یحیی بن زید ۱۳۹۰/۱۱/۲۳ - ۵۱ بازدید


پاسخ: یحیی بن زید
زید بن علی شهید (ع) چهار پسر به نامهای محمد، عیسی، حسین و یحیی[۱] داشت که یحیی از همسر اول او بود. در روز تولد او اختلاف است؛ اما بیشتر مورخان بر سن ۱۸ سالگی او به هنگام شهادت صحه میگذارند.[۲] بنابراین یحیی پسر زید بن علی بن حسین بن علی(ع)[۳] است که با یک واسطه به امام معصوم میرسد. مادرش ریطه همسر اول زید بن علی، دختر عبدالله بن محمد بن حنفیه بود[۴] که جده مادری او نیز ریطه نامیده میشد و از نسل عبدالمطلب بود.


پاسخ: یحیی بن زید
زید بن علی شهید (ع) چهار پسر به نامهای محمد، عیسی، حسین و یحیی[۱] داشت که یحیی از همسر اول او بود. در روز تولد او اختلاف است؛ اما بیشتر مورخان بر سن ۱۸ سالگی او به هنگام شهادت صحه میگذارند.[۲] بنابراین یحیی پسر زید بن علی بن حسین بن علی(ع)[۳] است که با یک واسطه به امام معصوم میرسد. مادرش ریطه همسر اول زید بن علی، دختر عبدالله بن محمد بن حنفیه بود[۴] که جده مادری او نیز ریطه نامیده میشد و از نسل عبدالمطلب بود.
دوران زندگانی یحیی بن زید، مقارن با حکومت دو خلیفه اموی هشام بن عبدالملک و ولید بن یزید بود. زید بن علی(ع)، پدر یحیی، در دوران خلافت هشام به شهادت رسید،[۵] سپس یحیی جسد پدر را به خاک سپرد؛[۶] اما قیام او در خراسان در منطقه ای به نام جوزجان[۷] چند سال پس از قیام پدرش اتفاق افتاد. در خصوص تعداد فرزندان او، نسلی از او باقی نماند؛ مگر دختری که کوچک بود و بعد از شهادت پدرش، رحلت نمود.[۸]
قیام یحیی بن زید
پس از شهادت زید بن علی، اصحاب او از گرد یحیی، فرزندش، متفرق شدند[۹] و تنها ده نفر از یاران پدرش در کنار او باقی ماندند.[۱۰] پس یحیی قصد خراسان نمود. او در آغاز به سمت مدائن رفت که در آن دوران شاهراه خراسان از راه عراق بود.[۱۱] این حادثه در حالی روی داد که یوسف بن عمر، حاکم کوفه و قاتل زید بن علی(ع) از جستجوی او دست کشیده بود؛[۱۲] زیرا تا قبل از آن یوسف، گمان میبرد که یحیی به سان پدر در خانه کوفیان مخفی شده است.[۱۳] زمانی که یوسف بن عمر، از حرکت یحیی به سمت خراسان آگاهی یافت، این خبر را به هشام بن عبدالملک گزارش داد، پس هشام، دستور تعقیب او را به نصر بن سیار والی خراسان نوشت.[۱۴] یحیی پس از مدتی به بلخ نزد حویش بن عمرو یا حویش بن عبدالرحمن[۱۵] رفت و نزد او ماند تا زمانی که هشام بن عبدالملک درگذشت و ولید بن یزید به خلافت رسید.[۱۶]
زمانی که ولید بر سریر خلافت استقرار یافت، یوسف بن عمر حرکت یحیی بن زید را با منزلگاههایی که داشت برای نصر بن سیار مینوشت[۱۷] و کتباً دستور داد تا حویش را وادار نماید تا محل اختفای یحیی را فاش سازد و در این امر شدت عمل به کار برد.[۱۸] نصر نیز چنین کرد و حویش را ششصد تازیانه زد و سخت آزرد؛ اما او قسم یاد کرد که به خدا اگر یحیی زیر قدم من باشد من پای خود را از وی برنخواهم داشت هرچه از دستتان برمیآید در حق من دریغ مدارید؛[۱۹] اما فرزند او، قریش، تاب دیدن شکنجه پدر را نیاورد و محل اختفای یحیی را به نصر گفت[۲۰] پس، عقیل بن معقل، حاکم بلخ، یحیی را بگرفت و نزد نصر برد.[۲۱] او نیز یحیی را به زنجیر کشید و جریان را به یوسف بن عمر گزارش کرد. مردی از آل لیث این شعرها را درباره آن روزگار یحیی میسراید:
آیا خدا نمیبیند که شما چه میکنید در آن شامگاه که یحیی را به زنجیر کشیده اند
نمیبیند که قبیله لیث با چه زشتی خویشتن را مسخره قبایل ساختـــــــه است.[۲۲]
ولید بن یزید، به نصر بن سیار دستور داد که یحیی را امان دهد و او و یارانش را نیز رها سازد.[۲۳]
هنگامی که یحیی بن زید آزاد شد، دستور دادند تا زنجیر از گردنش بگشایند. این خبر به گوش شیعیان خراسان رسید، پس گروهی از ثروتمندان آنان به سراغ آهنگری رفتند که زنجیر از گردن و دست و پای یحیی گشوده بود تا آن زنجیر را از وی خریداری نمایند و آن را به قیمت گزافی خریدند. آنان حلقه های زنجیر را میان خویش قسمت نمودند و از آن حلقه ها برای انگشتریهای خود نگین ساختند و بدین ترتیب از شخصیت یحیی تبرک جستند.[۲۴]
پس از آزادی یحیی، نصر بن سیار به او دو هزار درهم داد تا نزد ولید بن یزید، خلیفه وقت رود.[۲۵] پس او را به جانب سرخس روانه کرد[۲۶] و از حاکم آنجا خواست تا یحیی را به طوس بفرستد و در نامه دیگر به حسین بن زید یمنی، فرماندار طوس نگاشت تا یحیی را به ابرشهر(نیشابور) روانه سازد.[۲۷] عمرو بن زراره قسری والی ابرشهر او را به بیهق فرستاد.[۲۸] یحیی از بیم به خطر افتادن جانش از سوی یوسف بن عمر از ادامه سفر به سمت عراق خودداری نمود[۲۹] پس به سمت ابرشهر بازگشت و به نقلی با ۱۲۰[۳۰] مرد جنگی و به قول دیگر با ۷۰[۳۱] جنگجو، در مقابل عمرو بن زراره ایستاد و این سرآغاز قیام او بود. پس عمرو با ده هزار کس با او به نبرد پرداخت[۳۲] که در این نبرد نابرابر، یحیی پیروز میدان شد[۳۳] و عمرو بن زراره کشته شد و یحیی، سلاحشان را به غنیمت گرفت.[۳۴]
پس از این نبرد، یحیی به سوی هرات و از آنجا به سوی جوزجان عزیمت کرد، اما نصر بن سیار بیکار ننشت و سالم بن احوز(اعور) را به مقابله با وی فرستاد.[۳۵] در این زمان بود که عده ای از جوزجان، طالقان و فاریاب و بلخ به او ملحق شدند.[۳۶] او در جوزجان بر ضد ظلم و جوری که بر مردم آن دیار می­رفت به پاخاست[۳۷] و سرانجام پس از سه روز نبرد میان سپاه او و مسلم بن احوز، در دهکده ای به نام ارعونه[۳۸] در عصر روز جمعه،[۳۹] عیسی، غلامی آزاد شده که به قبیله غزه بستگی داشت بر پیشانی یحیی تیری زد و او را از اسب فرو انداخت و سورة بن محمد، امیر میمنه سپاه دشمن، سر از تن یحیی جدا نمود.[۴۰] اما یاران او تا آخرینشان، دست از نبرد برنداشتند تا همگی به شهادت رسیدند که این واقعه بنابر قول طبری در اواخر سال ۱۲۵ رخ داده است.
پس از شهادت یحیی، سوره کندی، سر از تن او جدا نمود[۴۱] و آن را نزد ولید بن یزید فرستاد.[۴۲] پیکر بیسر او را نیز بر دروازه جوزجان آویختند[۴۳] و آنقدر در آنجا ماند تا آن که سیاهپوشان خراسان بر ضد بنی امیه به پاخاستند[۴۴] و ابومسلم خروج کرد و پیکر او را فرو آورد و با جماعت یاران خود به آن نماز خواند و در همان دهکده ارعونه به خاک سپرده شد؛[۴۵] اما سر او از جوزجان برای نصر بن سیار فرستاده شد و نصر این سر را به دمشق برای ولید بن یزید فرستاد. ولید دستور داد آن را به مدینه نزد ریطه، مادر یحیی بن زید ببرند و چنین کردند. پس ریطه با دیدن سر چنین گفت: «او را مدت زیادی از من دور کردید و حال او را کشته به من هدیه میدهید، درود خداوند بر او و بر پدرانش باد از صبحگاهان و شبانگاهان».[۴۶]
پس از آنان، مردم خراسان که از بیم بنی امیه رهایی یافته بودند، در همه جا هفت روز برای یحیی بن زید عزاداری نمودند و در آن سال هر چه پسر در خراسان زاده میشد، نامش را یحیی و یا زید میگذاردند.[۴۷] ابومسلم نیز با یافتن دیوان سپاهیان نصر بن سیار و نام آنان در دفتر دیوان که در قتل یحیی شرکت داشتند، همگی آنان را یافت و به قتل رسانید.[۴۸] وی تا آنجا که میتوانست یکی از دشمنان جنگی یحیی را نگذاشت جان بدر ببرد.[۴۹]
قیام یحیی از دیدگاه ائمه
از آنجایی که یحیی در زمان پدر مانند یک سرباز،گوش به فرمان پدر بود و مانند شاگردی وفادار، امر او را اطاعت می کرد.بنابراین،تا زمانی که قیام زید مورد تأیید ائمه بوده،قیام یحیی نیز مورد تأیید است؛زیرا قیام یحیی،ادامه راه پدر بنابر سفارش او بود. به همین دلیل، بعضی از متفکران شیعه که قیام زید را جنبشی شیعی دانسته اند، قیام یحیی را نیز ادامه قیام زید می دانند. براساس نظر یک نویسنده و بنا بر نقل یک گفت وگو، نمی توان مذهب و اهداف قیام و انقلاب یک رهبر را کشف کرد. بعضی از نویسندگان، از گفت گوی یحیی با متوکل بن هارون،زیدی بودن یحیی را از یک گفت گوی ساده استنباط کرده اند.[۵۰] هرچند نویسندگان دیگری نیز از همین گفت گو،امامی بودن او را ثابت نموده اند.در مورد اجازه گرفتن یحیی از امام صادق علیه السّلام درباره قیام خود،به نظر می رسد که یحیی فرصت نکرد تا از امام اجازه بگیرد؛زیرا جو خفقانی که بعد از شهادت زید در کوفه به وجود آمده بود، طرف داران و هواداران زید نمی توانستند به آسانی تردد کنند،چه برسد به یحیی که متهم ردیف دوم قیام زید بن علی است.
اعتراف یحیی بن زید به امامت امامان شیعه
حافظ علی بن محمد خزاز قمی به وسایطی چند از یحیی بن زید چنین نقل کرده است:
یحیی بن زید می گوید:از پدرم پرسیدم که امامان بعد از پیغمبر صلی اللّه علیه و اله و سلم کیانند؟فرمودند: «ائمه:دوازده نفرند که چهار نفر آنها گذشته اند و هشت نفر آنها باقی مانده اند.» عرض کردم:آنها را نام ببر؟فرمودند:«که چهار نفر آنها که گذشته اند، علی بن ابی طالب علیه السّلام و حسن و حسین و علی بن الحسین و اما هشت نفر باقی هستند: برادرم محمد باقر و بعد از او،فرزندش جعفر و بعد از او،فرزندش موسی و بعد از او، فرزندش علی و بعد از او،فرزندش محمد و بعد از او،فرزندش مهدی عجل اللّه فرجها الشریف هستند.»عرض کردم:ای پدر آیا تو از آنها نیستی(از دوازده امام)؟فرمودند:«نه اما من از عترت پیامبر صلی اللّه علیه و اله و سلم هستم.» گفتم:ای پدر،این اسامی را از کجا دانستی؟در جواب گفت:«این عهدی است معهود که از رسول خدا صلی اللّه علیه و اله و سلم به ما رسیده است.»[۵۱]
متوکل بن هارون بلخی از یحیی پرسید:«آیا ائمه:داناترند یا شما؟»یحیی سرش را پایین انداخت و گفت:
هریک از ما دانش بهره ای داریم جز آن که ایشان هرچه ما می دانیم می دانند،ولی ما هرچه را آنها می دانند نمی دانیم[۵۲]
حزن امام صادق علیه السّلام پس از شهادت یحیی
حزن و اندوه فراوان امام صادق علیه السّلام و گریه شدید آن حضرت پس از شهادت یحیی،گویای این مطلب است که یحیی در نزد امام،مقام و مریبه ای خاص داشت این نکته ناگفته نماند که حب وبغض امام علیه السّلام نسبت به افراد،فقط جنبه عاطفی ندارد،بلکه از روی حساب و جنبه الهی است؛هرکس محبوب خدا باشد،محبوب امام است و هرکس مغبوض خدا باشد،در نزد امام نیز همان است.
درباره حزن و اندوه امام،در جای دیگر نوشته اند: فبکی لقتله و اشتد علیه حزنه و قال رحم اللّه ابن عمی و الحقه بابائه و اجداده؛
امام صادق علیه السّلام در شهادت یحیی بن زید گریست و اندوهش شدید شد و فرمود:خدا رحمت کند پسر عمویم یحیی را و ملحق فرماید او را به آبا و اجدادش![۵۳]
علامه امینی می فرماید:و قد بکی علیه الصادق و ترحم له فسلام اللّه علیه و علی روحه الطاهره؛
امام صادق علیه السّلام نیز بر یحیی بن زید گریه کرد و بر او رحمت فرستاد،پس سلام خدا بر او و روح پاک او باد![۵۴]
در شرح صحیفه سجادیه آمده است:
فی بکائه ای الصادق علیه السّلام علی یحیی بن زید و شدّه و جده به و دعائه له دلیل علی انّ یحیی کان عارفا بالحق،معتقدا له و انّ حاله فی الخروج کحال ابیه رضی اللّه عنه؛
گریه امام صادق علیه السّلام بر یحیی و شدت اندوه و دعای خیر حضرت امام صادق علیه السّلام برای وی،دلیل است بر این که یحیی بن زید عارف به حق و معتقد به امامت بود و برنامه قیام او،همان برنامه پدرش زید بن علی علیه السّلام بود.درود خدا بر او باد![۵۵]
نتیجه:
با بررسی و نقل احادیثی که در رابطه با یحیی بن زید نقل شد و گریه شدید امام صادق علیه السّلام بعد از شهادت یحیی و نیافتن هیچ سند و مدرکی دال بر مخالفت صریح یحیی با امام صادق علیه السّلام و مطرح نشدن ادعای امامت از سوی یحیی،به این نتیجه می رسیم که او شیعه امامی بود که با امام صادق علیه السّلام رابطه خوب و عاطفی داشت و امام در حق یحیی دعا نمودند. بسیاری از بزرگان شیعه از جمله شیخ مفید،یحیی را جزء یاران و اصحاب امام صادق علیه السّلام ذکر می کنند.[۵۶]در تاریخ،دلیلی قطعی بر زیدی بودن یحیی پیدا نکردیم و این که زیدیه،یحیی را امام خود می پندارد،به اتفاقات بعد از شهادت ایشان برمی گردد که زیدی ها برای خود سلسله امام هایی درست کردند و فقه و کلام برای خود ایجاد نمودند.

----------------------------------------------
[۱]. ابن الطقطقی، الشریف محمد؛ الأصیلی فی أنساب الطالبیین، تحقیق سید محمد الرجائی، قم، نشر مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۱۸هـ.ق، ص۲۳۷ و ۲۳۸.
[۲]. ابن عنبة، جمالالدین احمد؛ الراغب فی تشجیر عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، قم، حسنین، ۱۴۲۷هـ.ق، ص۲۹۰.
[۳]. اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین؛ مقاتلالطالبیین، ترجمه جواد فاضل، بیجا، انتشارات علمی، ۱۳۶۲، چاپ دوم، ج۱، ص ۲۳۴.
[۴]. همان، ص ۲۳۵ و ابن عنبه، سید جمالالدین؛ عمدةالطالب، قم، انتشارات الرضی، ۱۳۶۲، چاپ دوم، ص ۲۵۹.
[۵]. طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۷۵، چاپ چهارم، ج۱۰، ص ۴۲۹۰.
[۶]. اصفهانی، پیشین، ص ۲۳۵.
[۷]. ابن الطقطقی، پیشین.
[۸]. ابن عنبة، پیشین، ص ۲۹۱.
[۹]. البلاذری، احمد بن یحیی بن جابر؛ أنسابالأشراف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷هـ.ق، چاپ ۱، جزء سوم، ص ۱۳۷۹.
[۱۰]. اصفهانی، پیشین.
[۱۱]. همان، ص ۲۳۶.
[۱۲]. طبری؛ پیشین، ص ۴۲۹۰.
[۱۳]. همان.
[۱۴]. یعقوبی، ابن واضح؛ تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۸، چاپ ۸، ج۲، ص ۲۹۹.
[۱۵]. طبری، پیشین، ص ۴۳۳۹ و ابن اثیر، عزالدین علی؛ الکامل، ترجمه عباس خلیلی، تهران، انتشارات علمی، بیتا، ج۸، ص ۱۷۷ و اصفهانی، ابوالفرج؛ پیشین، ص ۲۳۷.
[۱۶]. طبری، پیشین، ص ۴۳۳۹ و ابن اثیر، پیشین، ص ۱۷۷ و بلاذری، پیشین، ص ۱۳۸۰.
[۱۷]. طبری، پیشین.
[۱۸]. اصفهانی، پیشین، ص ۲۳۷.
[۱۹]. ابن اثیر، پیشین، ص ۱۷۸ و اصفهانی، پیشین، ص ۲۳۸ و طبری، پیشین، ص ۴۳۴۰.
[۲۰] . طبری، پیشین و ابن اثیر، پیشین و اصفهانی، پیشین.
[۲۱]. طبری، پیشین و ابن اثیر، پیشین و اصفهانی، پیشین.
[۲۲]. اصفهانی، پیشین، ص ۲۳۹ و ابن الطقطقی، پیشین، ص ۲۳۷ و ۲۳۸.
[۲۳]. طبری، پیشین و ابن اثیر، پیشین.
[۲۴]. اصفهانی، پیشین، ص ۲۳۹.
[۲۵]. طبری، پیشین، ص ۴۳۴ و ابن اثیر، پیشین، ص ۱۷۸ و اصفهانی، پیشین، ص۲۴۱.
[۲۶]. همان.
[۲۷]. همان.
[۲۸]. طبری، پیشین، ص ۴۳۴۱.
[۲۹]. همان و ابن اثیر، پیشین، ص ۱۷۸.
[۳۰]. یعقوبی، پیشین، ص ۳۰۶.
[۳۱]. طبری، پیشین و اصفهانی، پیشین، ص ۲۴۳ و ابن اثیر، پیشین، ص ۱۷۸.
[۳۲]. طبری، پیشین و اصفهانی، پیشین و ابن اثیر، پیشین.
[۳۳]. یعقوبی، پیشین و اصفهانی، پیشین و طبری، پیشین و ابن اثیر، پیشین.
[۳۴]. اصفهانی، پیشین.
[۳۵]. همان و طبری، پیشین، ص ۴۳۴۲ و یعقوبی، پیشین.
[۳۶]. البلاذری، احمد بن یحیی بن جابر؛ أنساب الأشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷هـ.ق، جزء سوم، ص۱۳۸۱.
[۳۷]. مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین؛ تاریخ مسعودی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی، ۱۳۶۵، چاپ سوم، ج۲، ص۲۱۶.
[۳۸]. همان.
[۳۹]. ابن عنبة، پیشین، ص ۲۵۸.
[۴۰]. اصفهانی، پیشین، ص ۲۵۸.
[۴۱]. همان، ص ۲۴۴.
[۴۲]. مسعودی، پیشین، ص ۲۱۶.
[۴۳]. همان و اصفهانی، پیشین، ص ۲۴۵.
[۴۴]. همان.
[۴۵]. مسعودی، پیشین، ص ۲۱۶ و ابن اثیر، پیشین، ص۱۷۸.
[۴۶]. آل طمعه، دکتر سید عبدالجواد؛ معالم أنساب الطالبیین، محقق: سلمان السید هادی آل طعمه، قم، نشر آیة الله العظمی المرعشی نجفی، ۱۴۲۲ هـ.ق، ص۱۹۵.
[۴۷]. مسعودی، پیشین، ص۲۱۶.
[۴۸]. اصفهانی، پیشین، ص۲۴۶.
[۴۹]. همان.
[۵۰]. غلام حسن محرمی،تاریخ تشیع از آغاز تا پایان غیبت صغرا،ص ۱۴۹.
[۵۱]. حسینی رامیانی،شاخه ریحان در حالات حضرت یحیی بن زید،ص ۳۲،۳۳.
[۵۲]. عباس علی الموسوی،فی رجاب الصحیفه السجادیه،ص ۲۶-۲۷،انتشارات دار المرتضی،مؤسسه الصراط مسجد الامام رضا علیه السّلام.
[۵۳]. سید محمد باقر موسوی،لوامع الانوار العرشیة فی شرح الصحیفة السجادیة،تصحیح مجید هادی زاده،ص ۵۲.
[۵۴].الغدیر،ج ۲،ص ۳۲۸.
[۵۵].ریاض السالکین،ج ۱،ص ۱۲۲.
[۵۶]. سید هاشم بحرانی،حیلة الابرار،ج ۲،ص ۸۸،چاپ اول:مؤسسه معارف اسلامی،قم ۱۴۱۴ قمری.

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.