-علما و ولایت مطلقه فقیه-تاریخ ولایت مطلقه فقیه-آیت الله خویی- آیت الله شریعتمداری- آیت الله منتظری - آیت الله قمی- ۱۳۹۰/۸/۸ - ۵۲ بازدید

مساله ولایت فقیه در فقه شیعی از قدمتی طولانی برخوردار است وریشه ان را باید در ادله روایی شیعی و دلایل عقلی جستجو کرد که این نوشتار ، قصد پرداختن به انها را ندارد . انچه که پرسشگر عزیز مطرح نموده اند این است که : چرا علی رغم تعدد نظرات در باب ولایت فقیه ، نظام جمهوری اسلامی برخی از افرادی را که نظریاتی مخالف اعتقاد امام راحل اعلی الله مقامه در مساله ی ولایت فقیه داشته اند را مورد مواخذه قرار داده است ؟اصل این قضیه که در فقه شیعی نظریات متعددی درباره مساله ی ولایت فقیه مطرح شده است ، کاملا صحیح و درست می باشد .
مساله ولایت فقیه در فقه شیعی از قدمتی طولانی برخوردار است وریشه ان را باید در ادله روایی شیعی و دلایل عقلی جستجو کرد که این نوشتار ، قصد پرداختن به انها را ندارد . انچه که پرسشگر عزیز مطرح نموده اند این است که : چرا علی رغم تعدد نظرات در باب ولایت فقیه ، نظام جمهوری اسلامی برخی از افرادی را که نظریاتی مخالف اعتقاد امام راحل اعلی الله مقامه در مساله ی ولایت فقیه داشته اند را مورد مواخذه قرار داده است ؟
اصل این قضیه که در فقه شیعی نظریات متعددی درباره مساله ی ولایت فقیه مطرح شده است ، کاملا صحیح و درست می باشد . در تاریخ فقه شیعی نظریات متعددی درباره اصل ولایت فقیه ، گستره و حدود ولایت فقیه ، ولایت فقیه و حقوق احاد مردم و .... مطرح شده است . اما در عصر حاضر ، امام خمینی ( ره ) با نگاهی جدید و تکامل گرایانه به مساله ولایت فقیه ، ان را به صورتی کاملا کاربردی در قالب ولایت مطلقه فقیه مطرح نموده و نظامی سیاسی را بر مبنای ان سامان دادند .
البته شایان ذکر است که امام خمینی (ره) نخستین فقیهی نیست که به ولایت مطلقه فقیه اعتقاد دارد و ان را از متون معتبر دینی استخراج نموده است ، بلکه قبل از ایشان نیز فقهای بزرگی معتقد به ولایت مطلقه فقیه بوده اند . به طور مثال مرحوم محقق کرکی می نویسد: «فقهای شیعه، اتفاق دارند که فقیه عادل امامی دارای همه شرایط فتوا، که از آن به مجتهد در احکام شرعی تعبیر می شود ، نایب از امامان معصوم(ع) است در همه اموری که نیابت در آن دخالت دارد...»( رسائل، محقق کرکی، انتشارات کتابخانه آیت اللّه نجفی مرعشی ، ج ۱ ، ص ۱۴۲.) وی، دلیل بر این مطلب [ولایت مطلقه فقیه] روایت عمر بن حنظله و بسیاری از روایات دیگر می داند . مراد از روایت عمربن حنظله در این جا این است: فقیه با ویژگیهای معین، از سوی امامان(ع) گمارده شده و از سوی آنان در همه اموری که نیابت در آنها دخالت دارد، نایب است؛ زیرا امام صادق(ع) می فرماید: (فانی جعلته علیکم حاکما) البتّه این نیابت، کلی است و همه زمانها را در بر می گیرد و وقوع آن در زمان امام صادق(ع) به گستره آن خدشه ای وارد نمی کند ، زیرا حکم و فرمان آنان یکی است و بر این مطلب روایات دیگری نیز دلالت دارند. همچنین مرحوم علاّمه نراقی در کتاب عوائد الایام، از ولایت و نیابت عامّه فقیه و دلیلهای آن سخن گفته و بر این باور است:« در هر موردی که پیامبر(ص) و یا امامان معصوم(ع) ولایت داشته اند، ولی فقیه و حاکم اسلامی نیز در روزگار غیبت ولایت دارد. هر کاری که مربوط به امور دینی و یا دنیوی مردم است و باید انجام گیرد، فقیه دارای شرایط، عهده دار آنها خواهد بود.»( عوائد الایام، نراقی، قم : بصیرتی، صص ۱۸۷ـ ۱۸۸.) همچنین می توان از فقیه نامدار ایت الله العظمی شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر نام برد . ایشان مولف کتاب عظیم جواهرالکلام – یکی از منابع منحصر به فرد فقه شیعی ، که فقه شیعه را از ابتدا تا انتها به صورت استدلالی مطرح نموده است – می باشند . وی در این کتاب ولایت مطلقه فقیه را با استفاده از متون دینی اثبات کرده و می فرماید : «اگر ولایت فقیه در عصر غیبت عمومیت و اطلاق نداشته باشد بسیاری از امور مربوط به شیعیان ایشان معطل و بلا تکلیف می ماند وکسی که در عمومیت ولایت فقیه وسوسه کند ، گویا اساسا طعم فقه را نچشیده است .» ( جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ، شیخ محمد حسن نجفی ، ج ۱ ، ص ۳۹۷ ، دار احیا التراث ، لبنان ، بیروت ، ۱۴۲۵ ) و آیت الله بروجردی و... . (جهت مطالعه بیشتر ر.ک: دین و دولت در اندیشه اسلامی ، محمد سروش ، قم : دفتر تبلیغات اسلامی)
همان گونه که ملاحظه می شود ، امام خمینی نخستین فقیه معتقد به ولایت مطلقه فقیه نبوده اند بلکه با طرح مجدد این مساله مهم وبا تکیه بر اندیشه تمدن محور و نظام ساز خویش وبا همراهی ملت مسلمان ایران توانستند نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه را نظریه پردازی کرده و معماری کنند این رویکرد امام به مساله ی ولایت فقیه بعد از انقلاب اسلامی به تایید وانتخاب مردم رسید و با ارای قاطع ملت مسلمان ایران در همه پرسی ۱۲ فروردین و انتخابات خبرگان قانون اساسی و همه پرسی تایید قانون اساسی ، در نهایت تبدیل به ستون خیمه ی نظام جمهوری اسلامی گردید که مخالفت با ان به هر بهانه ای در واقع ، نقض اشکار میثاق عمومی مردم ایران خواهد بود .
هدف از ذکر این مقدمه ، تذکر به این مطلب بود که اولا امام خمینی (ره) تنها فقیه معتقد به ولایت مطلقه فقیه نیست و ثانیا در زمان حاضر ولایت مطلقه فقیه فقط یک نظر در کنار نظرات دیگر نیست بلکه این دیدگاه در باب ولایت فقیه ، اساسی ترین اصل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می باشد که مخالفت عملی با ان با هیچ منطقی قابل توجیه نیست .
در ادامه سوال به برخی از افراد اشاره شده است و انها را مخالف نظریه ولایت مطلقه فقیه قلمداد نموده اند از جمله به ایت الله خویی اشاره شده است . قبل از ورود به دغدغه اصلی پرسش ، لازم است توضیحی درباره نظریه ایت الله خویی در باب ولایت فقیه داده شود . ایشان هر چند اثبات منصب ولایت سیاسی فقیه را از طریق ادله روایی ناکافی می دانستند ، اما بر لزوم شرط فقاهت و اگاهی کافی دینی برای رهبری کشور تاکید می کنند ایشان شرط اجتهاد و فقاهت را برای مسوولیت های اصلی دولت اسلامی و مدیریت ان لازم می دانند و در نتیجه معتقدند که برای کسی به جز فقیه ، حق رهبری و الزام سیاسی بر جامعه ثابت نشده است و او قدر متیقن از کسانی است که ولایت بر جامعه دارند . مبنای ایشان در این باب با مبنای امام خمینی ، در عمل چندان تفاوتی ندارد . علاوه بر این ، آیت الله خویی در کتاب منهاج الصالحین که به عنوان آخرین اثر تألیفی در حدود یکسال و اندی پیش از رحلت ایشان به چاپ رسید با صراحت از عنوان ولایت مطلقه فقیه استفاده نمودند. ایشان در این اثر با طرح بحث جهاد ابتدایی در عصر غیبت و ردّ ادله مشهور ـ که قایل به عدم مشروعیت آن می‌باشند ـ مطابق دیدگاه صاحب جواهر اذن فقیه جامع‌الشرایط را در مشروعیت ان شرط می‌دانند . ( خویی، منهاج الصالحین، ج ۱، چاپ ۲۸، انتشارات مدینه العلم، ۱۴۱۰، ص ۳۶۵ ـ ۳۶۶.) سپس در بحث تقسیم غنایم می‌نویسند:«آری ولی امر حق تصرف در آن غنایم را بر اساس آنچه مصلحت تشخیص دهد دارد زیرا این مقتضای ولایت مطلقه او بر آن اموال است...»( همان، ص ۳۷۹ )
حال به پاسخ به اصل سوال می پردازیم ، پرسشگر محترم به برخی از افراد اشاره کرده اند و ادعا شده است که این افراد به خاطر اختلاف عقیده در باب ولایت مطلقه فقیه ، دچار فشار هایی از سوی حکومت اسلامی شده اند . ما به این بخش از سوال دو جواب نقضی و حلی می دهیم :
جواب نقضی : مراد از جواب نقضی این است که مواردی را می توان یافت که ولایت مطلقه فقیه را با برداشت امام قبول نداشتند ولی حکومت با انها مشکلی نداشته است . به طور مثال در دوران پس از تاسیس جمهوری اسلامی ، فقهای بزرگی وجود داشته اند که جزو اساطین حوزه های علمیه بوده اند و نظرات دیگری در مساله ولایت فقیه داشته اند اما با نظام جمهوری اسلامی و شخص امام راحل هیچ مشکلی نداشتند بلکه از روابط حسنه ای نیز دراین باره برخوردار بوده اند .
به طور مثال می توان از حضرات ایات عظام گلپایگانی ، مرعشی نجفی و اراکی نام برد که درعین برخورداری از نظریات خاص در مساله ولایت فقیه ، همواره مورد حمایت نظام اسلامی بوده و روابط بسیار صمیمانه ای با امام راحل داشته اند . حال سوال این جاست که اگر صرف داشتن عقیده ای خاص موجب برخورد حکومت و نظام با کسی بود پس چرا درباره این اقایان چنین حالتی مشاهده نمی شود ؟
جواب حلی : به نظر می رسد که اصل پاسخ را پرسشگر عزیز ، خود در متن سوال داده اند . همانگونه که ایشان تصریح نموده اند طبق قانون اساسی تفتیش عقاید ممنوع است و نمی توان کسی را به صرف داشتن عقیده ای خاص مورد تعرض و مواخذه قرار داد .
اما ، ایا کسانی که ایشان نام برده اند فقط عقاید خاصی داشته اند و لا غیر ؟ به عبارت دیگر تنها دلیل برخورد نظام با ایشان فقط عقیده خاص انها در مساله ولایت فقیه بوده است ؟اگر کسی اندک اشنایی ای با تاریخ و جزییات وقایع پس از انقلاب داشته باشد قطعا به این سوال پاسخ منفی خواهد داد .
ایا مخالفت های اشکار و متعدد ایت الله شریعتمداری با قانون اساسی و نظام جمهوری اسلامی ، صرف عقیده بوده است ؟ ایا تاسیس حزب خلق مسلمان ایران در برابر حزب جمهوری اسلامی توسط ایشان و تحریک اعضای حزب به شورش در تبریز و تصرف انجا و ایجاد ناامنی در مملکت و تعرض به جان ومال و ناموس مردم توسط اعضای حزب در تبریز و قم ، فقط داشتن عقیده مخالف بوده است ؟ ایا برملا شدن نقش ایت الله شریعتمداری در کودتا علیه نظام اسلامی به همراه صادق قطب زاده - که قرار بود در طی این کودتا امام خمینی و دیگر مسوولان به شهادت برسند و ایشان به عنوان رهبر مذهبی ایران مطرح شوند – ماهیتی غیر از تغایر در ساحت اندیشه ندارد ؟ هنوز هم اعترافات ایشان در جلوی صفحه ی تلویزیون در ارشیو ها موجود است .
ایا درگیری و برخورد ایت الله منتظری با امام راحل هم که منجر به صدور نامه ۶/۱/۶۸ و عزل وی از قائم مقامی رهبری گردید فقط اختلاف عقیده بوده است ؟ جالب اینجاست که ایشان عقاید خود را در باب ولایت فقیه ، سال ها قبل از ان در کتاب خود – دراسات فی ولایت الفقیه - به نگارش دراورده بودند و موقع انتخاب ایشان به قائم مقامی رهبری همه از نظرات ایشان در این باب اطلاع داشتند . ایا مخالفت های صریح و بی پرده ایشان با سیاست های رسمی نظام جمهوری اسلامی و ایجاد تشویش در اذهان عمومی پس از رحلت امام ، فقط ابراز عقیده بوده است ؟ ایا توهین وی به رهبری در سخنرانی ۱۳ رجب سال ۱۳۷۶ و تحریک ریاست جمهور وقت به رودر رویی با رهبر انقلاب فقط و فقط عقیده ای خاص در باب مساله ولایت فقیه بود ؟ و ...همانگونه که مشاهده شد مصادیق مورد اشاره ی پرسشگر عزیز ، علنا و عملا به تقابل و تعارض با نظام جمهوری اسلامی پرداخته بودند و با سو استفاده از جایگاه رفیع خود ، مشکلاتی را بر سر راه نظام اسلامی پدید اورده بودند ، و هر برخوردی که با انان صورت گرفت کاملا در محدوده ی قوانین بوده است و حتی در مواردی به خاطر رعایت جایگاه مرجعیت – در مورد اقای شریعتمداری – با رافت اسلامی با انها برخورد شده است و الا مجازات کودتا علیه نظام اسلامی مشخص است و همراهان ایشان در این ماجرا تماما به اعدام رسیدند .
در پایان به استفتایی از محضر رهبر انقلاب اشاره می کنیم . در این استفتا از کسانی سوال شده است که به ولایت مطلقه فقیه اعتقاد ندارند و باید با انها چگونه رفتار کرد . متن استفتا را دقیقا نقل می کنیم :
سوال ۶۱ : وظیفه ما در برابر کسانی که اعتقاد به ولایت فقیه جز در امور حسبیه ندارند ، با توجه به اینکه بعضی از نمایندگان انان این دیدگاه را ترویج می کنند چیست ؟
جواب : «ولایت فقیه در رهبری جامعه اسلامی و اداره امور اجتماعی ملت اسلامی در هر عصر و زمان از ارکان مذهب حقه ی اثنا عشری است که ریشه در اصل امامت دارد ، اگرکسی به نظر خود و براساس استدلال و برهان به عدم لزوم اعتقاد به ان رسیده باشد ، معذور است ، ولی ترویج اختلاف و تفرقه بین مسلمانان برای او جایز نیست .» ( رساله اجوبه الاستفتائات ، حضرت ایت الله العظمی سید علی خامنه ای ، انتشارات بین المللی الهدی ، ۱۳۸۱ )
منابع زیر جهت مطالعات بیشتر پیشنهاد میشود :
ولایت فقیه ، امام خمینی ، موسسه تنظیم ونشر اثارا مام ، ۱۳۷۸
منتظری از اوج تا فرود ، موسسه دفاع از ارزش ها ، ۱۳۷۶
خاطرات ایت الله ری شهری ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ۱۳۸۳ (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبری، کد: ۴/۱۰۰۱۴۴۶۱۴)

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد:

نظرات

 

در صورتی که قصد ثبت سوال دارید، می توانید از طریق این صفحه اقدام به ثبت سوال نمایید. در غیر اینصورت با استفاده از فرم زیر نظر خود را برای ما ارسال نمایید.