
نتیجه کلی: با توجه به نقلهای متعدد در کتب تاریخی تقریبا مسلم است که پیامبری به نام زرتشت وجود داشته است ولی در مورد جزئیات زندگی او نمی توان نظر دقیقی ارائه کرد، چون نظرات در این زمینه بسیار مختلف است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
آشنایی با دین زرتشت، مهرداد ایزدپناه زرتشت پیامبرِ ایرانِ باستان، هاشم رضی زرتشت، مزد یسنا و حکومت، جلال الدین آشتیانی تاریخ زرتشتیان (فرزانگان زرتشتی)، رشید شهمردان کهن ترین کتاب آسمانی در زمان ایران باستان اوستا، ابرهیم پورداود زرتشت و همراهان او، رشید شهمردان گات ها، سروده های زرتشت، آذرگشسب، نشر جامی تاریخ جامع ادیان، جان بی ناس، ترجمة علی اصغر حکمت.خدمات متقابل اسلام و ایران، مرتضی مطهریایران و اسلام، داود لهامیتفسیر نمونه، آیة الله مکارم شیرازی، ج ۱۴چکیدة تاریخ کیش زرتشت، مری بویس، ترجمة همایون صنعتی زاده. زمان و زادگاه زرتشت، گراردو نیولی، ترجمه: سید منصور سید جمالی. گزارش زادگاه زرتشت و تاریخ اساطیری ایران، جواد مفرد کهلان.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق صفحه جستجو اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.